توقسانىنشى جىلداردىڭ سوڭى، جاڭا عاسىردىڭ باسىندا قازاقتىڭ ايتىس ونەرىندە ايبىندى جاس اقىندار جارق ەتىپ كورىندى. سولاردىڭ الدىڭعى لەگىندە تورعايلىق ايبەك قالييەۆتىڭ تۇرعانىن كۇللى قازاق جاقسى بىلەدى. ءيا، توبىل-تورعاي توپىراعى تالاي تالانتتاردى تۋدىردى. ايتىستا نۇرجان مەن نۇرحان، قونىسباي مەن ءاسيانىڭ وزىندىك قولتاڭباسى بار دەسەك، دۇلدۇلدەردىڭ دارا جولىنا ايبەك تە ءتۇستى. قوعامداعى قوردالانعان ماسەلەلەردى الداسپان ۇيقاستارىنا سالا بىلەتىن اقىندى كۇللى الاش حالقى قۇرمەتتەيدى. ونەر دوداسىندا قامشى سالدىرماي كەلە جاتقان توپجارعاننان قازىرگى ايتىس جونىندەگى پىكىرىن، تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەرىن ورتاعا سالۋىن سۇرادىق.

— ءالىمساقتان بەلگىلى، قازاقتىڭ ۇلت بولىپ قۇرىلۋىنداعى نەگىزگى تەتىك – ءسوز ونەرى.  مادەني مۇرامىزدىڭ، ونىڭ ىشىندە ايتىستىڭ ورنى بولەك. توبىل-تورعاي وڭىرىندەگى اقىندىق مەكتەپتى قايتا جاڭعىرتۋ ءۇشىن دە ەلوردادان ارقالىققا قونىس اۋداردىڭىز. دىتتەگەن ماقسات-مۇددە قالاي ورىندالىپ كەلەدى؟
— اللاعا شۇكىر، ءوزىم كوزدەگەن ماقساتتارىم مەن ويلاعاننان دا ارتىعىمەن ورىندالدى دەسەم بولادى. العاشىندا وسى وڭىردەگى ايتىسقا تالابى بار جاستاردىڭ ونەرىن شىڭداسام دەگەن ماقسات ارقالىق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ونەرلى ستۋدەنتتەرىنىڭ بويىنداعى دارىندى ۇشتاۋعا ۇلاستى. قازىرگى تاڭدا التى جىلدىق تاريحى بار، ايتىس، جىر-تەرمە، پوەزيا، تەاتر، عىلىم، پىكىرسايىس، جايدارمان، مۋزىكا، جۋرناليستيكا، كوركەمسوز سياقتى سالالاردان تۇراتىن م.دۋلات ۇلى اتىنداعى ادەبي-مادەني بىرلەستىك جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ارقالىق جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ بەلدى اكتەرى، مەسەناتتار كلۋبىنىڭ «شابىت» سىيلىعىنىڭ يەگەرى نۇرلان بايشين جەتەكشىلىك ەتەتىن «رۋحانيات» ستۋدەنت-جاستار تەاترى ءوزىنىڭ بەس جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتپەك. ال، ايتىسقا كەلسەك، ازامات ءمالجانباي، توبا وتەپبايەۆ، ەكپىن سوۆەتحان سياقتى شاكىرتتەرىم رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە ونەر كورسەتىپ جۇرسە، باتىرلان ساعىنتايەۆ، راۋان تەرەك، قايروللا حافيزدەر وبلىستا بايگەنىڭ الدىن بەرمەي ءجۇر. ەڭ باستى جاڭالىق – بىرلەستىك قۇرامىنداعى عىلىمي ۇيىرمەنىڭ بەس-التى ستۋدەنتىمەن «تورعاي اقىندارىنىڭ انتولوگياسى» اتتى كوپتومدىق جيناقتىڭ ءۇش تومىن شىعاردىق. سول ستۋدەنتتەردىڭ اراسىنان باتىرلان ساعىنتايەۆتى ەرەكشە اتاۋ كەرەك. وزگە وقۋ ورىندارىندا عىلىم دوكتورى باس بولىپ، كانديداتتارى قوس بولىپ مۇنداي جۇمىسپەن تۇتاس عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى اينالىسىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك، ءبىزدىڭ بىرلەستىك ءۇشىن بۇل ۇلكەن جەتىستىك. بۇل ءۇش تومعا بۇرىن شىعارمالارى جاريالانعانى بار، جاريالانباعانى بار قىرىققا جۋىق اقىننىڭ ولەڭدەرى جيناقتالدى. مۇندا تەك قاينەكەي جارماعانبەتوۆكە دەيىنگى اقىنداردى توپتاستىردىق. وسى جەردە ايتا كەتەتىن ۇسىنىس، وزگە وبلىستاردا سول وڭىردەن شىققان اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن سەريالى تۇردە شىعارۋ ءداستۇرى بار. مىسال ءۇشىن، «ەرتىس-التاي»، «سىرداريا»، «اتىراۋ اقىن-جازۋشىلارى» سەرياسى دەگەندەي. وبلىس اكىمشىلىگىنىڭ «قۇلاعىنا التىن سىرعا» دەپ ايتىپ جاتقانىم عوي. عۇمار احمەچين اعامىز باستاعان ءبىر توپ وبلىس زيالىلارى وسى ماسەلەنى كوتەرىپ كەلە جاتقانىنا ءبىراز بولدى، ءبىراق، بۇرىنعى باسشىلار قۇلاق اسا قويمادى. ايتكەن كۇندە، «توبىل-تورعاي» سەرياسىن جيناقتاساق، كەمى 200-300 تومدىق ەڭبەك بولار ەدى. قازىرگى داعدارىس قيىندىق تۋدىراتىنى راس، الايدا، ەكونوميكالىق داعدارىستان گورى رۋحاني داعدارىس الدەقايدا ءقاۋىپتى.

