قۇرمەتتى سايت وقىرماندارى! وتكەن جىلدىڭ سوڭىنا قاراي «قامشى» پورتالىندا «سيرات» رومانىنان ءۇزىندى جاريالانىپ ەدى. سول كەزدە وقىرماندار روماننىڭ جالعاسىن سۇراعان بولاتىن. وسىعان وراي  شىعارمانىڭ تاعى ەكى تاراۋىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.

قىران وزەنى تاۋ جاڭعىرىقتىرا كۇركىرەيدى، تاس دومالاتا دۇركىرەيدى...

كوك تايعاق شىڭدى، قۋ قاراعاي قۇزدى تاۋ باسىنان بارشىن بۇركiتتەي سورعالايتىن قىران وزەنi – التايى قىزىل تۇلكiگە توبەدەن ءشۇيiلەتiن التاي اقيىعى iسپەتتەس. قىستا قالىڭ قار مەن جازدا تابان مۇز جامىلعان بيiكتەردەن باس قۇراعان كiدi وزەن ەتەكتەگi قارا ەرتiستiڭ ەركە بiر سالاسى ەدi. ەتەككە قاراي ەنتەلەگەن ەركiن سۋ بiر بۇرىلىستى تۇسىندا سارىسۇمبە قالاسىن قاق جارىپ وتەدi.

قالا جىلدا كوكتەم مەن جاز باسىندا اساۋ قىراننىڭ ازۋلى ءوتiندە قالادى. جاعاسىنا جاقىن تiگiلگەن جاپپا مەن تاس ۇيلەردi جاڭقا قۇرلى كورمەي اعىزىپ اكەتەتiنi بار. ادام شىعىنى دا بولىپ تۇرادى. بiراق وسى وزەن القىنا تاسىپ، اق كوبiك شاشىپ جاتقانىندا الىنباس بiرەر قامال بار. ول باياعى ءشارiپحان كوپiرi – «دۋتىن كوپiر». ول باياعى گوميندان وكiمەتi تۇرعىزعان اباقتى – «تاس تۇرمە». ەكەۋi دە جىل سايىن مال مەن جاننان «قۇرباندىقسىز» كوڭiلi كونشiمەيتiن التاي قىرانىنىڭ جاعاسىنداعى جارتاستى بيiگiنەن ورىن العان.

قىستا دا ورتاسى قاتپايتىن، جازدا دا تىنىش جاتپايتىن قىراننىڭ جيەگiندەگi «تاس تۇرمە» iشiندە سوۆەتتiڭ بارلاۋشىسى – اقيقاتىندا شىعىس تۇركiستاننىڭ التاي ءوڭiرiنە «ارناۋلى اگەنت» قىپ جiبەرiلگەن عالي ەستايەۆ جاتىر ەدi.

عاليدىڭ اباقتىدا وتىرعانىنا بەس ايدىڭ ءجۇزi بولدى. تەرگەۋ بەس ايدىڭ iشiندە بەس كۇنگە دە توقتامادى. وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانى باسىندا «تىڭشى» دەپ گوميندان وكiمەتi تۇتقىنداعاننان بەرi – «ولمەگەن قۇلعا شىقتى جاز». قازiر 1944 جىلدىڭ كوكتەمi – كوكەگi.

كوكشۋلان قىران قارا بارقىندانا تاسىپ جاتىر. ونىڭ تاۋدى بۇزىپ، تاستى ۋاتىپ اققان تولقىندى شۋىلى «تاس تۇرمەگە» دە جەتiپ تۇر. تۇرمە تاق توبەسi ات ارقان اۋماقتى، تاستاقتى جوتا ءۇستiنە سالىنعان. جوتا iرگەسiن iرەي اققان وزەن زىركiرەيدi. جالپاق تاستان قالانعان ءۇش بiردەي ۇلكەن اباقتى ءۇيi مەن كۇزەت ءۇيiن جاقتاي يiلە جاڭ قورشاعان، ءۇش جەردەن كۇزەت مۇنارالارى قويىلعان. ال ءتۇستiگiن وزەننiڭ وگiزدەي تولقىنى جالاعان، قىرانعا تiك قۇلاعان قارا جارتاس ءتورت قابات ۇيدەي قورعانداعان ەدi.

قيا جارتاس ءۇستiنە قالانعان وڭاشالاۋ 3-شi تۇرمە – اسا قاۋiپتi ساياسي تۇتقىندار قامالاتىن اباقتى. اباقتى استى – كەزiندە قىتايلار قارا جارتاستى تiگiنەن قاشاپ وتىرىپ جاساعان تاس بولمەلەر – تاس زىنداندار. عالي بەس اي بويى تاس بولمەدە بۇرالىپ جاتتى. بەس اي بويى باۋىرىنا توسەنگەن، جامباسىنا جاستانعان اعاش ۇگiندiسiنiڭ ءۇستiندە بيت پەن بۇرگەنiڭ جەمi بولدى. بەس اي بويى جالعىز كiسiلiك «تاس قاپشىقتىڭ» تۇتقىنىندا سۇيەگiنەن سىز، وكپەسiنەن مۇز ءوتتi.

جاستىق بۇلا سەزiم بiراق مويىعان جوق، اقتىق سارا سانا بiراق جاڭىلعان جوق. العاشقى ايتقانىنان تانبادى. قايسار ءتانi توزدى، قۇمبىل جانى شىدادى. بۇعان تەرگەۋشi بۇلعىنوۆ راقىمجان مەن فۋكوجاڭ لۋ لي2 نە iستەمەدi دەيسiڭ؟! ازاپ پەن مازاقتىڭ مىڭ ءتۇرلiسiن تانىتتى. ءوزi تۋىپ-وسكەن سوۆەت ەلi نكۆد، نكگب دەسە ءتانi ەمەس، جانى ءتۇرشiگەتiن مەكەمەدەن گومينداندىق جۇڭگو پوليسياسى دا كەم تۇسكەن جوق. سوۆەتتiك ورىستار، گومينداندىق قىتايلار – بۇل بiلەتiن ەكەۋدiڭ تەرگەۋi مەن تامۇعى تامىرلاس ەكەن.

