Qytaı kósemi Densáopın saıası sahnaǵa qaıta oralyp, reforma men syrtqa esik ashý baǵytyn jolǵa qoıǵanda, saıası alasapyrannan jańa es jıǵan qytaı zıalylarynda oraıdan paıdalanyp shetelge ketý oıy týyndaǵany anyq. «Jaraqat ádebıetiniń» ýákildik týyndysy sanalatyn aqyn, senarıst Báıhýanyń 1980 jyly ekrandalǵan «Beınetti mahabbat» kıno hıkaıaty osy taqyrypty arqaý etken. Shyǵarmanyń Bas keıipkeri shetelge qonys aýdarǵan sýretshi jańa respýblıka qurylǵanyn estip patrıottyq sezimi oıanyp otanyna oralady. Bes juldyzdy qyzyl týdy alǵash kórgendegi áserinen aryla almaı, jańa týǵan qyzyna Shıń shıń (juldyz) degen esim beredi. Byraq qýanyshy uzaqqa barmaıdy. Alapat saıası naýqandar bastalyp, qapasqa qamalyp, táni de, jany da birdeı jaralanady. Zaman ońalǵanda qyzy kúıeýimen birge shetelge ketýge bel baılaıdy. Qanshama beınet kórsede otanyna degen mahabbatyn joǵaltpaǵan ákesi qarsy bolady. Sonda qyzy ákesine: “Cen otanyńdy súıesiń, taýqymet tartsańda súıesiń... otanyń seni súıe me?!” - dep zildi suraq qoıady. Sodan bastap bul sóz kózqaraqty qytaı jurtynyń qoǵamdyq ádiletsizdikke tap bolǵanda aıtatyn támsil sózine aınalady.
«Esikti aıqara ashý» kezinen bastalǵan qytaılyqtardyń shetelge ketý aǵyny toqsanynshy jyldardyń basynda shyrqaý shegine jetedi. Qytaıdyń ortalyq telearnasy sekseninshi jyldardyń basynda Amerıkaǵa qonys aýdarǵan mýzykant Saýgúılınnyń ómir baıandyq romany «Nú-ıorkqa barǵan beıjıńdikterdi» teleserıalǵa aınaldyryp, 1994 jyldyń basynda kórermenge usynady. Serıaldyń bas keıipkeri mýzykant Ýańchımıń vıolonchelın arqalap, áıelimen birge Nú-ıorkke baqyt izdep keledi. Kedeıler raıonynan úı jaldaıdy. Kóshe buzaqylarynyń shabýylyna ushyrap, bar jıǵan tergenninen aıyrylady. Kúnkóris úshin áıeli toqyma toqyp, ózy Qytaı restoranyna qara jumysqa jaldanady. Jankeshti eńbektiń arqasynda aqsha jınap, kásip ashady. Biraq baıyǵan saıyn aralary alshaqtaı beredi. Ýań restorannyń áıel qojaıynymen áýeıi bolady. Áıeli seriktes sheteldiktiń sezimin qabyl alady. Arttarynan kelgen qyzdary olarǵa eregesip úı betin kórmeıtindi shyǵarady. Synyptasymen mahabbattasady. Kóp ótpeı jigitiniń ákesimen kóńil qosady. Óz ózine kelgen Ýań semásyn saqtap qalý qamyna kirisedi. Áıeliniń kóńilin qaıtara almaıtynyn bilgende, tym bolmasa qyzynyń betin beri burýdy oılaıdy. Nú-ıorktyń adam kóp júretin kóshesinen, Afrıkadaǵy kedeı balalarǵa jylý jınap otyrǵan jerinen tabady. Qyzy sypaıy túrde ákesinen qaırymdylyqpen aınalysyp júrgenin, jumysyna kedergi keltirmeýin ótinedi. Ózine, álde basqaǵa aıtqany belgisiz, “Meniń qyzym ash-jalańash balalarǵa kómektesip júr, al meniń qyzyma kim kómektesedi?!” - deıdi Ýań sharasyz kúıde. Atalmysh serıal Qytaı tarıhynda shetelde túsirilgen alǵashqy otandyq ónim sanalady. Eń myqty kadrlardan jasaqtalǵan