Qyzdyń abyroıyn ulttyń abyroıy sanaǵan, arýlaryn aýyl bolyp kóldeneń kóz ben jelikpe sózden qorǵaǵan kúnder tarıhtyń tereń qatparlarynan qol bulǵap, kelmeske ketti. Qoǵamda keńinen taralǵan jalǵan statısıka da qyz balalardyń qadirin ketirip turǵan bir eser kúshke aınaldy.
Iá, ekiniń biri sózine tuzdyq etip, pikirin ádiptegisi keletin áıelder men erlerdiń sanyna qatysty dáıeksiz aqpardy jıi estıtin boldyq. Olardyń aıtýynsha, Qazaqstanda árbir er adamǵa 7-8 qyzdan keletin kórinedi. Osy aqparatty negizge alǵan kóp qarakózderimiz qazaq azamattarynyń azdyǵyn tilge tıek etip, shet eldik azamattardy es tutyp, eteginen ustaýdy qalypty jaǵdaı kórip otyr. 2017 jyly elimizde tirkelgen aralas nekelerdiń sany 20 myńnyń ústinde. «Qaryndastan aıyrylǵan jaman eken, eki kózge móltildep jas keledi» dep shyn kúńirenetin kez endi týǵandaı.
Jeti atadan qyz alyspaı qanyn taza saqtaýdy murat tutqan babalardyń balasy ondaı túsinikten ada jat jurttyqtyń otanasyna aınalyp, sodan urpaq órbitýdi ar sanamaıtyn kúıge jetti. Munyń bir ushy biz joǵaryda atap ótken qyzdardyń sanyna qatysty jalǵan statısıkada jatyr. Al fakt ne deıdi?
Statısıka komıtetiniń 2018 jylǵy deregine súıensek, Qazaqstanda 8 791 298 er adam, 9 366 039 áıel adam bar eken. Eń qyzyǵy, 62 jasqa deıingi er adamdardyń sany áıel adamdardyń sanynan 160 myńǵa artyq. Biz oılaǵandaı qazaqta ár sheteldiktiń qanjyǵasyna baılap beretin artylyp jatqan qyz joq eken. Qazaq qyzdarynyń ózge ultqa turmysqa shyǵyp, «el bolmaıtyn jıenderdi» órbitýi – ultqa qaýip.
Eń árisi, tarıh betterin paraqtasaq Sovet Odaǵy tusynda ınternasıonal otbasylar dáriptelip, orys pen qazaqty, qazaq pen dúńgendi, basqa da ult ókilderin bir otbasy múshesi etýge talpynystar jasaldy. Al 1998 jyly Qazaqstanda 239 aralas neke tirkelip, onyń 40%-yn qazaqtar quraǵan. Bul kezinde qudaısyz úkimet tarapynan qoldaý kórgen ultsyzdandyrý ıdeologıasynyń jemisi bolatyn. Osy ýaqytta Sovet úkimetiniń «saıasynan» shyqqan ózge elderde atalmysh kórsetkish áldeqaıda az mólsherde. Biz mundaı kúıge qalaı jettik?
«Qyzǵa qyryq úıden tyıym, qala berdi esiktegi kúńnen tyıym» dep betinde qyzyly kórine bastaǵan qyzdy syrt kózden qorǵashtap baqqan halyqtyń ulttyq tárbıe tetiginen ajyrap, qara sýdan qaımaq izdegendeı batystyń ár isinen ónege men jańashyldyq izdeýi – qoǵamda oryn alyp jatqan kóp dúdámaldyqtyń negizgi sebebi. Al «Eýropa mádenımin dep maqtanǵanymen mádenıligi ustalyqta ǵana, minezi haıýandyq saparynan qaıtqan joq» (Á.Bókeıhan).
Bizge ult retinde shynaıy «rýhanı jańǵyratyn» kez jetti. Mektep qabyrǵasyndaǵy buǵanasy qatyp, býyny bekimegen, oń-solyn tanyp úlgermegen balalarǵa úsh tildilikten buryn ata dástúrin oqytyp, ana tálimin sińirtetin «Dástúrtaný» pánin engizý qajet. Maǵjan Jumabaev óziniń bir sózinde: «Ár tárbıeshiniń qoldanatyn joly – ult tárbıesi. Árbir ulttyń balasy óz ultynyń arasynda, óz ulty úshin qyzmet qylatyn bolǵandyqtan, tárbıeshi balany sol ult tárbıesimen tárbıe qylýǵa mándetti»,-degen bolatyn. Óıtkeni, ulttyq tárbıe men minezdi mektep qabyrǵasynan sińirip ósken urpaq «kún sóngenshe sónbeıtin» eldigimizdiń kepili bolmaq.
Shynádil Saltanat