ءبارiنەن دە جانىنا باتقانى: سوۆەتتiك ورىستار دا، گومينداندىق قىتايلار دا قايران قازاقتى قارا قازاق بالاسىنىڭ ءوز قولىمەن قيناتىپ، ءوز قولىمەن سورلاتىپ وتىرعانى... ءداپ وسى جولى الىس التاي تاۋىنىڭ بiر تۇكپiرiندەگi «تاس تۇرمە» iشiندە كوزi ابدەن-اق جەتتi. بارماق شايناعاننان، بۋىن سىندىرعاننان باسقا نە لاج بار؟! بۇل سوۆەت وكiمەتiنە، ول جۇڭگو وكiمەتiنە شىن بەرiلگەن. بەتتەسە كەتسە – بiر-بiرiنەن كەكتi كوزدەرiن الىسپاستاي، بەلدەسە كەتسە – بiر-بiرiنەن تۇكتi بiلەكتەرiن جازىسپاستاي. بiرi سوۆەتتi قولداسا، بiرi قىتايدى بارلايدى. مۇنىڭ بiر ءتۇسiنگەنi – بiر قازاقتىڭ بالاسىن كوكپارعا تارتقان كوك سەركەدەي، ارعى مەن بەرگi بەتكە ءبولiپ تاستاعانى. ال ازاتتىق دەپ ارپالىسقانىن قىزىل ورىس تا، قارا جۇڭگو دا وق ءوتiنە بايلاپتى: قازاقستانداعى قازاقتىڭ قارۋ ۇستار ۇلدارىن نەمiستەرگە قارسى ايداپتى، شىعىس تۇركiستانداعى قازاقتىڭ قايمانا ازاماتىن گوميندانعا قارسى قويىپتى. قارا قىتايدىڭ ءوزiن اق جۇڭگو – گوميندان، قىزىل جۇڭگو – گونساندان-كوممۋنيست  دەپ ءبولۋ ارقىلى بۇل جاقتاعى ازاتتىققا ۇمتىلعان از عانا قازاقتى دا ءبولiپ، قارا قازاق بالاسىنىڭ قولىمەن وت كوسەپ وتىر. ول دا باياعى ستاليندiك سوۆەت... ول دا باياعى ماولىق قىزىل جۇڭگو... ەكi تۇيەنiڭ اراسىندا قىسىلعان قازاقتىڭ كەرi بەلگiلi: ەلi ەرەۋiلدi، جەرi جەرۋلi؛ ەرi ەرۇستi تۇزدە، ەزi ەلۇستi iشتە.

مىناۋ التاي سارسۇمبەسiندەگi راقىمجان مەن قاسىپباي، اناۋ تارباعاتاي شاۋەشەگiندەگi ايتقازى – تۇرمە تورىعان قارعىلى توبەتتەر. بۇلاردىڭ بۇعاۋىنا iلiككەلi دە بەس ايدىڭ ءجۇزi بولدى. كۇن كوزiن كورمەگەلi دە بەس ايدىڭ ءجۇزi... جەراستى جالعىز كiسiلiك كامەرا. جەراستى جالعىز كiسiلiك كارسەر. كوزiنiڭ بولاتى جەلiنiپ، تاس قاراڭعى «تاس قاپشىق» شىراداي جانىپ تۇرعان جانارىن سۋ قاراڭعى تارتقىزعان. بۇعان ەندi كۇن مەن ءتۇن بiردەي، اي مەن جۇلدىز اجىراعىسىز.

بارلاۋشى ءۇشiن بار الەم كۇڭگiرت.

* * *

تەڭiزدەگi ەرiمەس مۇزداي، تۇزدەگi ەزiلمەس تۇزداي ازامات ەدi. قازiر قۇر سۇلدەرi عانا قالعان. ەتi جوق سiڭiرi سوزىلۋلى، مايى جوق سۇيەگi ساۋدىراۋلى. عالي ءوزiن «الجير» لاگەرiندە كوزiمەن كورگەن تۇتقىندار سەكiلدi سەزiنەدi. ولاردىڭ بiراق بۇدان بiر ايىرماشىلىعى بار ەدi. جانارلارى جارىق دۇنيەنi جالتاقتاقسىز كورەتiن. بۇل بولسا – سۋقاراڭعى... قاراقاتتاي كوزدەرi بiراق جانسىز ەمەس، جان-جاعىنا جازىقسىز جاۋتاڭدايدى.

تەمiر ەسiك جۇيكەگە تيەر شىقىرلى شيقىلمەن اشىلدى. تۇتقىن عالي تiستەنiپ ارەڭ شىدادى. اۋىر ەسiك شىڭعىرعان شيقىلمەن قايتا جابىلدى. تۇتقىن تۇقىمعا قالدىرعانداي تورت-بەس ازۋ تiستەرiمەن تاعى دا تiستەندi. شيقىلعا شيرىققان جۇيكەسi شىداپ باقتى. Iشكە ەكiء-ۇش ادام كiرگەنiن تۋ سىرتىمەن سەزدi.

مۇنى تومەندەگi جەراستى كامەراسىنان جوعارىداعى سۇراق بولمەسiنە قاسىپباي اكەلiپ ەدi. قازiر كوزi كورمەسە دە، ءۇش ايدان بەرi بۇل تەرەزەسiز كامەرا بۇعان تانىس ەدi. بۇگiن دە ماي شامنىڭ جارىعىنان كۇڭگiرت شىعار... ال مىنا كiرگەندەر كiم بولدى ەكەن؟

سالقىن دا سىز بولمە مەن موينىنداعى بۇعاۋ، قولىنداعى كوزiر، اياعىنداعى كiسەن اراسىن قوسقان قوس قابات شىنجىر تەمiرلەردiڭ ىزعارىنان با، تۇلا بويى تiتiرەپ كەتتi. تiسi-تiسiنە تيمەي ساقىلدادى. سوندا دا سوقىر سەزiممەن الدە كiمنiڭ ءوزiنە تونە ءتۇسiپ، قادالا قاراعانىن سەزiندi. سول-اق ەكەن توڭعانىن تيىپ، بويىن جيىپ الدى.

