Sońǵy kezderi elimizde Qytaıǵa qatysty sınofobıa kúsheıip ketti. Osy oraıda qytaı jigitine turmysqa shyǵyp, Gýanchjoýda turatyn qazaq qyzymen Hola News tilshisi skype arqyly tildesken edi.

- Kúıeýińizben qalaı, qaıda tanystyńyz?

- Men ol jigitpen Chehıada tanystym. Almaty qalasyndaǵy múmkindigi shekteýli balalarǵa arnalǵan mektepte jumys istep júrip, Eýropany aralaý týraly oı kelgen bolatyn. Sol maqsatpen eń aldymen Chehıada birneshe kún turdym. Jalǵyz ózim bolǵandyqtan, qonaq úıde jatýǵa qorqyp, hostelge ornalasqan bolatynmyn. Onda álemniń túkpir-túkpirinen kelgen men sıaqty týrıser, jastar boldy. Keıde bárimiz birge shaı iship, áńgimelesip turatynbyz. Arasynda qazirgi kúıeýim de júrdi. Úshinshi kúni ol mýzeıge bılet alyp qoıǵanyn aıtyp, meni birge mýzeı aralaýǵa shaqyrdy. Kórneki jerlerin aralap bolǵan soń, restoranǵa tamaqtanýǵa bardyq. Shetelde árkim óz esebin ózi tóleıdi ǵoı. Sondyqtan óz esebimdi tóleıin dep jatsam, men tóleımin dep djentelmendik tanytty. Erteńinde ol Germanıaǵa ketti. Germanıanyń Dramshtadt qalasynda tehnıkalyq ýnıversıtetinde magıstratýrada oqıdy eken. Keterinde meniń mekenjaıymdy alyp qalǵan bolatyn.

Meni unatyp, men úshin Qazaqstanǵa keletinin oılaǵan joqpyn. Óıtkeni basynda men oǵan densaýlyǵymda aqaý baryn, óńeshimniń joqtyǵyn aıtqan bolatynmyn. Óz elimizde kóńilin bildirgen qazaq jigitterine óńeshimniń joqtyǵyn aıtsam, birden at tondaryn ala qashatyn. Óz aıaǵymen júrip-turyp, jumys istep júrgenimmen, densaýlyǵyma baılanysty jigitpen júrip, kúıeýge shyǵýǵa qatty qushtar bolmadym. Onyń ústine dárigerler 5-6 jyl turmysqa shyqpaýǵa keńes berdi. Tipti endi aralasa bastaǵan qazaq jigitiniń anasynyń hatyn baıqap qalǵan kezim boldy. Hatta «Densaýlyǵy joq qyzdy qaıtesiń?» degen bolatyn. Basynda bárin birden ashyp aıtatyn edim, keıin túsinbestik týdyrmas úshin. Stýdent kezimde Sprite bótelkesine quıylyp turǵan, sirke sýyn baıqamaı iship qoıyp, óńeshimdi kúıdirip alyp, birneshe kún es-tússiz jattym. Keıin operasıa jasap, biraz ýaqyt arnaıy apparatpen tamaqtanyp júrdim. Al qazirgi kúıeýim óńeshimniń bar-joqtyǵyna qaraǵan joq. «Eń bastysy qazir amansyń, eger aldaǵy ýaqytta qandaı da bir jaǵdaı týyndasa, emdetemin, bári jaqsy bolady» dedi. Qudaıǵa shúkir shańyraq kótergenimizge bir jyl jeti aı bolyp qaldy. Osy ýaqytqa deıin jábir kórsetip, renjitken emes. Syılastyǵymyz basym. Eń aldymen onyń adamgershiligin unattym. Syılastyǵymyz úlken mahabbatqa ulasty, súıip qosyldyq. Bári tez boldy. Ol Qazaqstanǵa kelip, maǵan usynys jasady. Qazaqtyń salt-dástúrimen, eń bastysy abyroımen uzatyldym.

-  Qaı jaqtyń týmasysyz? Ata-anańyz, týǵan-týystaryńyz bul toıǵa qarsy bolǵan joq pa?