— رۋحاني داعدارىس جايىندا ايتىپ قالدىڭىز. جاھاندانۋ ۇدەرىسىندەگى قازىرگى قازاق قوعامى ءۇشىن ۇلتتىق بولمىستى قالايشا ساقتاپ قالا الامىز؟
— ءقازىر بىزدە ۇلتتىق بولمىستىڭ ۋىزى ۇيىپ تۇرعان مەكەن – تەك قازاقى اۋىلدار. سوندىقتان ماتەريالدىق جاعىنان عانا ەمەس، رۋحاني جاعىنان دا اۋىلداردىڭ جاعدايىن كوتەرۋ قاجەت. ۋرباندالۋعا قاجەتتى مولشەردە توسقاۋىل قويىپ، ءبىلىمدى جاستاردىڭ اۋىلعا بارۋىنا جاعداي تۋعىزۋىمىز كەرەك. اۋىلدىڭ جولىن تۇزەپ، اۋىز سۋ تارتىپ بەرۋمەن ءىس بىتپەيدى. جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىن، تۇرمىستىق دەڭگەيىن كوتەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ دە بار. جاستارعا ارنالعان، زامانعا ساي تۇرعىن ۇيلەر سالىنسا ءتىپتى جاقسى. مەن قازاق اۋىلدارىنىڭ كۇيرەپ بارا جاتقانىنا الاڭدايمىن. ءبىر عانا مىسال، ءوزىم تۋىپ-وسكەن تورعاي ايماعىندا تۇرعىندار سانى كۇرت تومەندەپ كەتتى. ۇلتتىڭ ۇياسى دا، ۋىزى دا – اۋىل، سوندىقتان اۋىلدى ساقتاساق، ۇلتتىق بولمىسىمىزدى دا ساقتايمىز. ماسەلەن، تۇركيادا بۇرىنعى قالىپتاسقان ءداستۇرى مەن تۇرمىس-تىرشىلىگىنە يەك ارتىپ، 18-19 عاسىردا قالاي ءومىر سۇرسە، ءالى كۇنگە سولاي ءومىر ءسۇرىپ جاتقان شاعىن قىستاقتاردى تۇرىك ۇكىمەتى سول قالپىندا مۇراجاي سياقتى ساقتاپ وتىر. كەلگەن تۋريستەردى اپارىپ كورسەتەدى. سونداي-اق، مىنا كورشىلەس رەسەيدە ستاروۆەرلەر دەگەن بار، ولار دا وركەنيەتىڭە پىسقىرماي، ەجەلگى داستۇرىمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. قازاق اۋىلدارىن سونداي دەڭگەيدە ۇستاۋ كەرەك دەمەيمىن، ويتكەنى قازاق اۋىلدارى باسقا مەملەكەتتەگىدەي ۇلتتىق ءداستۇر، تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن جاپپاي اجىراپ قالعان جوق. ءبىز جاھاندانۋدى ءوز ۇلتتىق بولمىسىمىزعا ىڭعايلاۋىمىز قاجەت.

— ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى – اۋىل، وسىناۋ تۋعان ءتۇتىندى دامىتۋ ءۇشىن نە جەتپەي جاتىر؟ «ديپلوممەن — اۋىلعا!»، «اۋىلعا كەل، جاس مامان!» دەگەن ۇندەۋ جاستار اراسىندا قولداۋ تاپپاي جاتقان سياقتى ما، قالاي؟ سوڭعى جىلداردىڭ مىسالىنا سالىپ كورىڭىزشى.
— جاستار اۋىلعا نەگە بارمايدى؟ اۋىلدا ءومىر ءسۇرۋ قيىن، جاستارعا جاعداي جاسالماعان. اۋىلعا بارسا، دايىن تۇرعان باسپانا جوق. كەي اۋىلداردا ءمۇعالىم مەن دارىگەردەن باسقا ماماندارعا جۇمىس جوق. مەن ءوزىمىزدىڭ ارقالىقتان بىتىرگەن جاس مامانداردىڭ جاعدايىن جاقسى بىلەمىن. اۋىلعا بارادى، باسپانا جوق، مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ نەمەسە ورىنباسارىنىڭ، بولماسا مۇعالىمدەردىڭ ءبىرىنىڭ ۇيىندە تۇرادى. ءقازىر زامان بۇرىنعىداي ەمەس، ءوز تۋىسىڭنىڭ ۇيىنە بارساڭ دا 1-2 كۇننەن كەيىن قىسىلا باستايسىڭ. ال، تۇرعان ءۇيىڭنىڭ يەلەرىنىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ كۇن كەشۋ كىمگە وڭاي؟ العاشقى بارعاندا بەرىلەتىن توقسان مىڭ تەڭگە جاردەماقى (پودەمنىي) نەگە جەتەدى؟ ساتىپ الايىن دەسە، ءۇي جوق، بولعاننىڭ وزىندە وتكەن عاسىردان بەرى جوندەۋ كورمەگەن ەسكى ءۇي. وسىنداي جاعدايدا جاس مامانعا اۋىلعا بار دەۋگە ءسىز بەن ءبىزدىڭ مورالدىق قۇقىعىمىز بار ما؟ تۇرعىن ءۇيىن بەرسىن، جاقسى جالاقىسى بار جۇمىسپەن قامتىسىن، اۋىلداعى مادەني وشاقتاردى قالپىنا كەلتىرسىن، مىنە، سوندا عانا جاستار اۋىلعا بارادى. ايتپەسە جالاڭ پاتريوتيزمگە بوي ۇرىپ، كومسومول-جاستار بريگاداسىن قۇرىپ، قوي باعىپ كەتە بەرەتىن جاستار جوق ءقازىر.

— وسىدان بارىپ قازاقتانۋعا قايتا كەلەمىز. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، باتىستىق ساناعا قارسى تۇرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت؟
— وعان قارسى تۇرۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ ءاربىر تۇرعىنى تەك قانا قازاق تىلىندە سويلەۋى قاجەت، وكىنىشكە وراي بۇل تەك جالاڭ ۋتوپيا عانا بولىپ تۇر. ءتىلدىڭ ماسەلەسىن كوتەرىپ جۇرگەن كىسىلەردىڭ وزدەرى دە جالىقتى-اۋ دەيمىن. ويتكەنى، ايتقانىڭدى قۇلاعىنا قىستىرىپ جاتقان جان جوق. وتكەن جولى مەكتەپتەردە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى، قازاقستان تاريحىنان باسقا ساباقتاردىڭ بارلىعى ورىس، اعىلشىن تىلىندە جۇرگىزىلەدى دەگەن ماسەلەگە قاتىستى الەۋمەتتىك جەلى شۋلاپ كەتىپ ەدى. ءقازىر جەر ماسەلەسى ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى دا، ءتىل باسەڭسىپ قالدى. نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ناقتى ايتا المايمىن. بىلەتىنىم – مەكتەپتى اعىلشىن تىلىنە كوشىرۋ، جەردى ساتۋ نەمەسە جالعا بەرۋ قازاققا، قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە ءقاۋىپ توندىرەتىن ارەكەت.