– ءوزi... ءدال ءوزi ەكەن، – دەگەن الدە بiرەۋدiڭ داۋىسى شىقتى. – كوزiنەن تانىدىم... ە-ە-ە، قازاعىم-اي! قالاي عانا وزگەرتiپ جiبەرگەنسiڭدەر؟!

عاليدىڭ قۇلاعىنا الدە وكiنiش، الدە اياۋشىلىق بiلدiرگەن تانىس داۋىس ەستiلدi. «ياپىر-اۋ، قايداعى تانىس ءۇن؟!» دەگەن وي تۇمانىتقان ساناسىنا سىناداي قادالدى.

– I-i-م! «جانسىز» ەكەنiن جازباي تانىدىم عوي، مىرزا! قانشا مويىنداماسا دا، سوۆەتتiڭ سiلiمتiگi ەكەنiن سەزگەم... – بۇل داۋىس راقىمجاندiكi ەكەنiن عالي بiردەن بiلدi. بەس اي بويى جانالعىش ءازiرەيiلi راقىمجان مەن فۋكوجاڭ ليدi، جانتىق قاسىپبايدى بۇل تانىپ بولدى عوي.

– الگi فۋكوجاڭ ليدiڭ ارقاسى عوي، – دەگەن قاسىپباي-جانتىق ءۇنi تاعى قوسانجارلاسا كەتتi. – مىرزا، لي شاۋەشەككە مەنi جiبەرiپ، ايتقازىدان مۇنىڭ شەكارادان قاشان وتكەنiن، شاۋەشەكتە كiمدەرمەن بايلانىس جاساعانىن، ءوزiن قالاي ۇستاعانىن – ءبارiن الدىرتتى عوي... ءوزi دە بiر سۇم ەكەن، ءسوزi شيكi بولسا دا، iسi مەن iزi قىلاۋسىز. ولار شاۋەشەكتەن التايعا بارۋىنا امالسىز رۇقسات بەرiپتi، – دەپ بايانداي جونەلiپ ەدi، راقىمجان:

– ءجا، دiلمارسىما! – دەپ جەكiپ تاستادى.

عالي بولسا، ەڭ العاش تiل قاتقان بەيتانىس ادامنىڭ تانىس داۋسىن قايدان عانا ەستiپ ەدiم دەپ، ويىنا ءتۇسiرە الماي دال.

– عالي! عالي! سەن التايعا ەمەس، ءۇرiمجiگە نەگە بارمادىڭ؟ – دەدi وسى بiر ءساتتi كۇتكەندەي جۇمباق داۋىس. سوندا عانا عالي دالەلحان كوگەدايەۆتى داۋسىنان تانىدى. جۇرەگi دە قاتتى قوزعالىپ قالدى. عالي: «مەنiڭ انام ءۇرiمجiدە ەكەنiن ساعان ايتىپ ۇلگەرمەگەن عوي، سەنiڭ سوۆەتiڭ...» دەگەن دالەلحان ءسوزiن ەستiگەن دە جوق، «بۇل قايدان ءجۇر؟ ورال قالاسىندا – سوۆەت وداعىندا – قازاق سسر-دە ەدi عوي...– دەگەن سۇراقتار ساناسىن سiلكiلەپ وتكەن. – بۇ قالاي؟ قالاي بوپ كەتتi؟!»

– ءۇرiمجiگە التاي ارقىلى بارعىسى كەلگەن شىعار... – راقىمجان ءوز كۇدiگiن جەتكiزدi. – حادۋ-ۋاڭداي اپامىزدى اللا ساقتاپتى-اۋ!

– عالي مۋتييەۆ... ءاتى-جونiن دە وزگەرتپەگەن. ماعان بiراق سولاي تانىستى عوي: «مۋتييەۆ» – ورىسشا فاميليا، جالعان... شىندىعىن انىقتادىڭدار ما؟ – دالەلحان داۋىسى قايتا ەستiلدi.

عالي iشتەي شيرىعىپ، ساناسى جىلدام ساۋىعىپ الدى.

– ونى انىقتاي المادىق، – دەگەن راقىمجان داۋسى شىقتى.

– ءيا، ونىڭ ەندi كەرەگi دە جوق. بۇل – باتىستىڭ قازاعى، – دەدi ەندi دالەلحان داۋىسى نىق ەستiلiپ.

عالي بiراق ۇندەمەگەن كۇيi مەلشيدi. بار سىرى اشىلعانىن ءتۇسiندi. ەندiگi جاسىرىنباق پەن جالتارۋدىڭ ءجونi دە جوق. بiراق دالەلحان ايتپاقشى، مۇنىڭ ءوزi دە «ەندi كەرەگi جوق»... سوندا بۇل سىر اشپاي كەتكەنi ابزال.

– عالي! – دەدi دالەلحان داۋسى. – مەنi تانىعان شىعارسىڭ؟

– جوق!

– ءجا، جۇمباقتاماي-اق قويالىق. مەن دالەلحان كوگەدايەۆپىن.

عالي ۇندەمەدi.

– ...سوقىر بولساڭ دا، داۋىستى ايىرار شاماڭ بار شىعار.

– پودپولكوۆنيك مىرزا! – دەگەن قاسىپباي ءۇنi جاعىنا شىقتى. – بۇل ءبارiن دە ايىرادى. بۇرگە مەن بيتتiڭ تىسىرىن سەزەدi.