- Qyzylorda oblysy, Jalaǵash aýdanynyń týmasymyn. Aýyldan shyqqan, qora tazalap ósken qarapaıym qazaqtyń qyzymyn. Ákem men anama qolǵabys bolaıyn dep, mal baǵýdan bastap, úıdiń bar tirligin jasaıtynmyn. Aýylda ákem mektep dırektory, anam muǵalim qyzmetin atqardy. Múmkin densaýlyǵym áser etti me, múmkin óz baqytymdy tapqanymdy sezdi me qarsy bolǵan joq. Onyń ústine 9-synyptan keıin kolejge oqýǵa túsip, úshinshi kýrsta ata-anama salmaq salǵym kelmeı syrttaı bólimge aýysyp, jumys istep júrip oqýymdy bitirdim. Jumys istep júrgenimmen oqýǵa qushtar boldym. Óz betimshe aǵylshyn tilin úırenip, jaqsy meńgerip aldym.

-  Qazir Qytaıdyń Gýanchjoý qalasynda turyp jatyrsyz ǵoı. Ol jaqta nemen aınalysasyz? Kúıeýińiz, ata-eneńiz týraly aıtyp berińizshi?

- Gýanchjoýdaǵy aǵylshyn tili ortalyǵynda balalarǵa aǵylshyn tilinen sabaq beremin. Oqýshylarym óte kóp. Qosymsha usynystar bolyp jatsa, sýretke túsip, kosmetıkany jarnamalaıtyn kompanıada bútı-model bolyp jumys isteımin. Onymen qosa onlaın saýdamen aınalysamyn. Dárigerlerdiń eskertpesine, densaýlyǵyma qaramastan sportpen turaqty aınalysamyn. Deni saý, qalypty adamdar sıaqty tynymsyz eńbek etip, ómir súrip jatyrmyn. Kúıeýimniń ákesi, ıaǵnı, atam Sýn-Átsen ýnıversıtetinde profesor bolyp qyzmet atqarady, enem muǵalim. Ekeýi de ózimniń ata-anam sıaqty oqý-aǵartý salasynda jumys isteıdi. Atamnyń asyl tastardan ádemi músin jasaıtyn qosymsha hobbıi bar. Kúıeýim qazir Germanıada avıaınjener mamandyǵynda oqyp jatyr. Keıde men Germanıaǵa, keıde ol Qytaıǵa kelip, jıi kórisip turamyz. Jaqynda oqýyn aıaqtaıdy. Buıyrsa osy kúz aıynan bastap ekeýmiz Eýropada turýdy josparlap otyrmyz. Kúıeýim Eýropada ómir súrýdi qalaıdy.

-  Alǵash tanysqanda qytaılyq jigitińiz Qazaqstan týraly bildi me? Týystary she? Gýanchjoýdaǵy áriptes-tanystaryńyzdyń Qazaqstan týraly pikiri qalaı?

- Jigitimmen eń alǵash Pragada tanysqanda Qazaqstan túgili, bizdiń kórshi ekenimizdi de bilmeıdi eken. Meni ol koreıalyq qyz dep oılapty, men de ony káristiń jigiti eken dep júrdim. Onyń áke-sheshesiniń de Qazaqstan týraly esh habary joq. Alaıda ata-enem Shyńjań qazaqtaryn biledi eken. Qazaqtardyń jeke táýelsiz memleketi baryn bilmegen. Shynymdy aıtsam, kúıeýimniń Qazaqstanǵa kelgisi joq, ómir súrýge qolaısyz el dep sanaıdy. Aǵylshyn tili ortalyǵynda oqýshylarymnyń ata-analary «Amerıkadan keldińiz be, Koreıadan keldińiz be?» surap jatady. Qazaqstannanmyn desem, eshkim bilmeıdi. Sol azdap kóńilime tıedi. Sodan keıin olarǵa kórshi Qazaqstan degen memleket baryn aıtyp, eskertemin. Kóbi ómirinde bir ret geografıalyq kartaǵa qarap kórmegen sıaqty. Gýanchjoýda áriptes-tanystarym óte kóp. Kóbi Qazaqstan týraly bilmeıdi. Biren-saran qytaılyq bizdi Dımash Qudaıbergen arqyly tanıdy. «Qazaqstan» degende birden «O, Dımashı! Ol keremet, ǵajap ánshi! Biz ony qurmetteımiz!» dep shyǵady.

