ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قاتتى دەنە فيزيكاسى جانە بەيسىزىق فيزيكا كافەدراسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن دارحان تۋەنبايەۆ «گراۆيتاسيالىق تولقىنداردى العاش تىكەلەي باقىلاۋ جانە advanced ligo دەتەكتورلارى» اتتى ءدارىس وقىدى، - دەپ حابارلايدى «قامشى» پورتالى.
العاش رەت گراۆيتاسيالىق تولقىندار قىركۇيەكتە لۋيزيانا جانە ۆاشينگتون شتاتتارىنداعى LIGO دەتەكتورلارىندا تىركەلگەن. قازاقستاندىق جاس عالىم دارحان تۋەنبايەۆ LIGO كوللابوراسياسى قۇرامىندا قىزمەت ەتەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل نەيتروندى جۇلدىزدار مەن قارا قۇردىم سياقتى بەيمالىم نىسانداردى تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اتالمىش فيزيكالىق قۇبىلىس سالماعى كۇننەن 30 ەسە ۇلكەن ەكى قارا قۇردىمنىڭ سوقتىعىسۋىنان پايدا بولادى. قۇبىلىس جەردەن 1،3 ميلليارد جارىق جىلىندا باسقاشا ايتقاندا 1،3 ميلليارد جىل بۇرىن بولعان.
شاماممەن وسىدان 100 جىل بۇرىن البەرت ەنشتەين گراۆيتاسيالىق تولقىنداردىڭ بار ەكەنىن بولجاعان. سول ۋاقىتتان بەرى عالىمدار ەنشتەين بولجامىن دالەلدەۋگە تىرىسىپ كەلەدى. 1969 جىلى پروفەسسور دجوزەف ۆەبەر (Joseph Weber) اتالمىش قۇبىلىستىڭ بار ەكەنىنە كوز جەتكىزەدى. ءبىراق، تولقىنداردى تىكەلەي باقىلاي الماعاندىقتان، ءوز تۇجىرىمىن دالەلدەي الماعان. بۇل جوبانى كەيىنىرەك 1980 جىلدارى كاليفورنيا تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورلارى – كيپ تورن (Kip Thorne) مەن رونالد دريەۆەر (Ronald Drever) جانە ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى رەينەر ۆەيسس (Rainer Weiss) جالعاستىردى. مىنە، سول باستاما وتىز جىلداي ۋاقىت وتكەننەن كەيىن عانا ءوزىنىڭ العاشقى ناتيجەلەرىن بەرىپ جاتىر.
ءدارىستى تىڭداۋشىلاردىڭ قاتارىندا مەكتەپ وقۋشىلارى، ستۋدەنتتەر مەن جاس عالىمدار، سونداي-اق قازۇۋ-دىڭ ۇلكەن وقىتۋشى-پروفەسسورلىق قۇرامى بولدى. ءدارىس بارىسىندا دارحان تۋەنبايەۆ قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرقاتار سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرىپ، جاقىن ارادا الەمدە LIGO دەتەكتورلارىنىڭ انالوگى پايدا بولاتىنىن ايتتى. «دەتەكتوردىڭ موديفيكاسيالانعان ءتۇرى Virgo وسى جىلدىڭ ەكىنشى جىرتىسىندا يتاليادا پيزاعا جاقىن ماڭدا ىسكە قوسىلادى دەپ جوسپارلانۋدا. 2018 جىلى جاپونيادا KAGRA ينتەرفەرومەترى ءوز جۇمىسىن باستاۋى مۇمكىن جانە ءۇندىستاندا LIGO جوباسىنىڭ تاعى ءبىر دەتەكتورىن سالۋ جوسپاردا بار»، – دەدى دارحان تۋەنبايەۆ. سونداي-اق ول LIGO كوللابوراسياسىنىڭ العا قويعان باسقا دا جۇمىس جوسپارلارىمەن ءبولىستى.
