ەڭبەكتەپ ەس بىلگەن كەزىمنەن باستاپ، اكە-شەشەمنىڭ الدىنا ءمىنىپ الىپ، ءار جىلى ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىنا قاراي ورتا جايلاۋدان بۇلدىرگەنى مەن گۇلدەرى ات تۇياعىن بويلايتىن شوڭ جايلاۋعا كوشىپ بارۋشى ەك. وسى كوش مەنىڭ جيىرما بەس جاسىما دەيىن جالعاستى. ءۇيدىڭ كەنجەسى بولعاندىقتان، قولداعى ازىن-اۋلاق مالدى باعۋ كوبىنەسە مەنىڭ مويىنىما جۇكتەلەدىن. اعالارىم تەك  اۋىزىن عانا قيمىلداتاتىن... جازدىق دەمالىسقا تاراي سالىسىمەن، جەر اڭساعان جىلقىداي، ەكى وكپەمدى قولىما الىپ، جايلاۋعا جەتەتىنمىن. مەن ءۇشىن جايلاۋ جالعانداعى-  ءجانناتتاي سەزىلەتىن... ەركىن تىنىستاپ، كوسىلىپ ۇيىقتايتىنمىن. كوككە اۋناعان جىلقىداي قۇلپىرىپ شىعا كەلەتىنمىن... تاڭمەن تالاسا تۇرىپ، مالدى ورىسكە ايداپ، اپام (شەشەمدى اپا دەيمىن) ەكەۋمىز تاڭعى شايعا وتىراتىنبىز. اپامنىڭ سار قاسقالاپ قۇيعان شايىن، شەكەمنەن شىپ-شىپ تەر شىعىپ، اسىقپاي وتىرىپ، قانىپ ىشەتىنمىن. ارتىنان كەسەلەگەن قىمىز بەن تىعىنداپ، قالعانىن قۇمىراعا قۇيىپ، ءبىر قولىما الىپ، ەندى ءبىر قولىما تالدان جاساپ العان قويشى تاياعىمدى الىپ، اۋىلدىڭ بوق مۇرىندارىن شۇبىرتىپ، «الىكەننىڭ قىزىل تاسىنا» قاراي قايقاياتىنبىز. جول-جونەكەي الىسىپ-جۇلىسىپ ءجۇرىپ، ايتەۋ قويدان بۇرىن اۋىلدان تاي شاپتىرم الىس الىكەننىڭ قىزىل تاسىنا جەتەتىنبىز. تاڭعى سالقىندا شىبىر ىشىندە كوك قۋالاي جايىلعان قويلار  بۇل كەزدە ەداۋىر تويىنىپ قالاتىن. قويدىڭ الدىن قايتارىپ جىبەرىپ، قىمىزدى ءىشىپ-ىشىپ الىپ، كوگالدى-توسەك، كوك اسپاندى-كورپە قىلىپ ۇيقىنى سوعاتىنبىز. ۇلكەندەر «قويلارىڭ الىكەننىڭ قىزىل تاسىنا ارى اسىپ كەتپەسىن، كىسىنىڭ جەرىن جەگىزبەڭدەر ۇيات بولادى» دەپ قاتتى قاداعالايتىن. بۇل جەر ەرتەدە ءبىر الىكەن دەگەن بايدىڭ جۇرتى ەكەن، سودان الىكەننىڭ قىزىل تاسى اتالىپتى. ار جاعى ءابدىقاننىڭ جايلاۋى... بۇل كۇندە سول كۇندەرىمدى ساعىنا ەسكە الامىن. تەك تاۋدا ءجۇرىپ، بىلىمنەن كەنجەلەپ قالدىمبا دەگەن كۇدىك بولماسا، اۋىلدا ءجۇرىپ «ۋىزعا» جارىعانىما قۋانامىن. دەمەك سول كەزدەن ءار ءبىر جەردىڭ جەكە مەنشىك يەسى بارىن ءبىلدىم، ءارى وعان قۇرمەتپەن قاراۋدى ۇيرەندىم. اۋىلىمىزدا ونداي جەرلەر كوپ ەدى، «بودەننىڭ قياسى» ، «اسقاردىڭ قياسى»، «ساۋىرىقتىڭ جايلاۋى» دەگەن كىسى اتىمەن اتالىپ، اۋىز جۇزىندە ەن سالىنعان