Atalarymyz ben ájelerimiz zamanynda eli men jeriniń bostandyǵy úshin kúresken handar men bıler, aqyndar men sheshen, batyrlar týraly áńgimelerdi qulaǵymyzǵa quıyp baqty. Aralbaı, Nıaz, Baıǵozy, Báıteli, Erkebulan, Nurjan Sholaq, Seńgirbek batyrlar týraly aýyl aqsaqaldarynan estip, kóńilge túıgen derekterim biraz shyǵarmalaryma arqaý boldy.
Endigi sóz Kúshikbaı Myrzambetuly týraly. Batyrdyń tegin shejireleı taratsaq: Orta júz, Arǵyn, Qotan, Daıyrqoja (Aqjol bı), Qaraqoja batyr, Meıramsopy, Qýandyq, Qarpyq, Kózeı, Toqa, Besim, Saryqoja, Jasybaı batyr, Myrzambet, Kúshikbaı batyr bolyp keledi.
Kúshikbaı – XVIII ǵasyrda ómir súrgen, boıyna erekshe qasıet daryǵan, qalmaqtarmen soǵysta úsh júzge eren erligimen tanylǵan qazaqtyń birtýar bahadúri. Onyń tórtinshi babasy Besim Toqauly – Esim hannyń áıgili batyrlarynyń biri. 1623 jyly Tashkent hany Tursynnyń kóterilisin Esim han aıaýsyz basyp, Tursynnyń basyn alyp, búliktiń negizgi kúshi bolǵan qataǵan taıpasynyń boıy arbanyń dóńgeleginiń ortasynan asatyn erkek kindiktileriniń bárin qyryp, qalǵanyn ár rýǵa taratyp jibergeni, qataǵan rýynyń qyryq sulýyn tańdaýly qyryq batyryna úlestirgeni tarıhtan málim. Besimge qataǵannyń Dáýletbıke sulýy oljaǵa berilgen. Ol sulý bolýymen qatar, danalyǵy, meıirimdiligi, ımandylyǵy, tapqyrlyǵy, dilmarlyǵymen el qurmetine bólengen. Besim batyrdyń Dáýletbıkeden týǵan urpaqtary analarynyń atymen «Dáýletbıke toqalary» dep atalady. Bul tuqymnan 27 myń jylqy bitken Sapaq Táńirbergenuly men ataqty bı Telǵozynyń Shońy shyqqan.
Besimniń báıbishesi Bóteıden – Saryqoja, Qarashora, Esenaman týady. Bóteıden týǵan urpaqtardy «Eneń toqasy» deıdi. Bul tuqymnyń basym deni Jańaarqa, Shet aýdandaryn mekendeıdi, Óspen men Ortaýdyń teristiginen basqa jerleriniń bárine qonystanǵan. XIX ǵasyrdyń birinshi jartysynda «Eneń toqalary» Aqmola ýeziniń quramynda úsh bolys, «Dáýletbıke toqalary» Qulymbetti qosqanda toǵyz bolys bolǵan.
Besim batyrdyń báıbishesi Bóteıden týǵan tuńǵyshy Saryqojadan Jasybaı batyr týady. Jasybaı batyrdyń súıegi Baıanaýyldaǵy Jasybaı kóliniń jaǵasyna jerlengen. Sodan, buryn Shoıynkól atalǵan kól Jasybaı atalyp ketken. Jasybaı batyrdy urystarda jeńe almaı ábden óshikken qalmaqtyń Qubamergen degen batyry ańdyp júrip, qapyda atyp óltirgen. Jasybaı batyr men Súıindik Oljabaı batyr ekeýi dos ári jaýmen birge shaıqasqan úzeńgiles bolypty. Jasybaıdyń qazasy janyna qatty batqan Súıindik Oljabaı batyr qaıtse de Qubamergennen kek alýǵa ant berip, «Sırektas» degen jerde bolǵan soǵysta ony jeńip, tirideı qolǵa túsirip, asaýdyń quıryǵyna baılap, súıretip óltiredi. Jasybaı batyr qaza bolǵan taý asýy «Jasybaı asýy» atalyp ketken.