— حالىقتىڭ مۇڭىن كوتەرۋى ءتيىس شەنەۋنىكتەردىڭ اۋزىنا اقىندار قاۋىمىنىڭ ءسوز سالىپ جۇرگەن كەزدەرى ەل ەسىندە… قازىرگى كوتەرىلىپ جۇرگەن ماسەلەلەر حالىق قالاۋلىلارىنىڭ قۇلاعىنا قانشالىقتى جەتىپ جاتىر؟ جالپى، ونەر ادامدارىنىڭ بيلىكتىڭ ىسىنە ارالاسۋىن قالاي قابىلدايسىز؟
— دەپۋتاتتاردىڭ اۋزىنا نەگە اقىندار ءسوز سالىپ بەرۋى كەرەك؟ حالىقتىڭ اتىنان سايلاندى ما، ءوزى سايلانعان ايماقتىڭ جاي-جاپسارىن، تۇرمىس-تىرشىلىگىن، حالىقتىڭ جاعدايىن ول دەپۋتات بەس ساۋساعىنداي بىلۋگە مىندەتتى. دەپۋتاتتىڭ جۇمىسىن نەگە اقىندار اتقارادى؟ داعدارىس جان-جاقتان قىسىپ جاتقان قيىن شاقتا كۇنىنە 120 مىڭ تەڭگەلىك بەس جۇلدىزدى قوناق ۇيدە جاتا بەرمەي، ەلدى ارالاسىن، جاي-كۇيىمەن تانىسسىن، شەشىلمەي جاتقان تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى بيىك مىنبەردەن كوتەرسىن. ساعان ءبىر مىسال ايتايىن، بيىلعى وتكەن سايلاۋدا ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىمەن تورعاي وڭىرىندە بولدىم، ونداعى حالىق وتكەن شاقىرىلىمدا قوستاناي وبلىسىنان ءماجىلىس دەپۋتاتى بولعان كىسىلەردىڭ ءاتى-جونىن دە بىلمەيدى. بيىلعى سايلانعانداردى دا بىلەتىنىنە كۇمانىم بار. سەبەبى، جالپاق تىلمەن جاپسارلاساق، ول دەپۋتاتتار تورعايدى ءوڭى تۇگىل، تۇسىندە كورمەگەن. ال ايماقتى كورمەگەن-بىلمەگەن ادام، ونداعى حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن قالاي كوتەرەدى. قازىرگى دەپۋتاتتار دا قۋلانىپ العان، وسىنداي تالاپ قويساڭ، «مەنى سەن سايلاعان جوقسىڭ، مەن پارتيالىق تىزىممەن ءوتتىم» دەپ كەرگيدى. ال، سوندا ونىڭ پارتياسىنا سايلاۋدا داۋىس بەرگەن كىم ەكەن؟ بيىلعى سايلاۋدا ارقالىق قالالىق ءماسليحاتىنا كانديداتۋرامدى ۇسىندىم، قولداۋشىلارىم دا كوپ بولدى. ءبىراق، قالا اكىمشىلىگى ءتۇرلى ايلا-شارعىلارعا بارىپ، كانديداتۋرامدى قايتىپ الۋعا ماجبۇرلەدى. جان-جاقتان قوڭىراۋ شالعىزىپ، ءوزىم سىيلايتىن كىسىلەردى دە ورتاعا سالدى. وعان بولماعاسىن، ءوزىم قاتتى قۇرمەتتەيتىن ءبىر كىسىلەردى قىزمەتىنەن كەتىرەمىز دەگەنگە دەيىن باردى. مەن وعان كەسىرىمدى تيگىزبەس ءۇشىن امالسىز، كەرى شەگىنۋگە ءماجبۇر بولدىم. سونداعىسى،  دەپۋتاتتاردىڭ ءتىزىمى الدىن-الا جاسالىپ، بەكىتىلىپ قويادى ەكەن، ەگەر سول تىزىمدەگى ۇمىتكەرلەر وتپەي قالسا، اكىم جوعارىدان تاياق جەيدى-مىس. ءوزىنىڭ قاراقان باسىنىڭ قامىن حالىق قالاۋىنان جوعارى قويعان اكىمنەن نە ءۇمىت، نە قايىر؟ جاڭاعى تىزىمدە بەكىتىلگەن كىسىلەر سايلاۋدا وزىنە بالاما ۇمىتكەرلەردى وزدەرى تاڭداپ، ءتىپتى جارناسىنا دەيىن ءوزى تولەپ بەرەتىنىن بۇگىندە بۇكىل حالىق بىلەدى. ال مۇنداي سپەكتاكل نە ءۇشىن قاجەت؟ ونەر ادامدارى بيلىككە ارالاسپايدى، كەرىسىنشە، حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىندا التىن كوپىر بولۋعا تىرىسادى. شىنايى ونەر ادامىنا بيلىكتىڭ تۇككە كەرەگى جوق، ساياساتقا تەك حالىق ءۇشىن عانا ارالاسۋعا ءماجبۇر بولادى. مەنىڭشە، ونەر ادامدارى، زيالى قاۋىم وكىلدەرى بيلىكتىڭ باسقا سالاسىندا ەمەس، پارلامەنتتە وتىرعانى دۇرىس.