Munda Dımashty, onyń ónerin qatty baǵalaıdy. Bıyl ortalyǵymyzǵa aǵylshyn tilin úırenýdiń erekshe ádisin engizgenmin. Onda balalar sýshı, pıssa sıaqty tamaqtardy aǵylshyn tilinde jasap, úırenedi. Sonda az-kem ata-ana qazaqstandyq ekenimdi bilgen soń, «Tamaqtyń túr-túrin jasaýdy biledi ekensiz, Dımashtyń elinen ekensiz ǵoı, qazaqtar ónerli halyq bolyp keledi» dep tańdanyp ketken bolatyn. Kembrıdj ýnıversıtetiniń «aǵylshyn tilin oqytý» boıynsha ataqty avtorlarymen de tyǵyz qarym-qatynastamyn. Olar da «aǵylshynyńyz sýdaı ǵoı, qaı memlekettensiz?» dep surap jatady. Alaıda olar Qazaqstan týraly buryn-sońdy estimegen eken.

-  Qytaıdaǵy as-mázirine úırendińiz be? Keıbir qazaqtar áleýmettik jelide qytaılar jemegendi jeıdi, baqa-shaıandy da tutynady dep, vıdeolarymen bólisip jatady...

-Qytaı týraly mıfter, stereotıpter óte kóp qoı. Mysaly, men túsken otbasy meniń musylman ekenimdi bilgen soń, halal tamaqtanatyn boldy. Degenmen ózderi de shoshqa etin burynnan jemeıdi eken. Men kelgen soń tipti halal tamaqtanýǵa tyrysady. Baqa jeıtinder de bar. Shaıan degende, teńiz shaıandaryn jeıdi. Ózim de tamaqtyń túr-túrin pisiremin. Úıde kelindik qyzmetimdi oıdaǵydaı atqaryp júrmin dep oılaımyn. Jat jerde júrsem de Naýryz, aıt sıaqty merekelerdi otbasymyzben atap ótemiz. Baýyrsaǵymyzdy, ulttyq taǵamdarymyzdy daıyndap turamyn. Qazaqtyń klasık jazýshylaryn, Abaıdyń qara sózderin jıi oqımyn. Mamandyǵym qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi ǵoı. Iá, áleýmettik jelide jekeme túrli vıdeolar jiberip, meni balaǵattap, ar-namysyma tıip jatatyn qazaqtar ábden qajytty. Maǵan balanyń etin jegen, adamnyń etin jegen vıdeolardy jiberedi. Olardyń bári mıf. Elde ondaı jaýyzdyq tanytyp jatqan eshkim joq. Zań bar, tártip bar, zaıyrly memlekette ondaı bassyzdyq, beı-bereketsizdik bolmaıtynyn oqyǵan, kózi ashyq adam bilýi kerek. Estýimshe qytaı tektes bir taıpa bar kórinedi. Sondaı jaýyzdyqtary úshin búkil taıpa elden qýylǵan.

-  Siz sıaqty Qytaı azamatyna turmysqa shyqqan qansha qyzdy bilesiz? Olardyń taǵdyry týraly ne aıta alasyz?