Jasybaı batyrdan Qalmambet, Myrzambet týady. Myrzambet eki áıel alǵan. Báıbishesinen – Kúshikbaı, Eskene, Dosqana, Estemes, Balapan; toqalynan – Dýlat, Taımas, Tásten, bulardy «Úshqońyr» deıdi. Myrzambet 120 jasynda dúnıeden ozǵan. Súıegi Nura ózeniniń boıyna jerlengen, biraq, dál qaı jerge qoıylǵany belgisiz. Myrzambettiń aǵasy Qalmambet óz kindiginen bala bolmaǵandyqtan, Kúshikbaı men Eskeneni asyrap alǵan. Qalmambet Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iassaýı kesenesiniń mańyna jerlengen.
El aralap júrgen bir kóripkel Myrzambet balalary týraly: «Kúshikbaıdyń basynyń baǵy artyq, Eskene el bıleıdi, Estemes er kóńil, Dosqana esepke myǵym» degen eken. El aýzyndaǵy sózge qaraǵanda kóripkeldiń aıtqany týra kelgen.
Kúshikbaı batyr eki áıel alǵan. Báıbishesi – Saıdaly Atalyq Nıaz batyrdyń qyzy – Bersulý. Bersulýdan – Ótebaı, Aıdarbek, Sámek, Temirbek, Shynybek; toqalynan (Taraqty Jamanáli degen kisiniń qyzy) – Seńgir, Oraq, Bulǵaq (bulardy «Úshqara bala» deıdi) týady. Batyr týraly áńgimeler kóp. Saıdaly Atalyq Nıaz batyrdyń qyzyna úılenýiniń ózi onyń jeke basynyń qadiriniń aıǵaǵy. Kúshikbaı batyr men taraqty Baıǵozy batyr zamandas, qatarlas, maıdandas, úzeńgiles, birin-biri qatty syılaıtyn tulǵalar eken. Birde ekeýi jaýǵa birge attanady. Joryq joly kóldeneń bıik kezeńge tirelgende Kúshikbaı batyr Baıǵozy batyrǵa «Men bilsem, qalmaqtar osy kezeńniń arǵy tusynda jatyr. Sen atymdy ustaı tur, baryp bilip keleıin», – deıdi. Kezeńnen jaıaý asyp ketken Kúshikbaı sút pisirim ýaqyt óte qaıta oralyp, «Qalmaqtar kezeńniń etek tusynda eken, qara tuman qaptatyp, esi shyqqan nemelerdi bir-birimen qyrqystyryp qoıdym. Birin-biri aıaýsyz jýsatyp jatyr. Men atqa minbeı qımyldamańdar, ábden qyrylyp bitsin» – deıdi. Álden ýaqytta Kúshikbaı batyr atyna qarǵyp minip, ilgeri shaba jóneledi. Kezeńnen asqanda Baıǵozy batyr etekte jaırap jatqan qalmaqtardy kórip «Arýaǵyńnan aınalaıyn!» – degen eken.
Taǵy bir áńgime bylaı órbıdi. Qazaq pen qalmaq áskerleri betpe-bet kelip, shep quryp turady. Biraz ýaqyt ótkende Kúshikbaı batyr uzaq ańdysqa shydaı almaı, delebesi qozyp, «Ia, arýaq!» dep jaýǵa jalǵyz shabady. Sol-aq eken qalmaq qoly beı-bereket, tym-tyraqaı qasha jóneledi. Qazaqtar qashqan qalmaqtardyń sońyna túsip, oısyrata jeńip, talaıyn tutqyndaıdy. Tutqyn qalmaqtardan «Jalǵyz shapqan batyrdan nege qashtyńdar?!» – dep suraǵanda, olar «Jalǵyz batyry nesi? Aspanmen tildesken qalyń órt qaptap kele jatsa, qashpaǵanda qaıtemiz?!» – dep jaýap beripti.