سونداي جەرلەردى تەك سول كىسىنىڭ جاماعايىن تۋىستارى، بالا-شاعالارى پايدالاناتىن. تۇتاس ءبىر اۋىل ءبىر ادامنىڭ اتىمەن اتالىپ، «پالەنشەنىڭ اۋىلى»، «تۇگەنشەنىڭ جايلاۋى، سايى» دەپ اتالىپ كەتەتىن. ءارى مۇنداي ءبولىنۋ رۋلىق جانە وڭىرلىك سيپات الاتىن. ماسەلەن جەتىسۋدىڭ قازاعى ارقاعا، ارقانىڭ قازاعى جەتىسۋعا كوشىپ كەلمەيتىن. دەمەك قازاق تاريحىندا جەردى يەمدەنۋ، يگلىكتەنۋ، ءبولىسىپ الۋ اتام زاماننان بار دۇنيە. ءبىراق وسىنداي سالت، تەك قىزىل يمپەريانىڭ قازاق دالاسىنا اياق باسۋىمەن اياقتالىپ، ۇكىمەت قولىنا ءوتتى. قازاقتا ءبىر ءسوز بار،  «قولدا باردا التىننىڭ ءقادىرى جوق» دەگەن. يەن جاتقان جەر ەل يگىلىگىنە جاراماسا، التىن توسەك ۇستىندە اش قالعانمەن بىردەي. ءۇي توبەسىنە كوكونىس ەگىپ، كۇن كەشىپ جاتقان قىتايلارعا سالىستىرعاندا، بىزدىكى ۇجىماق دەسەك ارتىق ەمەس. سوندىقتان اتا-بابامىزدان التىننىڭ سىنىعىنداي اماناتقا قالعان قازاق دالاسىن، قازاق يگىلىگىنە جاراتۋ ءۇشىن، ەلباسىمىز كورەگەندىكپەن حالىق قولىنا قايتارۋدى ءجون كوردى. الىڭدار دەدى، ءبىراق شارت قويدى.  ياعني: «اقشاڭ بارىڭ ال» دەدى. نەگە؟ قاراپايىم ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. ماسەلەن، مەن سياقتى الماتىدا ءار ەسىكتى ءبىر قاعىپ، تۇيىندەمەسىن تاراتىپ، تابانىنان توزىپ جۇرگەن ەلۋ ستۋدەنتكە، 50 دەن قوي بەرىپ، بەس جىلدان كەيىن سالىستىرسا، مۇمكىن پىسىق، مىقتى دەگەن بەسەۋى قويىن بەس جۇزدەن اسىرۋى مۇمكىن. ەندى بىرەۋلەرىندە بىرەن-ساران عانا، ءتىپتى كەيبىرەۋلەرى ماناعى بەسەۋىنىڭ مالشى-جالشىسى بولىپ، ءوز ارمانىن جوعالتىپ، كىسى ارمانى ءۇشىن كۇش شىعارىپ جاتقان بولۋى مۇمكىن. پايىمى پايعامباردان كەم تۇسپەيتىن قازەكەم مۇنى «قۇلاندى دا جىلانداي كىسى اتادى» دەپ تۇيىندەي سالعان. دەمەك داۋلەتتى دوڭگەلەك ايلاندىرۋ ءۇشىن ادامدا اقىل-وي، جىگەر-قايرات بولۋى كەرەك. ايتپەسە «وي باقپاعانعا كوي بىتسە، كۋالاپ ءجۇرىپ ولتىرەدى-نىڭ» ءدال ءوزى بولادى. ەسىك الدىنداعى ەكى سوتتىق جەرىنىڭ ەڭكەيىپ ءشوبىن جۇلمايتىندار، ەكى گەكتار ەگىن سالىپ، بايلىققا بەلشەسىنەن باتىپ، ۇكىمەتكە ۇيىپ-توگىپ سالىق تولەيدى دەگەنگە ايتەۋ ءوز باسىم سەنبەيمىن. سوندىقتان ەل باسىمىز قولىندا قارجى، تەحنيكاسى بار باردام ادامدارعا ساتپاقشى. دۇرىس-بۇرىستىعىن ءاربىر سانالى الەۋمەت ءوز ساناسىندا سالماقتاي جاتار....