shyǵarmashylyq top oqıǵanyń shynaıylyǵyn arttyrý úshin osyndaı joldy tańdaǵan. Kóptegen kórkemdik detaldardy sheber paıdalanǵan. Oqıǵanyń bet alysy tóńkerilgen shelekti sabalap otyrǵan kóshe mýzykantynyń rıtm qaǵysy arqyly berilse, ár serıanyń aldynda qaıtalanyp otyratyn “Eger sen ony súıseń Nú-ıorkke jiber, sebebi ol jer – jumaq, eger ony jek kórseń Nú-ıorkke jiber, sebebi ol jer – tozaq” degen bet ashar sózi adamdy eki udaı sezimge qaldyrady. Batyssha kıingen Ýańnyń qymbat kólikte Mao zamanyndaǵy tóńkeris ánderin tyńdap kele jatqan epızot serıaldyń negizgi ıdeıasyn, qundylyqtar ortasynda tańdaý jasaýǵa májbúr bolǵan keıipkerdiń ishki qaıshylyǵyn asha túsedi. Serıal kútkendeı Qytaı qoǵamynda erekshe ańys týdyrady. Sodan bastap batysqa, Amerıkaǵa kózsiz tabynatyn tendensıa azaıyp, otanǵa qaıtý naýqany bastalady. Jazýshy Saýgúılın «Beıjıńdegi núıorktikter» degen atpen romannyń jalǵasyn jazady.
Qoǵamdyq ózekti máselelerdi ekrandap, el nazaryn aýdarý – Evropa men Amerıkada burynnan bar dástúr. Ekonomıka men rýhanıatty teń ustaıtyn, «Jumsaq kúshtiń» sıqyryn ábden meńgergen qytaılyqtardyń túıtkildi máseleni kórkemdik deńgeıge kóterip, qalaı bir jaqtyly etkenin joǵaryda baıandadyq.
Keıingi kezde Qazaq qoǵamynda da jastardyń shetelge ketýi, qyzdardyń jat jurttyqtarǵa turmysqa shyǵýy kóbeıgen. Jurt ańysy áleýmettik jelidegi qur baıbalamnan ary aspaı tur. Afrıkalyq záńginiń artynan ketken qara kózdiń otbasyn alyp Sırıaǵa jıhadqa barǵan taqýanyń, Koreııada qara jumysqa jegilgen aýyl qazaǵynyń kúıinish-súıinishin, taǵdyr talaıyn sondaı qadam jasaýǵa ıtermelegen áleýmettik, ekonomıkalyq, mádenı sebepterdi qoǵam tolyq sezinbegen. Sezinbeıtin sebebi, olardyń ekrandaǵy tolyq qandy kórkem beınesi jasalmaǵan. Jasalmaıtyn da túri bar. Óıtkeni, qazirgi kıno óndirisin jaýlap alǵan KVN men toı sahnasynan shyqqan kınokeshter ondaı mindetti arqalaýǵa qaýqarsyz. Naryqtyq kezeńde ónerge talpynǵan olar aǵa-býyn kınogerlerdiń tájirıbesinen úırenýden góri jaǵasyna jarmasýǵa beıim. Qudalyq, qyz alyp qashý, ene men kelin qatynasy sıaqty zaman kóshinen qalǵan, ózektiligin joǵaltqan dúnıelerden arzan shoý jasaýmen álek.
Jastardyń jaqsy ne bóten nıetpen shetelge ketýi – Qazaqstan jaǵdaıynan alǵanda ulttyq ıdeologıanyń dármensizdiginiń kórinisi. Ulttyq tárbıege, rýhanı qaýipsizdikke nemquraıly qaraýdyń saldary. Osy bastan kıno, televıdenıa, ınternet jelisi sıaqty mádenı tetikter arqyly tildik ári rýhanı bir tektilikti dáriptemesek, resmı tilde sóıleıtin sheneýnikterge, “Óz taksıisin qomsynatyndarǵa”, jergilikti halyqtyń tili men mádenıetin bilmese de, baıashat ómir keship jatqan ózge ulys ókilderine: “Otanyń seni súıedi, sen Otanyńdy súıesińbe?!” – dep ótkir suraq qoımasaq, boljaýsyz aqýetke urynarymyz haq.
Esbol Úsenuly