– مىرزا، – دەدi راقىمجان دا، – بۇل بiر سوۆەتكە بەرiلگەن يت ەكەن. ايتقانىنان قايتقان ەمەس. «تورەمiن» دەيدi ۇيالماي، كوگەدايلارعا تۋىسپىز دەيدi شiمiرiكپەي... قالعانىن ءوزiڭiز بiلەسiز. سوۆەت دە iزدەپ جاتقان جوق. قۇنسىز نەمە عوي.

– سوۆەت قۇرباندىققا شالعان عوي، شاماسى... ورىسقا قايداعى بiر قايمانا قازاق كiم؟ قازاق – قۇنسىز... قازاق – قۇرباندىق... – دەدi دالەلحان داۋسى.

عاليدىڭ تۇلا بويى شiمiرiكتi. «قۇنسىز قۇرباندىق ەكەن-اۋ!..» دەگەن وي قامشىداي وسىپ ءوتتi.

– ەندi تانيتىن شىعارسىڭ؟ ورالدى ەسiڭە ال! مەنiڭ جازىپ بەرگەن حاتىم دا ەسiڭدە بولار... ونى قالاي ۇمىتارسىڭ؟ ول حات قايدا؟

دالەلحان داۋىسىندا زiل مەن قاتالدىق قاتار بiلiندi. ءالi دە ەكi ويلى بولىپ وتىرعان عالي حاتتى سۇراعاندا، كوندەي قۇرىسا قالدى. نە بولسا دا تانىماعانسىپ، مويىنعا الماۋعا بەكiدi.

– تiلiڭدi جۇتىپ قويدىڭ با، تىڭشى؟ سويلە! – دەپ كەكەتكەن قاسىپباي ءۇنi جەتتi.

– تاعى دا تiسiن قاعۋ كەرەك! – بۇل – راقىمجان داۋسى.

– اقىماق بولماڭدار! سەندەر دە بiر، «ايت!» دەسە ارس ەتكەن الىپسوق توبەتتەر دە بiر... – دەگەن دالەلحاننىڭ جاقتىرماعانى ەستiلدi. – بارلاۋشىنى ۇرىپ-سوعىپ كوندiرە المايسىڭ، بۇل ساعان ۇرى-قارى ەمەس، تاياقتان قورقاتىن. جانى دا سەسكەنبەس... عالي، مەنi شەشەم حادۋ-ۋاڭ سوۆەتتەن سۇراتىپ الدى، سوۆەت كونسۋلدiگi ارقىلى... سەن شەشەمنiڭ ءۇرiمجiدە بولعانىن بiلمەيسiڭ عوي. مەن سەنi شىعىس تۇركiستانعا وتپەگەن شىعار دەپ ەم، سويتسەم اق جايىق بويى مەن الماتىنىڭ ويىنان التايدىڭ باسىنا بiر-اق شىعىپسىڭ. «اۋرۋىڭدى جاسىرعانمەن، ءولiمiڭ – اشكەرە» دەگەن، سوۆەت سەنi ساتىپ جiبەردi. ەندi كەرگۋدiڭ دە، كەرگiلەسۋدiڭ دە قاجەتi جوق. مەن وتكەن  قىرىق ءۇشىنشى جىلى سوۆەتتەن ورالعام. سودان التاي ايماعىنا بۇگiن تابانىم تيiپ تۇر. ءۇرiمجiدەن مۇندا ايماقتىق پوليسيانىڭ تەرگەۋ ءبولiمiنiڭ باستىعى بوپ كەلدiم. سەنiڭ iسiڭمەن ءازiردە عانا تانىستىم.

عالي ويلانعان كۇي تانىتىپ، دالەلحاندى جاۋاپسىز قالدىردى.

– بۇعان ءسوز وتپەيدi، وق قانا وتەدi، – دەگەن راقىمجان داۋىسى عاليعا اسەر ەتە قويمادى.

– پودپولكوۆنيك مىرزا، بەس اي بويى بىلق ەتەر ەمەس، دiنسiز سوۆەت قوي... – قاسىپباي ءۇنiنەن لاجسىزدىق بiلiندi: «كاپiر!»

عالي:

– «كاپiردi» قايتەسiڭدەر قيناي بەرiپ، – دەپ قالدى. بۇل ءسوز اۋزىنان وقىس شىعىپ كەتiپ ەدi.

– ءالi دە ويلان، – دەدi دالەلحان داۋسى.

– بەس اي ەركەلەگەنi دە جەتەر! – دەگەن راقىمجاننىڭ راقىمسىز داۋسى قابات شىقتى.

– قىسقارت، پورۋچيك! – دەپ، دالەلحاننىڭ داۋىسى زەكي ەستiلدi.

بiر ءسات ءبارi دە ءۇنiز قالدى.

– ...مەنiڭ باعانا ايتقانىمدى بۇلجىتپاي ورىنداڭدار! بۇل ءالi، سەندەر ويلاعانداي، يت كەمiرگەن سۇيەك ەمەس... ليمەن ءوزiم سويلەسەم، – دەگەن دالەلحاننىڭ داۋسى بۇيرىقتى قاتقىل شىقتى.

تەمiر ەسiك بۇرالقى قانشىقتاي قاڭسىلاي اشىلدى، قيقىلداي قايىرا جابىلدى. تۇتقىن عاليدىڭ توزعان جۇيكەسi تاعى سىر بەردi: جاعى جىبىرلاپ، تiسi شىقىرلادى.

– ەي، سوقىر سورلى! – دەگەن راقىمجان بۇلعىنوۆتىڭ زىعىردانى قايناعان داۋسى ەستiلدi. – سەنiڭ كۇنiڭ ءبارiبiر ساناۋلى... دالەلحان قۇتقارىپ قالا المايدى!

– دالەلحانىڭدى تانىمايمىن! ونىڭ نە دەپ ساندىراقتاپ كەتكەنiن وزدەرiڭ ەستiدiڭدەر، مەنiڭ نە دەگەنiمدi دە بiلەسiڭدەر. مەن ءولiمگە دايىنمىن! – دەدi عالي دا قاسارىسىپ.