Baıǵozy batyr aýyldastarymen úıinde áńgime-suhbat quryp otyrǵanda bir jigit Kúshikbaı batyrdyń kelgenin habarlaıdy. Baıǵozy «Kúshikbaı kirgende tyrp etpeńder, áýselesin kóreıin, – deıdi. Sóıtkenshe, «Assalaýmaǵaleıkým!» – dep Kúshikbaı batyr kirip keledi. «Ýaǵaleıkýmassalam, Kúsheke, joǵaryda bolyńyz!» – dep Baıǵozy batyr elpildep sálem berip, batyrdy tórge otyrǵyzyp, barynsha qurmettep, shyǵaryp salady. Kúshekeń attanyp ketken soń, aýyldastary Baıǵozy batyrǵa «Batyreke, ózińiz emes pe «Kúshekeń úıge engende tyrp etpe» degen, myna qylyǵyńyzǵa ne joryq? – dep suraıdy. Sonda Baıǵozy batyr «Áı, jigitter-aı, men Kúshekeńmen soǵysta synastym, asa almadym, endi, beıbit kúnde bir synasaıyn dep edim, onym da bolmady. Meniń jolbarys kıem Kúshekeńniń arystan kıesi aqyra umtylǵanda túlkige aınalyp, ózim jerge kirip kete jazdaǵan joqpyn ba?» – degen eken.
Munymen qoımaı, Kúshikbaı batyrǵa qyr kórsetpek nıetpen Baıǵozy batyr jigitterine «Jaqyn mańda Kúshekeńniń bir úıir jylqysy júr, ákelip, baılap, qymyzyn ishe berińder» - deıdi. Jigitteri onyń aıtqanyn oryndap, qymyzǵa qaryq bolady. Arada bir juma ótkende Kúshikbaı batyr kelip, jelidegi óz jylqysyn, Baıǵozy batyrdyń saýyn úıirimen qosyp aıdap ketedi. Kýaıyq dep jelikken jigitterge Baıǵozy batyr «Qımyldamańdar, búkil taý-tas, saı-sala, bar buta, kódeniń ár sabaǵyna deıin «Kúshikbaılap!» qulaǵymdy tundyra urandap turǵan joq pa?! Alsa alsyn, endi, batyrdyń aldynan kóldeneń shyqpaspyn, óle-ólgenshe kóńilin jyqpaspyn!» – degen eken.
Kúshikbaı batyr – 12 myń jylqy bitken asa dáýletti ári myrza, qıanatqa, aramdyqqa tózbeıtin, ary taza, márttikpen qatar dindi berik ustanǵan adam. HİH ǵasyrdyń orta kezinde ákesi Qalmambetti ósıeti boıynsha Túrkistanǵa jerleýge aparǵan saparynda Aınaqoja esimdi asa bilimdi qojany kezdestirip: «Bizdiń elde din álsiz, elge kelip, din úıretińiz» – dep qolqa salady. Aınaqoja kelisimin beredi. Kelesi jyly kóktemde batyr elin jaılaýǵa kóshirmeı, qojalardy kútedi. Kóp kútken batyr taǵaty taýsylyp, qojalardan kúder úzip, kóshýge yńǵaılanyp, kıiz úılerdi jyqqyza bastaǵanda Ebentaı ashasy jaǵynan aýylǵa bettep kele jatqan úsh salt atty kózine shalynady. Bular Aınaqoja men balasy Zeıne, inisi Moınaq edi.
Aınaqoja halyq arasynda ıslam dinin ýaǵyzdap, bala oqytady, eldi musylmandyqtyń týra jolyna salady. Sharıǵat zańyna, adaldyqqa tárbıeleıdi, Allanyń aldyndaǵy paryzyn oryndamaǵandardyń kúnáhar bolatynyna jurtty sendiredi. Urlyq-qorlyq, zorlyq bútindeı tıylyp, peıil túzelip, tatýlyq pen meıirim saltanat qurady. Tipti, toqanyń ataqty baıy ári bedeldisi Qorysbaı ólgende onyń ıslam dininiń bes paryzyn oryndamaǵanyn alǵa tartyp, namazyn shyǵarýǵa ruqsat bermeı otyryp alady. Aqyry, el aqsaqaldarynyń ótinishine kónip, raýaıatqa eki adamdy kýá qylyp, malynan zeket bergizip baryp, janazasyn shyǵartady. Keıinnen «eldiń saýatyn ashyp, sájdege jyqtym, qalǵany – senderge amanat» dep Zeıne men Moınaqty qaldyryp, ózi Túrkistanǵa qaıtady. Taǵy birer jyl ótkende Eneń Toqasy eline Aınaqojanyń inisi Kúzgibaı men Ermek qojalar kelip, onyń saýapty isin jalǵastyrǵan.