-Maǵan áleýmettik jeli arqyly qytaıǵa turmysqa shyqqan birdi, ekili qyz jazǵan. Qalasańyz olardyń hattaryn jibere alamyn. Eki qyzdy bilemin. Bir qyz Shymkentte, sondaǵy qytaılyq kompanıanyń meńgerýshileriniń birine turmysqa shyqqan. Ol qyz 18 jasynda úılenemin dep sóz baılasqan ózimizdiń qazaq jigitinen bala kóterip qalǵan eken. Qyzdyń jaǵdaıyn bilgen jigit telefon nómirin, meken-jaıyn ózgertip, qyzdan teris aınalǵan. Taýy shaǵylǵan boıjetken balasyn bosanyp, anasynyń qolyna qaldyrady da ózi jumysqa shyǵady. Jumys istep júrip taǵy bir qazaqtyń jigitimen tanysady. Oǵan bir balasynyń baryn aıtqan soń, jigittiń ata-anasy qarsy bolǵan eken. Keıinnen qytaı jigitimen kóńil qosyp, bir-birin unatyp, otbasyn qurady.  Onyń balasyn da álgi jigit jat sanamaı, bala-baqshasyna tasyp, óz balasyndaı kórip baǵyp jatqan kórinedi. Taǵy bir qyz óziniń janyna jaqyn jandy tapqandyqtan mahabbatpen turmysqa shyqqanyn aıtady. Jigitin óz kúshine senetin er minezdi, jaqsy adam dep maqtaıdy. Bar biletinim osy. Mine, solardyń biriniń haty.

-  Sizdiń tańdaýyńyzdy dattap, qaralap jatqandarǵa ne aıtasyz? 

- Qazirgi tańda negizi bireýdiń jeke ómirine aralasýǵa eshkimniń quqyǵy joq dep oılaımyn. Ár pende ózi úshin eńbektenedi, óz keregin ózi satyp alatyndyqtan, men oılaımyn aınaladan aqyl surap, keńes surap qajeti joq. Óıtkeni bizdi asyraıtyn aınala emes, biz óz-ózimizdi asyraımyz. Ash qalǵan kúnniń ózinde bir túıir nandy óz eńbegimizben tabamyz. Ásirese, Qytaıǵa shyqqan qyzdardy jezókshege teńep, aryn taptaǵany durys emes dep oılaımyn. Adam birnárseni aıtpastan buryn shyndyqqa kózjetkizgeni durys sıaqty. Bireýdiń ómiri oıynshyq emes qoı. Adam negizi ózgeniń ómirin ózgerte almaıdy. Adamdy ózgertetin ómir synaqtary. Ózi tanymaıtyn adamǵa kúıe jaǵyp, qarǵap-sileý adekvat, kózi ashyq adamnyń isi me?! Eline shynaıy jany ashıtyn adamnyń bireýge negatıv shashýǵa nıeti de ýaqyty da bolmaýy kerek. Shynymen kúıinse, elimizdi kórkeıtýge atsalyssyn, kásip ashsyn, qanshama jumyssyzdar júr, solarǵa jumys taýyp bersin. Eńbek adamdy jandandyrady. Óz balasynan jerý, ajyrasý, alıment tólemeı qashý sonyń bári jumyssyzdyqtyń saldary ma deımin. Bireýge qarǵys aıtyp, áljelide túrli dáıeksiz aqparatty bólisip otyrýǵa ýaqyt tapsa, demek onyń jumysy joq-aý. Birneshe operasıany bastan keshken meniń bir basymda 3,4 jumysym bar. Áleýmettik jelide maǵan kún saıyn  qarǵys jaýdyrǵandardan sharshadym. Er-azamattarymyz myqty bolsa, eshbir qyz syrtqa ketpes.

P.S. 2010-2016 jyldar aralyǵynda Qazaqstannyń 270 er-azamaty Qytaı azamatshasymen otbasyn qurdy, onyń ishinde 244-i Qytaıdaǵy etnıkalyq qazaq qyzdary. Al 2010-2016 jyldar aralyǵynda 253 qazaqstandyq qyz Qytaı azamatymen bas qurady, onyń ishinde 190-y Qytaıdaǵy etnıkalyq qazaq jigitteri. Osy alty jyl ishinde, 34 qazaqstandyq qyz etnıkalyq qytaı jigitterine turmysqa shyqqan. Bul málimetti QR Aqparat jáne komýnıkasıa mınıstri Dáýren Abaev óziniń feısbýk paraqshasynda jazǵan bolatyn.

Abdrahmanova Aıdana