– وعان اسىعا بەرمە، «اسىققان – سايتاننىڭ iسi»، – دەگەن قاسىپباي داۋسى قيتىعىنا قايتا تيدi.

– ءتاجiكەلەسiپ قايتەمiز، سەندەر كۇشتiسiڭدەر! «كۇشتiنiڭ ك... ديiرمەن تارتادى»، – دەپ بۇل دا بۇعا المادى.

– الگi تورەڭە «تولەڭگiتiڭ ەدiم» دەپ جۇرمە! – دەگەن راقىمجاننىڭ ەسكەرتۋi ەستiلدi.

– ءوزiم دە تورەنiڭ تۇقىمىمىن... سەنiڭ تورەڭە تiل بەزەي الماسپىن.

– مiنە، مۇنىڭ ءجون!

بۇل جولى تىڭشىنى «تاس قاپشىققا» ءتۇسiرمەدi. شىنجىرلارىن ساۋدىراتا دەدەكتەتiپ تىسقا الىپ شىقتى. كۇشتi كۇن ساۋلەسiنەن مۇنىڭ سۋقاراڭعى جانارى الدە قانداي جارىقتى اڭعاردى. بەس اي دەگەندە تۇزگە تۇڭعىش شىققانىن وسى بiر سىزاتتان سەزiندi.

قىران وزەنiنiڭ تاسىعان گۇرiلiن قۇلاعىمەن ەستiدi. التاي تاۋدىڭ كاۋسار اۋاسىن كەۋدە كەرە جۇتتى.

– جارىق جالعان-اي!..

ءوزiءنىڭ دە كۇتپەگەن داۋسى وقىس شىعىپ كەتتi.

* * *

سۋالعان جانارى ءتۇبiن كۇن ساۋلەسi سۋىردى. سۋقاراڭعى تارتقان جانارىندا جۇمباق جاسىن وينادى بiلەم، بۇلىڭعىر دۇنيەگە بەلگiسiز بiر سىزات ءتۇستi. الگi سىزات سالدەن كەيiن سۇرعىلت تارتتى.

ماڭدايىن كۇنگە بەرiپ، ءجۇزiن جارىق پەن جىلۋعا جالاتا شالقايعان عاليدى قاسىپباي جۇدىرىعىمەن ءتۇيiپ جiبەردi. كوكتەن تۇسكەن كوكتەم قۋاتىنا كوزi مەن ءجۇزiن توسقان تىڭشى شالقاقتاي بارىپ، شاتقاياقتاي جىعىلدى.

– وي، كوتەرەم سورلى-اي! – دەپ كەلiپ، قاسىپباي قولتىعىنان دەمەدi. – نەمەنەگە شالقاقتايسىڭ، اقىماق!

– ءاي، قاسىپباي، توقتاي تۇرشى! – دەپ ءوتiندi ىڭىرشاعى شىققان عالي. – بەس اي بويى كۇن كورمەدiم عوي، سوقىر بولسام دا ساۋلەسiن سەزiنەيiن!

– كۇن سەنiڭ نە تەڭiڭ؟! سۋقاراڭعى ەمەسپiسiڭ... سورلى-اۋ!

– ... – عالي ۇندەمەدi.

– سەندەردiڭ ءبارiڭ دە سۋقاراڭعىسىڭ... سوۆەتتiكتەر – سۋقاراڭعى، – دەدi قاسىپباي ءسوزiن جۇتا الماي. – قازاقتار – سوقىر...

– سوندىقتان دا سويىلداسىپ جاتىرمىز، – دەپ بۇل دا بۋلىعىپ قالدى.

ارى قاراي ەكەۋi دە ەرنiن قيمىلداتقىسى كەلمەگەندەي، № 2 تۇرمەگە بەت تۇزەدi. تۇتقىننىڭ تۇتىلىپ قالعان جانارىنا كوك نۇرى قۇيىلىپ، تارامىس ءتانiنە قۋات بەرiپ، قارا تۇنەك بۇلىڭعىرلانا كۇڭگiرتتەنiپ، ءالسiز سۇرعىلت سىزات ءسۇت تۇسكە ەنگەن. سوقىر كوزiنەن جاس جىلىمشىلاي اعىپ، جانارىندا جاسۋداي ساۋلە جۇگiردi. عالي ءوزiنiڭ بiرجولاتا ساۋسوقىر بولىپ قالماعانىن سەزiندi.

ونى الدە بiر جارىق كامەراعا اكەپ تىقتى. كامەرا iشiندە تاعى بiرەۋ بار ەكەنiن بۇل انىق اجىراتپاسا دا ايىردى. جارىق ءتۇسiپ تۇرعان تەرەزە جاقتى تۇمان تۇستەنگەن ساعىمدى ساۋلەدەن ايىرعان عالي الدە قانداي ءۇمiتپەن سولاي قاراي قابىرعا جاعالاپ قوزعالدى.

كiسi بويى بيiككە ورنالاسقان تەمiر تورلى تەرەزەدەن كوكەك شۋاعى سەبەزدەگەن ەدi. عالي شۋاققا تار ماڭدايىن توسەپ، كوز اياسى شىمىرلاپ، كiرپiگiن كەيدە اشىپ، كەيدە قاماستىرىپ ۇزاق تۇردى. بويىنا دا بiر قۋات جۇگiرiپ، ءتانi تالماۋسىرادى. جانارىنا جۇمباق بiر جارىق ورالىپ، كۇرت كورiپ كەتپەسە دە، الگi بiر ءالسiز ساۋلەدەن ايراندالعان الەم پايدا بولدى.