Kúshikbaı batyr qoja áýletin qatty qurmettegen, mal men jer bólip berip, qajetterin ótep, barynsha qamqorlyq jasaǵan. El ishinde qojalar ýaǵyzdaǵan ıslam dininiń amaldarynyń múltiksiz oryndalýyn, uldyń da qyzdyń da saýat ashýyn qatań qadaǵalaǵan. Dúnıeden qaıtarda «Qojalardyń kóńiline qaıaý túsirseńder, kórimde tynysh jatpaımyn» degen eken.
Batyrdyń urpaqtarynan búkil qazaqqa belgili óner ıeleri – aqyndar men dilmar sheshender, jazýshylar men ǵalymdar, mádenıet jáne qoǵam qaıratkerleri, halyqqa qadirmendi jaqsylar men jaısańdar shyqty. Tuńǵysh uly Ótebaı sal-serilik qurǵan, ánshi, kúıshi, tapqyr sheshen ári myrza, márt, baı adam bolǵan. Ol týraly Máshhúr Júsip Kópeıuly, akademık Álkeı Marǵulan eńbek jazǵan. Báıbishesi – qypshaq Aldanazar hannyń qyzy.
Elge áıgili Nurmaǵambetuly Ámiresh sheshen, fızıka-matematıka ǵylymynyń doktory Qordabaı Ospanov, qoǵam qaıratkerleri Gúlnázıa Ábýtálipqyzy, Qylysh Ybykenuly, Qadyr Imanbaev, Jańaarqa aýdanynan shyqqan tuńǵysh Qazaqstan Respýblıkasynyń Halyq muǵalimi Mels Ahmedın, ataqty dombyrashy Sarbas Baqmaǵambetuly, Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri Muhamedjan Tileýhanov, Astanadaǵy Qarjy polısıasy akademıasynyń rektory Ramazan Tileýhan, ataqty ánshi, Memlekettik syılyqtyń ıegeri, belgili qoǵam jáne mádenıet qaıratkeri Bekbolat Tileýhanov jáne taǵy da basqa talanttylar men daryndylar – Kúshekeńniń urpaqtary.
Qazaqtyń birtýar suńǵyla Sákeni shyqqan Eneń Toqasynyń ǵana emes, búkil ultymyzdyń arýaq tutqan qaharman da kıeli batyry Kúshikbaı babamyzdyń súıegi Nura aýdanyndaǵy Qundyzdy ózeniniń oń jaǵasyna jerlengen, beıiti búginge deıin saqtalǵan. Úlkenderdiń aıtýyna qaraǵanda, balasy Temirbekti de janyna qoıǵan.
2002 jyly 21 shildede Qaraǵandy oblysy, Shet aýdanyna qarasty Nildi-Óspen aýylynda Qalmambet-Myrzambet urpaqtary babalaryna arnap úlken as berdi. Asta saltanatty jıyn ótkizilip, babalarǵa quran baǵyshtaldy. Óspen taýynyń basyna eskertkish tas qoıylyp, Sáken Seıfýllınge eskertkish ornatyldy, murajaı ashyldy. Merekelik is-sharalar joǵary deńgeıde ótkizildi.
Qazaq handyǵynyń qurylǵanyna 550 jyl tolǵan bıylǵy jyly Kúshikbaı batyr urpaqtary taǵy bir ıgilikti de saýapty iske kiristi. «Kúshikbaı batyr» qoryn quryp, batyr babanyń basyna mazar kóterý sharasyn qolǵa aldy.
Qalken SMAIYL,
Qazaqstan Jýrnalıser odaǵy jáne Halyqaralyq Jazýshylar odaǵynyń múshesi.
Derekkóz: «Ortalyq Qazaqstan» gazeti