تاما بەرسە، تامشى دا تاس تەسەدى  

— ءتول ونەرىمىز – ايتىس قىرعىز بەن جۇڭگو ەلدەرىندە دامىپ كەلەدى. ول جاقتاعى قانداستارىمىزدىڭ ۇلتتىق ونەردى ۇلىقتاۋى جونىندە نە ايتاسىز؟
— بىلتىرعى جىلى ايتىس ونەرى يۋنەسكو-نىڭ شەشىمىمەن قازاق، قىرعىز حالىقتارىنىڭ ماتەريالدىق ەمەس، مادەني مۇراسى رەتىندە تىركەۋگە الىندى. قىرعىز ەلىندەگى بىرنەشە ايتىسقا بارىپ، قاتىستىم. قىرعىز ۇلتىنىڭ ايتىسقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى وتە جاقسى. مەملەكەت تاراپىنان دا كوپ قولداۋ بەرىلىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ءجۇرسىن اعامىز سياقتى سادىق شەرنياز دەگەن ازامات ايتىس كوشىن سۇيرەپ ءجۇر. ءتىپتى، ولاردا «ايتىسفيلم» اتتى كينوستۋديا بار. سوڭعى جىلدارى ولاردىڭ ايتىسى سۋىرىپسالمالىق جاعىنان جاقسى دامۋ كوشىندە. بەلگىلى ءبىر مەرەكەگە ارنالىپ ايتىس وتەتىن بولسا، دوداعا قاتىساتىن اقىندار قاتاڭ ىرىكتەۋدەن وتەدى. ايتىس بولاردان بىر-ەكى كۇن بۇرىن 40-50 اقىن قازىلار القاسىنىڭ الدىندا جەرەبە سۋىرادى. مۇنان سوڭ الگى اقىندار ەكى كۇن بويى ءسوز جارىستىرادى. وزا شاۋىپ، ىرىكتەلىپ الىنعان 10 اقىندى عانا كورەرمەندەردىڭ الدىنا الىپ شىعادى. بىزگە وسى جاعىنان ۇلگى الۋ كەرەك سياقتى. قىتايداعى قانداستارىمىزدىڭ ايتىس ونەرى دە جاندانىپ كەلە جاتىر. ونىڭ دالەلى – ەلگە كەلىپ، ايتىسىپ جۇرگەن شاكەن، ءجاميعا، ناعىمان، قانات، قۇزاربەك سياقتى اقىنداردىڭ ونەرى. ماعان قىتايداعى قانداس اقىنداردىڭ ءتىل قۇنارلىلىعى، كوركەمدىك بوياۋىنىڭ قالىڭدىعى ۇنايدى. جالپى العاندا، ولاردىڭ بىزدەن ۇيرەنەرى دە، ۇيرەتەرى دە كوپ. سوندىقتان دا قازاقستاندا وتەتىن ايتىستارعا قىرعىز اقىندارىن دا، جۇڭگو، مونعوليا، وزبەكستانداعى قانداستاردى ءجيى شاقىرىپ، تاجىريبە الماسىپ تۇرۋىمىز قاجەت.