بۇرىشتان بۇعان تاڭدانا قاراپ، سابان ءۇستiندە جاتقان قابي5 اقىرىن عانا جوتكiرiندi. عالي بiراق قابيعا مويىن دا بۇرعان جوق. تەرەزەگە تەلمiرگەن كۇيi تۇرا بەردi. قابي سوندا دا تiلگە تارتۋعا تىرىستى.

– وۋ، تۋعان! بەرمەن كەل! وتىر!

اناۋ بiراق سەلت ەتپەدi. سۇيەگiنە عانا iلiنiپ، ءتۇرi ارۋاق بوپ قالعان اقسوڭكە تۇتقىنعا تاڭدانىسىن جاسىرا الماعان قابي:

– باۋىرىم-اۋ، ءوزiڭ قازاقپىسىڭ، قالماقپىسىڭ؟! قۋ سۇيەگiڭ عانا قالىپتى عوي، – دەدi.

عالي تاعى دا تiس جارمادى.

– ءيا! – دەدi قابي ءوزiمەن-وزi سويلەسكەن جىندى ادامشا: – «ەكi ەلi اۋىزعا – ءتورت ەلi قاقپاق». ءجون-جون... سەنبەگەنiڭ دە ءجون. سەندiم دەگەنشە، ءولدiم دە... قاسىڭ قاسىڭنان شىققان، جاۋىڭ جانىڭنان تابىلعان زامان-اي! امالىڭ قايسى؟!

قابي دا ءۇنسiز قالدى. جارىقتاۋ كامەرا iشiندە تىنىشتىق ورنادى. ساۋدىراعان سۇيەگi سiڭiرiنە iلiككەن، ۇزىن بويلى عالي دا بەلدەن سوققان جىلانداي كيرەلەڭدەپ، بۇرىشتاعى سابان مەن اعاش ۇگiندiسi جايىلعان جەرگە جاتتى. جەرi جەر ەمەس، توسەلگەن قارا تاس ەدi، جامباسىنان ىزعارى جەتتi. ول بiراق قىڭ دەگەن جوق.

بەيتانىستىڭ قيمىلىن باققان قابي دا قوزعالمادى. كامەراعا قاسىپباي يتەرiپ كiرگiزگەن جازالىنىڭ ساۋسوقىر ەكەنiن قابي ەندi عانا بiلدi. تۇتقىن ءولi كوزiن كوپ اۋدارىپ-توڭكەرمەي، الدە قانداي جاققا تەلمiرە، قارا كوزدەرiن قاشاۋداي قاداپ قارايدى ەكەن.

قابي بۇرىندارى ەستۋشi ەدi، قىتايلار قولايىنا جاقپاعان تۇتقىندى جەر استىنداعى قاراڭعى زىندانعا ايلاپ قاماپ، سۋقاراڭعى سوقىر ەتiپ تاستايدى ەكەن. ونداي جەراستى جايلارى ءۇرiمجi مەن قۇلجادا عانا ەمەس، وسى التايدا دا بار ەكەن دەسەتiن. بالكiم، بۇل دا سونداي زاعيپ... سوندىقتان كۇن شۋاعىن ساعىنعان بولار، سوندىقتان تiرi پەندەگە سەنبەيتiن بولار، جانى دا جاتسىنعان شىعار.

كۇن شۋاعىنان كوڭiلi كوتەرiلiپ، ءتانi جiپسiگەن عالي ەستايەۆ بiر ءسات كوزiن جۇمدى. وتكەن ءومiرiن ويلادى. الدە بiر تەرەڭ ءتۇيسiكپەن تاعدىرىنىڭ تۇيىقتالىپ تا قالعانىن ءتۇيسiندi.

– عالي، – دەپ ەدi-اۋ باستىعى ميروشين الماتىدان اتتاناردا، – ساق بول! ساپارىڭ قاۋiپتi، ءساتتiلiگi ءوزiڭە بايلانىستى... – قامقورسي سويلەپ، سالماقتى ءوزiنە سالعان. ءسوز ءلامiنەن سۋىق بiر لەپ تە سوققان.

سوندا-اق قاراداي سەسكەنگەن عالي:

– يۆان اندريانوۆيچ، جۇڭگو تiلiنەن دە ماقۇرىممىن. «جالعان» تاعدىرىم دا كۇدiكتiلەۋ. قالاي بولار ەكەن؟ – دەپ ەدi-اۋ!

– اۆتوبيوگرافياڭدا اقاۋ جوق. وعان ولار سەنەدi، سەنبەسكە شاراسى جوق. تەك سەن «تورە» تۇقىمىمىن دەگەننەن تانبا! پاۆلوداردىڭ باياناۋىلىن ايتا بەر، – دەگەن ول ءوز-وزiن سەندiرە. – قىتايلاردىڭ «تورە» دەسە توبە شاشى تiك تۇرارى بەلگiلi، بiراق قازاق-قىرعىز ءبۇلiنسە، تورە تۇقىمىنا ارقا سۇيەيتiنi اقيقات. ورىس بiزدەر دە سويتەمiز عوي. قازiر و جاقتا دا قازاق ءبۇلiنۋلi. ءبۇلiكتi باستاپ وتىرعان اساۋ قازاقتار بولسا دا، ونى قولداپ وتىرعان بiزدەر. اق قىتايلاردى قۋساق، ول ءوڭiر دە بiزدiكi بولار دەگەن ءۇمiت بار... تiپتi بولماعاندا، كوممۋنيستiك رەجيم ورناتامىز. وسى جاعى دا ەسiڭدە ءجۇرسiن!

– وعان جۇڭگو كونسە دە، قازاق كونە قويار ما؟ تاعى «باندى» اتانادى عوي، – دەپ قالعانىن عالي ءوزi دە بiلمەدi. ايتىلار ءسوز ايتىلىپ قالعان سوڭ، اقتالىپ تا جاتپادى.