   «جەر بەتىندەگى بارشا قازاقتىڭ جالعىز عانا وتانى بار، ول-تاۋەلسىز قازاقستان» دەپ ەلباسىمىز ايتقانداي، باقىتىمىزدى دا، سورىمىزدى دا قازاقستاندا كورەمىز. ماقتانساق سىرىت كوز قىزعانار، جامانداساق جاقسى وتانىن بىرەۋ بىزگە بەرە سالىپ، ماڭدايىمىزدان سيپامايدى. «ءوز ۇيىم-ولەڭ توسەگىم» دەمەكشى، قازاقستاننان باسقا بارار جەر، باسار تاۋىمىز جوق اعايىن!!! قازاق دالاسى-قازاق ءۇشىن ءقادىرلى. سەبەبى اتا-بابالارىمىز اتتان تۇسپەي، اق ساۋىت كيىپ، اتويلاپ جاۋعا شاۋىپ، سۇيەم جەر ءۇشىن سۇيەگىن بەرىپ، قارىس جەر ءۇشىن قانىن توكتى! ۇستاعاننىڭ –قولىندا، تىستەگەننىڭ-اۋزىندا كەتپەسىن دەپ، ەل شەتىندە كەۋدەسىمەن وق توستى!!! بابالاردىڭ ىستىق قانىمەن سۋارىلعان ولكەنى، بالالارى ويلانباي ساتا بەرۋى مۇمكىن ەمەس!!!

   ارينە باسقا بايلىق تابىلادى، تەك جەر بايلىعى تابىلمايدى! قولدان جاسالىنبايدى! جاراتۋشى يەمىز القام-سالقام قازاعىمنىڭ پەيىلىنە قاراي، ۇشقان–قۇس، جۇگىگەن-اڭنىڭ قاناتى تالاتىن ۇشى-قيىرسىز كەڭ دالانى سىيعا تارتقان. وتانسىز ادام بولسادا، ەلسىز، جەرسىز-وتان بولۋى مۇمكىن ەمەس. پالەستيننەن عاسىرلار بويى جەر ساتىپ العان ەۆرەي بايلارى، سوڭىندا جەرلەرىن تۇتاستىرا سالعاندا، دۇنيە ءجۇزى كارتاسىندا سۋ جاڭا يزرايل دەگەن مەملەكەتتىڭ قۇرىلعانىنا ۇقساس، ساتىلماقشى بولىپ جاتقان قازاق دالاسى ءدال سونداي جات نيەتتەگى «جاناشىرلارىمىزدىڭ» قولىنان، ءۇي ىشىنەن ءۇي تىگىلگەندەي جاعداي بولىپ، تاۋەلسىزدىگىمىزگە ىقپال ەتە مە دەگەن كۇدىك، ءاربىر «مەن قازاقپىن» دەگەن ۇلت جاندى ازاماتتاردىڭ ساناسىنا سالماق سالىپ وتىرعانى انىق. باسپالاپ كەلگەن «بايلارىمىز» بالاقتان ورلەپ باسقا شىعىپ، بيلىككە جارماسىپ، باسىمىزعا اڭگىر تاياق ويناتىپ، كورمەگەندى ءتىلى جات، ءدىنى جاتتان كورىپ، الپەشتەگەن قىزىمىزدى ساسىق قويىنىنا الىپ، شۇبىرتىپ بالا تاپتىرىپ، ۇلىمىزدى قۇل، قىزىمىزدى كۇڭ ەتسە، «مەن قازاقپىن» دەپ بەتىمىزدى كوتەرىپ جۇرە الماي، قۇسادان جارىلىپ كەتەرمىز-اۋ... قۇداي بەتىن ارى قىلسىن! سوندىقتاندا بۇھار جىراۋ ايتقان عوي «جاتقا تىزگىن بەرمەڭىز، جالامەنەن باس كەتەر» دەپ. جەر تاعدىرى-ەل تاعدىرى! ەگەر ولاي بولماسا، بابالارىمىز قىلىشىن قايراپ، قىنابىنان شىعارماس ەدى. جەر تاعدىرى سىنعا ءتۇسىپ تۇرعان بۇگىنگىدەي سىندارالى ساتتە، «توقال ەشكى ءمۇيىز سۇرايمىن دەپ قۇلاقتان ايىرىلىپتى» دەگەندىك بولماسىن اعايىن! اقىلعا كەلىپ، الدى-ارتىمىزدى ويلاساق، باستىسى عاسىرلار بويى ارمانداپ جەتكەن تاۋەلسىزدىگىمىزدى ءقوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاي الساق! ات سالىسىپ-جاۋعا ورتاق، ءسوز سالىسىپ-داۋعا ورتاق بولعان قازاقتىڭ ۇرپاعى ەدىك، التى باقان الاۋىز بولماي، بەرەكە مەن بىرلىككە كەلىپ، ءتيىمدى ءبىر شەشىم قابىلداساق! «كەڭەسپەن پىشكەن تون كەلتە بولماس!»