— بايتەرەكتىڭ باسىندا مەرگەن وتىر
ءار ءسوزىڭدى ءىلدىرىپ قاراۋىلعا، — دەدى ءجۇرسىن ەرمان. ۇلىق ونەرگە باسا نازار اۋدارىپ وتىرعان «ءبىرىنشى پارتيا» تورگە دە، تورەلەرگە دە تۋرا قارايتىن، اششى شىندىقتى بۇكپەسىز جەتكىزىپ جۇرگەن قالييەۆتىڭ شابىتىن تەجەپ ءجۇر مە؟
— ولاي دەپ ايتا الماس ەدىم. انا جىلدارداعى ءبىر ايتىستىڭ الدىندا «نۇر-وتان» پارتياسى ءتوراعاسىنىڭ سول كەزدەگى ءبىرىنشى ورىنباسارى باۋىرجان بايبەك اقىندارعا: «قوعامداعى كۇردەلى ماسەلەلەردى ايتىڭدار، جۇمىس ىستەمەي جاتقان شەنەۋىنىكتەردى مينيستردەن باستاپ سىناڭدار، ءبىزدىڭ پارتيا سونداي كەمشىلىكتەرمەن جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ءبىراق، سىن – شىن بولسىن»، – دەگەنى بار ەدى. ءتىپتى، اقىندار كوتەرگەن ماسەلەلەردى تىڭداسىن دەپ پارلامەنت ماجىلىسىندەگى «نۇر-وتان» فراكسياسىنىڭ دەپۋتاتتارىن دا اكەپ وتىرعىزىپ قويعان بولاتىن. بيلىك باسىندا ءوز كولەڭكەسىنەن قورقاتىن كەيبىر شەنەۋىنىكتەر بار، ايتىستا شىندىقتى ايتقىزباي، قيىپ-كەسىپ، ەفيردەن جۇلىم-جۇلىمىن شىعارىپ بەرىپ جۇرگەن سولار. ال، تىگىسىن جاتقىزىپ ايتا بىلگەن اقىننىڭ اۋزىنا ەشكىم قاقپاق قويىپ جۇرگەن جوق.

— ايبەكتىڭ ايتقان ايگىلى «داتىن» تەلەارنالار قيىپ تاستاسا دا، الەۋمەتتىك جەلىلەردەن كوردىك. بۇنى «دات» دەپ قابىلداعان دۇرىس پا؟
— بۇل 2004 جىلى «جەكپە-جەك» ايتىستا ايتىلدى. ول كەزدە «جەكپە-جەك» ايتىس تىكەلەي ەفيردەن بەرىلەتىن. قازاق قوعامىنداعى كۇيىپ تۇرعان ماسەلەلەردى وسى تىكەلەي ەفيردى پايدالانىپ، ايتىپ قالعىم كەلدى، ونىڭ ۇستىنە ەلباسىنىڭ تۋعان ءىنىسى بولات نازاربايەۆ تا سول ايتىستا كورەرمەندەر اراسىندا وتىرعان-تىن. «جەر تۋرالى زاڭنىڭ» قابىلدانعالى جاتقانى بار، «اۋىل جىلدارى» دەپ اتالعان ناۋقانعا بولىنگەن مول قاراجاتتىڭ «ۇستاعاننىڭ قولىندا، تىستەگەننىڭ اۋزىندا» كەتىپ جاتقان كەزى بولاتىن. مەن قازاقتىڭ ءداستۇرى بويىنشا جەر، اۋىل، ءتىل مەن ءدىن ماسەلەسىن دات رەتىندە ايتتىم. بۇل ماسەلەلەر ءالى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. قازىرگى ايتىستى سارالاساق، ءبىرىنشى بولىپ ايتقاندىعىمنان شىعار ەل ەسىندە قالعانى، ايتپەسە، ونىڭ «كوكەسىندەي» داتتاردى اقىندار ايتىس سايىن ايتىپ ءجۇر.

— تالقىعا كوپ تۇسكەن كەشەگى «ايتىس-شوۋدى» اركىم ءار جاققا تارتتى. كەيبىرەۋلەر ايتىستى مازاق قىلىپ، ونى ولىمسىرەتتى دەسە، ەكىنشىسى جاڭا زاماننىڭ جاڭاشا تالابى دەپ ءتۇيدى. وسى جونىندەگى پىكىرىڭىزدى بىلسەك؟
— كەز-كەلگەن جاڭالىقتىڭ اۋەلدە توسىن كورىنەتىنى بار. مەنىڭ ويىمشا، شوۋ-ايتىستان ۇلتتىق تراگەديا جاساۋدىڭ قاجەتى جوق. دەگەنمەن، مۇنى ايتىس ەمەس، ايتىستىڭ فورماسىندا جاسالعان ويىن-ساۋىق دەپ قانا قابىلدايمىن. اركىم بازارعا ءوز كەرەگىن الۋعا عانا بارادى، سول سياقتى تەلەارنالاردا بەرىلىپ جاتقان ءتۇرلى باعدارلامالاردان اركىم وزىنە قاجەتىن عانا كورەدى عوي. شوۋ-ايتىس تا كورەرمەنىن تاۋىپ، زامان كوشىنە ىلەسسە ىلەستى، ىلەسە الماسا، قالا بەرەدى. ماعان ،ماسەلەن، روزا ءالقوجانىڭ، ەركىن نۇرجانوۆتىڭ، شاحاريزات سەيداحمەتوۆتىڭ ايتىستارى ۇنادى. داۋدىڭ ءبارى قانات ءالجاپپاروۆقا قاتىستى شىعىپ جاتىر عوي، بىلتىرعى شوۋ-ايتىستا دا سولاي بولعان. مەن مۇنى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ قاتەلىگى دەپ ەسەپتەيمىن. بىلتىرعى شۋدان كەيىن كورەرمەندەردىڭ پىكىرىن ەسكەرىپ، بيىل قاناتتى شىعارماي-اق قويۋ كەرەك ەدى.