– سەنiڭ وسى وتكiرلiگiڭ – ءوزiڭە سور، – دەدi باستىعى، بiراق كاسiبي كانiلiگiنە باسىپ، عاليعا بiر اۋىز ءسوزiنە بولا ءشۇيلiگە قويمادى. – «باندى» دەمەكشi، – دەپ اڭگiمە ارناسىن بۇرىپ اكەتتi، – الگi قۇنىسكەرەي6 قاراقشى تۋرالى دا انىقتاۋعا تىرىساسىڭ عوي... ونىڭ iزi يران من داعىستاننان شىقپادى، شىعىس تۇركiستانعا ءوتiپ كەتپەدi مە دەگەن كۇدiك بار. ينسترۋكسيامەن جەتە تانىستىڭ عوي، وندا ءبارi دە كورسەتiلگەن. قازiر سوۆەتتەن قاشقان قاراقشى قازاقتاردىڭ كوبiسi سول ءوڭiردە ءجۇر. الاشورداشىلار تۇقىمى عابباس امانتايەۆتان باستاپ، سەمەيلiك الاشورداشى شاكەرiمنiڭ ۇلى زيات7 قاشقىن دا التايعا بارىپ جاسىرىنعان. ولار تۋرالى دا ءمالiمەتتەردi مول جيناۋىڭ قاجەت. ولاردى گومينداندىق جۇڭگو ءولتiرiپ تاستاعان بولسا، تiپتi جاقسى! جاۋلارىمىزدى ەكiنشi بiر دۇشپانىمىز جايراتىپ بەرسە – دوسىمىز بولعانى... جۇمىسىمىزدىڭ جەڭiلدەگەنi. ءبارiنەن دە ايلامىزدىڭ اسقانى. ال دەلەلحاننىڭ حاتى مەن فوتوگرافياسىن شاۋەشەكتەن التاي-ساۋىرعا بارارىڭدا جانسىزدار ارقىلى زاينۋللين8 قولىڭا تيگiزەدi... حوش!

ميروشيننiڭ بايسالدى دا وكتەم ءۇنiنەن ەپتەپ ماقتانىش سەزiمi دە اڭعارىلعان ەدi...

«بارلاۋشى عالي مۋتييەۆ» اتانعان بۇل سول بەتiندە سەمەي جەرiنە جاتاتىن باقتى شەكارا بەكەتiنە جەتiپ، 1942-نiڭ 6-قازانىندا شاۋەشەككە تابانى تيدi عوي. قازiر 44-تiڭ كوكتەمi... ۋاقىت تا جۇلدىزداي اعىپتى.

بەس اي بويى بەسiككە تاڭىلعان سابيدەي، تاس زىندان ءتۇبiندە جامباسى تەسiلiپ جاتقاندا تالاي ويعا باتقان-دى. تار قاپاس، تۇنەك iشiندە تۋلاقتاي قاتىپ-سەمiپ قالسا دا، وي ءتۇبiنە جەتە الماعان. قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىن تالاي مارتە قاعىپ-سiلكiپ الىپ، الداعى كۇندەرiنەن كۇدەرiن ۇزبەگەن.

جيىرما التىعا وسى جازدا عانا كەلەتiن جاس ءومiرi قازاق دالاسىنىڭ باتىسىنداعى جىمپيتى ءوڭiرiندە باستالىپتى. الاساپىران ۋاقتا اپىل-تاپىل باسىپتى. بالالىق شاعىنان ەرەكشە تاڭبالانىپ قالعان ەكi-اق جاي: اكەسi جاز جايلاۋى جەم بويىنا كوشەتiنi – ءوزi جەمنiڭ جىرتىلىپ-ايىرىلاتىن بالىعىن اۋلايتىنى؛ ەندi بiرi – مۇنىڭ 13 جاسىندا ەلدiڭ ۇركiندiگە ۇشىراپ، جەم بويىندا اكەسiنiڭ قىزىل جۇلدىزدى ميليسيونەردiڭ وعىنا ۇشقانى... 1931 جىل ەدi.

كەيiن جىمپيتىداعى مەكتەپ، ورالداعى رابفاك، ودان الماتىداعى نكۆد مەكتەبiنiڭ تىڭداۋشىسى، اقىرى مiنە، التاي ايماعى، سارىسۇمبە قاپاسى... ءبارiنەن بۇرىن دالەلحان كوگەدايەۆتىڭ الدىن وراعانىن ايتساڭشى! ورالدا جازىلعان حاتىن سۇرايدى. ونى نەسiنە سۇرايدى؟ بۇل ءبارiبiر ونىڭ اناسى حادۋ-ۋاڭ مەن اكەسi الەن-ۋاڭنىڭ شاڭىراعىنا، سولار ارقىلى اباق-كەرەي ەلiنiڭ يگi جاقسىلارىنىڭ توبە شاڭىراعىنا جەتە المادى عوي. وعان جەتكiزبەدi دە. حات پەن فوتوسۋرەت بولسا قىراننىڭ جاعاسىنداعى الدە بiر جارتاس قۋىسىندا تىعۋلى جاتىر. ونىڭ ەندi پارمەنi دە شامالى، قۇندىلىعى دا جوق. بiراق بۇعان ايرىقشا قىمبات.

سول حاتتى جازدىرىپ الۋ ءۇشiن جانە دالەلحان تورەمەن ءوزi دە «تورە تۇقىمى» رەتiندە جەتە تانىسۋ ءۇشiن ورالعا بارعاندا ماڭعىستاۋدان بiر-اق شىقتى ەمەس پە؟! الماتىدا قالعان نافيسا سۇلۋدىڭ نەمەرە اعاسى قۇرمانعالي قاشقىنمەن دە سول جولى تاعدىرلارى ءتۇيiسپەدi مە؟! ءتۇيiستi. نافيسامەن دە سول ءۇشiن ءجۇز ءشايiستi: «باندى اعاڭ بار ەكەن، مەنەن جاسىردىڭ» دەپ ءشۇيلiكتi... دالەلحان حاتى سونىسىمەن دە اششى، سونىسىمەن دە شەرلى.