   اقىلمانسىپ اقساقالدىق كورسەتىپ، ابىروي جيىپ الايىن دەپ تۇرعام جوق. «ۇران سالعان ۇلى دالا ءبورىسى ەم، ەلىم ۇشىن ءبارىم دە كورىسەم. اتا جۇرتىم-التىن بەسىك، قازىعىم، تاعدىرىمدى تاعدىرىڭمەن بولىسەم» دەپ جىرلاپ، ازات ەلدى اڭساپ كەلگەن ازامات رەتىندە ءوز پىكىرىمدى ورتاعا قويايىن: ءبىر ءبولىم جەرلەردى عانا بايلارعا بەرىپ، باسىم كوپ بولەگىن ءار ءبىر جانۇياعا، جاس وتاۋلارعا، سونداي اق شەتەلدەگى ەتنيكالىق قازاقتارعا ءبولىپ بەرىپ، ولاردىڭ وتانعا ورالۋىن تەزدەتۋ كەرەك. ءارى ءبولىپ بەرىلگەن جەردىڭ ۇلەسى تۋىلعان بالانىڭ سانىنا قاراي ەسەلەنىپ وتىرسا، ەتىگىن كيىپ، ەڭبەك ىستەيتىن قازاق كوبەيەر ەدى. كوپ ەل جالقاۋلىققا سالىنادى، تاپقانىم ەكى بالاما جەتەدى دەيدى دە، جاستىقتى بيىك جاستاپ، شالقاسىنان ءتۇسىپ ۇيقىعا كەتەدى. «تابام» دەپ تالپىنبايدى، «تاپتىرام» دەپ تۇمسىعىن كوتەرمەيدى. جەڭگەلەرىمىز قىرىققا جەتپەي قىسىر قالىپ، اعالارىمىز الپىسقا جەتپەي «الجىپ» جاتىر... نان تابۋ قيىن نارىقتىڭ زامانى عوي، «قايتەسىڭ» دەپ ءبىر-بىرىن قاباعىنان ءتۇسىنىسىپ، قالتاسىن سيپالايدى... ال بالاسى كوبەيگەن اكە ازاننان قارا كەشكە دەيىن تىنىم تاپپاي جۇمىسقا جۇگىرەدى. حاقتىڭ ءسوزى قاسيەتتى قۇراندا «بالالارىڭدى ىرىزدىعىمىزدى جەيدى دەپ ولتىرمەڭدەر، انىعىندا سەندەردى جانە بالالارىڭدى مەن ىرىزىقتىرامىن» دەيدى. كۇللى جاراتىلىستىڭ ىشىندە ەڭ كوركەم تۋىندى ەتىپ جاراتىلعان ادام بالاسى اللانىڭ نازارىنان تىس قالا قويماسى انىق. مۇنى قازەكەم «ءبىر ەشكى ەگىز تۋسا، ءبىر ءشوپتىڭ باسى ايىر شىعادى» دەپ ات ۇستىندە ايتا سالعان. ەشبىر ءتاپسىرشى عالىمدار بۇدان ارتىق تۇسىندىرە الماس-اۋ... مىنە، وسىلايشا ءبىز ءبىر وقپەن ەكى قويان اتىپ الامىز. بىرىنشىدەن قازاق جەرىن قازاق قولىنا ۇستاتامىز، ەكىنشىدەن اينالاسى بەس-ون جىلدا قازاق سانىن بىرنەشە ميليونعا كوبەيتە الامىز! قازاق جەرى قازاققا تولماي باياندى بولمايتىنى انىق...

«ءبارىمىزدىڭ يلەگەنىمىز ءبىر تەرىنىڭ پۇشپاعى» دەمەكشى، مەنىڭ دە ويلاعانىم، قازاقتىڭ حالى، قازاقتىڭ بولاشاعى! ارتىق ايتىپ كەتسەم، ابايشا ايىتقاندا «ءوز ءسوزىم وزىمدىكى» بولسىن، ايىپ ەتپەڭىزدەر!

لايىم ەلىمىز-امان، جۇرتىمىز-تىنىش بولسىن، بەرەكەمەن بىرلىگىمىز جاراسىپ، تاۋەلسىزدىگىمىز تۇعىرلى بولسىن! ءار قازاقتىڭ جۇزىندە قۋانىش پەن كۇلكى، مەيىرىم مەن قاناعات بولعاي!!!

قاستەر اكيزا ۇلى