— «ايتىس – پايدانىڭ وڭاي كوزى. بىر-ەكى ساعات وتىرىپ، بالەن ميلليون تەڭگە ۇتىپ الاسىڭ. ال اقىندار ايتقان ماسەلە سول ماڭايدا قالىپ قويادى» دەيتىندەرگە نە دەيسىز؟
— بۇل – ايتىستى ونەر ەمەس، كاسىپ دەپ ەسەپتەيتىندەردىڭ ءسوزى عوي. ماسەلەن جىل سايىن «قازاقستان بارىسى» وتەدى، پالۋاندار 5 مينۋت كۇرەسىپ ءجۇز مىڭ دوللار الادى، بايگەنىڭ الدىندا كەلگەن شاباندوز 20-30 مينۋت شاۋىپ، تەمىر تۇلپار ولجالايدى، ال ەندى سول جەردە ەلدىك، ۇلتتىق ماسەلە شەشىلىپ جاتىر ما؟ كۇرەس، بايگە، ايتىس دەگەن قازاقتىڭ جانى ەمەس پە، قازاق ودان پايدا كوزدەمەيدى. مۇحاممەدجان تازابەكوۆتىڭ «قۇدايدىڭ بەرىپ جاتقان نەسىبەسىن قۇدايدان كۇدەر ۇزگەن كورە المايدى» دەگەن ماعىنادا ءبىر ءسوزى بار. اقىندار ايتىستان السا، ەڭبەگىمەن الىپ جاتىر، بىرەۋدەن ۇرلاپ، تارتىپ الىپ جاتقان جوق. بىزدە ايتىستا جۇرگەن اقىنداردىڭ قاي-قايسىسىن الساڭ دا، ءوز جانۇياسى عانا ەمەس، ءبىر اۋلەتتى سۇيرەپ ءجۇر. ماسەلەن، اقىنداردىڭ نەسىبەسىن كورە الماي الگىندەگىدەي ايتقان ادام توي جاساسا، قۋانىشىنا ورتاقتاسىپ، فونوگراممامەن 5 مينۋت اۋزىن جىبىرلاتقان ەسترادا جۇلدىزىنا 5 مىڭ دوللارىن قينالماي ساناپ بەرىپ، ءتىپتى، ەڭ جايلى قوناق ۇيگە ورنالاستىرىپ، ۇشاققا بيلەتىن ساتىپ اپەرەدى. ونىڭ قاسىندا اقىندار ەلدىك، ۇلتتىق ماسەلەلەردى كوتەرىپ، بيلىك تاراپىنان ورىندالماي جاتسا دا ايتىپ ءجۇر عوي. تامشى دا تاما بەرسە تاس تەسەدى، بۇگىن بولماسا، ەرتەڭ ورىندالار، كۇدەر ۇزبەيىك.

— اقىن بولعان سوڭ، توي-تومالاقتاردا كوپ جۇرەسىز. قازىرگى باي-ماناپتارىمىز تانىمال اقىنداردى اسابا رەتىندە نەمەسە بەتاشارعا شاقىرىپ جاتادى. مۇنان سوڭ اقىنعا دەگەن جۇرتتىڭ كوزقاراسى وزگەرمەي مە دەگەن ساۋال تۋادى.
— ايتىستا اتىمىز شىعا قويماعان، ءبىر عانا ايلىق جالاقىعا قاراپ وتىرعان كەزىمدە اسابالىق جاسادىم. ەندى ءقازىر «ءوز قولىم ءوز اۋزىما جەتكەن كەزدە» بۇل كاسىپتى توقتاتتىم. ال ىرىمداپ، كەلىنىمنىڭ بەتىن اشىپ بەر دەگەن اعايىننىڭ بەتىن قايتارمايمىن. باي دەپ، كەدەي دەپ بولە جارىپ جاتقانىم جوق. قازاق كەلىنىنىڭ بەتىن كىم كورىنگەنگە ەمەس، ەلگە بەلگىلى اقىن-جىراۋلارعا اشقىزعان. سوندىقتان حالىق قالاپ، قۇرمەتتەپ شاقىرىپ تۇرسا، جۇرتتىڭ اقىنعا دەگەن كوزقاراسى وزگەرمەۋگە ءتيىستى.