حاتتا: «اپا! اكە! بارشا تۋىستارىم! ماعان قانداي قاراساڭدار، جولداسىمدى دا سونداي كورiڭدەر. مەن ءۇشiن قانداي دا بiر iسكە باراتىن بولساڭىزدار، بۇل ادامعا دا سونداي قارىز iس ەتiڭدەر! ءوزiم تۋرالى وسى جiگiتتەن ەگجەي-تەگجەي بiلەسiڭدەر. ساۋ بولىڭدار! ەلحان. 12.VI.1942» دەپ دالەلحان ەسiمi جاسىرا جازىلعان ەدi.

وسى حاتتىڭ كومەگiمەن التايدىڭ كۇنگەيiندەگi قازاق ەلiنiڭ جۇرت بيلەگەن يگi جاقسىلارىنىڭ اراسىنا ەنiپ، سەنiمiنە كiرiپ، ودان ءارi ينسترۋكسيانى سارىسۇمبەدەگi سوۆەتتiڭ ۆيسە-كونسۋلى زارىپ ابۋزاروۆ9 ارقىلى الماق ەدi... شاۋەشەكتە جەرگiلiكتi پوليسيا جەتi اي بويى التايعا كەتۋiنە رۇقسات بەرمەدi. مۇنىڭ ايتقان «ءاڭىز-ومiربايانىنا» سەنبەگەن سىڭاي تانىتتى.

بۇل: «اكەم مۇتەي پاۆلوداردىڭ باياناۋىل ءوڭiرiنەن، تورە تۇقىمى، باي بولاتىن. وكتيابر ريەۆوليۋسياسىنا دەيiن ورال وبلىسىنىڭ جىمپيتى ءوڭiرiندە تۇرعان. 1918 جىلى، ياعني مەن تۋعان جىلى اتامان دۋتوۆتىڭ اق ورىس اسكەرi قالدىقتارىمەن شىعىس تۇركiستاننىڭ قۇلجا ءوڭiرiنە اۋىپتى. 1919 جىلى اكەم قايتىس بولىپ، 1926 جىلى شەشەم مەنi سويۋزعا الىپ قايتتى. قۇلجادا جەرعالان دەگەن جەردە تۇردىق. 1929 جىلى «باي-قۇلاقتى جويۋ» باستالعاندا شەشەم بايعۇس اكەمنiڭ كارiم دەگەن iنiسiمەن تاعى دا قىتايعا قاشتى. مەنi كەيiن تاعى ورالارمىز، جول ۇزاق، قاتەرلi دەپ الىستاۋ تۋىستاردىڭ ءۇيiنە تاستاپ كەتكەن. سودان بەرi ولاردان حابارسىزبىن. الدە بiرەۋلەردەن التاي جاققا كەتتi دەپ ەستiگەنمiن... ال سوۆەت ەلiندە 1938 جىلى مەنi «قىتايدىڭ شپيونى» دەپ ءۇش جىلعا سوتتاپ جiبەردi؛ اتۋ جازاسىنا كەسپەي، جەڭiل عانا سوتتاعانى – قىتايعا ءوز ەركiمەن ەمەس، كiشكەنتاي ءسابي شاعىندا اكە-شەشەسiنiڭ ارەكەتiنەن بارعان، بiراق شەكارا بۇزعانى ءۇشiن جازاعا تارتىلسىن دەدi. رسفسر قىلمىستى iستەرiنiڭ 84 بابىمەن ەڭبەك كولونياسىندا جازامدى وتەپ، سوعىس باستالعان 1941 جىلى بوساتىلدىم. بiر جىل ءجۇرiپ شىنجاڭعا قايتۋعا رۇقسات قاعاز الدىم» دەگەن. الماتىداعى جۇڭگو كونسۋلدىعى مۇنىڭ «اڭىزى» مەن قۇجاتتارىنا سەنگەنمەن، شاۋەشەك پەن سارىسۇمبە پوليسياسى سەنبەدi. سوڭىنان «كوز» ەرتiپ، «سالپاڭقۇلاق» سالدى. اقىرى تۇرداحۋنمەن بۋرىلتوعايدا تۇتقىندالدى.

تۇرداحۋن – قۇلجا جاعىنىڭ ۇيعىرى ەدi. ول كوكتوعايدا «اسىل تاس» اتانعان بەريليي مەن التىن قازۋعا كەلگەن سوۆەت گەولوگتارىنىڭ ارتەلi قۇرىلىسىن ۇيىمداستىرۋعا كومەكتەسكەن-دi. التايداعى قازاقتاردىڭ ازاتتىق كوتەرiلiسiنە وراي ارتەل جابىلىپ، «گەولوگتارمەن بiرگە سوۆەتكە كەتكiسi كەلدi» دەگەن سىلتاۋمەن، تۇرداحۋندى تۇتقىنداعان بۋرىلتوعاي پوليسياسى عاليدى دا تۇزاققا ءتۇسiرگەن. ءسويتiپ كوكتوعاي، شiڭگiل جاعىن جايلايتىن وسپان باتىر ورداسىنا جول تابام با دەپ، كوكتوعاي التىن-كەن ارتەلiن جاعالاعان اقىرعى ءۇمiتi دە كەسiلدi.

تىڭشىنىڭ تىڭشىلىق iسi دە ءتاۋىس-تامام... قيسىق-قىڭىر تاعدىرى دا تۇيىق-ۇيىق!

عالي جامباستاعان كۇيi كۇيزەلە كۇرسiندi. كوزi iلiنiپ كەتكەن قابي ويانىپ كەتتi. قاپاس iشi تۇنجىراي قالىپتى. كۇن ەڭكەيiپ قالسا كەرەك. ساۋسوقىر تۇتقىننىڭ جانسىز جانارىنان جاس پارلاپ جاتىر.

اسقار التاي

جالعاسى مىنا سىلتەمەدە.