— ايەكە، ايتىستارىڭىزدى جيناقتاپ، كىتاپ شىعارۋ ويدا بار شىعار؟
— ارينە، ويدا جۇرگەن شارۋا بۇل. ءبىراق، ءوزىم زەرتتەپ جۇرگەن تورعاي اقىندىق مەكتەبىنىڭ شىعارمالارى جارىققا شىقپاعان كوپتەگەن وكىلدەر بار. وز-وزىمە بەرگەن سەرتىم بويىنشا سول كىسىلەردىڭ شىعارمالارىن جاريالاپ العانشا، ءوزىمنىڭ ايتىستارىم كۇتە تۇرادى.

— التى اتانعا جۇك بولارلىق جەتىستىگىڭىز بار. ءار ايتىستا ارقالاپ شىعاتىن ءبىز بىلەتىن ەڭ جوعارعى اتاق حالىقتىڭ بەرگەن «الاشتىڭ ايبەگى» بولار. كەلىسەسىز بە؟
— بۇل ءسوزدى ەستىگەندە قاتتى قىسىلامىن. الاشتىڭ ءاليحانى، الاشتىڭ احمەتى، الاشتىڭ ءمىرجاقىبى دەسە، جاراسادى. ال، سول كىسىلەر ىستەپ كەتكەن ەڭبەكتىڭ ءبىر ءتۇيىرىن دە جاساماعان ماعان بۇل اتاق قوتىر تايلاققا التىن زەرلى جابۋ جاپقانمەن بىردەي. ماعان اقىن دەگەن اتتىڭ ءوزى جەتىپ جاتىر، سونىڭ ءوزىن لايىقتى الىپ جۇرسەك، زور ابىروي.

— ءسىز – ۇستازسىز. عىلىممەن دە شۇعىلداناسىز. كۇيبەڭ تىرلىكتە پەداگوگتىق قىزمەتكە، جاستاردىڭ تاربيەسىنە ۋاقىت تابۋ دا وڭاي ەمەس. كوز الدىڭىزدا تالانتتى بۋىن ءوسىپ كەلەدى. ءسىز تۇلەتكەن كەشەگى ستۋدەنتتەرىڭىز وزدەرىنىڭ سالاسىندا جەمىستى قىزمەت اتقارىپ ءجۇر. جاستارعا تاربيە بەرۋدە قولداناتىن وزىندىك ادىستەمەڭىز بار ما؟
— مەن ۋنيۆەرسيتەتتە ەربول تىلەشيەۆ، ديحان قامزابەك ۇلى، ءىلياس قۇرمانعالييەۆ، جازبەك ەشتانايەۆ سياقتى ۇستازداردان ءتالىم الدىم. ول كەزدە بۇل بۋىننىڭ قىلشىلداپ تۇرعان كەزى ەدى. تاۋەلسىزدىككە ەندى قول جەتكىزگەن شاق بولاتىن، سول كىسىلەردەن ۇلتجاندىلىق قاسيەت ءسىڭدى. اكادەميك رىمعالي نۇرعاليدىڭ تاربيەسىن كوردىم، اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ، قويشىعارا سالعارا، مىرزاتاي سەرعالييەۆ سياقتى كىسىلەرمەن، قالا بەردى، امانجول ءالتاي، جانات اسكەربەك قىزى، بالعىنبەك، داۋلەتكەرەي، جىبەك، سەرىكزات سياقتى اعا-اپكە، قۇرداستارىممەن بىرگە قىزمەت ىستەدىم. مەن ەشقانداي ادىستەمە ويلاپ تاپقان جوقپىن، سول كىسىلەردەن العان تاربيەمدى شاكىرتتەرىمە بەرۋگە تىرىستىم.

وي-وتاۋدا سۇحباتتاسقان قاسقىرباي قويشىمانوۆ

سۇحبات kostanaytany.kz سايتىنان الىندى