سوۆەت-حان عابباسوۆ - جازۋشى‑دارىگەر، فانتاست،  مەديسينا جانە پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ  دوكتورى،كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى، پروفەسسور، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، شقو-سى،زايسان اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى،  ماحامبەت اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، حالىقارالىق نوسترادامۋس اتىنداعى اكادەميانىڭ   تولىق مۇشەسى – اكادەميك.

ەندى عانا باستالىپ جاتقان ءححى‑ءشى عاسىردىڭ كۇردەلى دە كۇڭگىرت سىر‑سىيپاتتارى مەن قۇيتىرقىسى مول ەۆروپاسەنتريزمدى – بارىنشا ناقتىلاپ، عىلىمي نەگىزدە تەرەڭ ءتۇسىنۋ ‑ اسىرەسە، حالقىنىڭ سانى از، ەكونوميكاسى ءالسىز شاعىن مەملەكەتتەرگە اۋاداي قاجەت ؟! سەبەبى، يمپەريالىق مۇددە مەن  ەۆروپاسەنتريزم مەتودولوگياسى، بۇرىنعى قاي‑كەزدەگىسىنەن دە قابىسا ءتۇسىپ، ەكەۋارا ۇندەسۋدىڭ  نە ءبىر ايلالى تاسىلدەرى مەن تۇرلەرىن (فورمالارىن) ۇسىنۋدا... بۇل  ءادىس‑ايلالاردىڭ اتى مەن زاتىن، كوكىرەگى ويااۋ جاندار جاقسى بىلەدى. بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ جوتالىسى – عالامدانۋ نەمەسە جاھاندانۋ – دەيتىن وركەنيەتكە كوشۋدى جەدەلدەتۋدە. ونىڭ دا سۇيەنەتىنى – ەۆروپاسەنتريزمنىڭ قاتپارى قالىڭ اياارلىقتارى ‑ ەكەنى بەلگىلى بولىپ وتىر. ويتكەنى، «سۋپەردەرجاۆالار» – جاڭىلتپاش عىلىم رەتىندە ‑ ەۆروپاسەنتريزم مەتودولوگياسىنان اسقان – ءتاسىلدىڭ دە، ايلانىڭ دا جوق ەكەنىن تەرەڭ تۇسىنەدى. ەندەشە، «ەۆروپاسەنتريزم مەتودولوگياسى» ‑ دەگەنىمىز نە ؟ – دەيتىن زاڭدى سۇراق  تۋىندايدى...

-               ءيا‑ءا، بۇل جايىندا، كوپتەن ايتىلىپ كەلە جاتقانىمەن، ەش ۋاقىتتا ساراپتاي سالالاپ تالدانىپ تا، استارىنداعى قۇپيا سىرلارىن اشىپ، جۇيەلى تۇردە جازىلعان دا ەمەس. مىنە، وسى ساۋالدىڭ توڭەرەگىندە از‑كەم ويلانۋدى، ۇلتتىق قاجەتتىلىككە بالايمىن ؟!؟.. سوندىقتان دا، ەڭ اۋەلى كەز‑كەلگەن – مەتودولوگيانىڭ نەگىزى – عىلىم ەكەنىن ءتۇسىنىپ العانىمىز ءجون. ولاي بولسا، ەۆروپاسەنتريزم مەتودولوگياسى دا – عىلىم ؟!  ءبىراق، بۇل قانداي عىلىم ؟ ‑ دەپ زەردەلەي ءتۇسىپ زەرتتەسەك، ونىڭ «تىلسىمى مول  قۇپياسى كوپ» ەكەنىن انىق بايقاۋعا بولادى. بۇعان، ءتىپتى سىزدەر اسا قاتتى تاڭىرقاي دا قويماۋلارىڭىز  مۇمكىن؟!.. ويتكەنى، بارىمىزدە وسى مەتودولوگيامەن قۇنداقتالىپ، نەشە عاسىر  ۇيقىلى‑ويااۋ اربالىپ، ساندالۋمەن كۇن كەشىپ جۇرگەنىمىز دە انىق. تەك، ويدا جوقتا كەلگەن ‑ تاۋەلسىزدىك ‑ دەيتىن ءتاتتى ءسوزدىڭ ىرعاعىمەن عانا، ەۆروپاسەنتريزم ەرەكشەلىكتەرىنە – ەندى‑ەندى عانا وي جىبەرىپ جاتقاندايمىز. مىنە، وسى ارادا سانامىزدى اشىپ قاراساق، بىزدەردى بوداندىقتىڭ كورپەسىمەن قىمتاپ العان – ەۆروپاسەنتريزم مەتودولوگياسى – بۇرىنعىداي ەمەس، ‑ جانىمىزدى دا، ءتانىمىزدى دە  ‑  قىزعان تەمىردەي قارىپ بارا جاتقانىن سەزىنە باستادىق. سوندا، ونىڭ جالپى سيپاتىنان، تايعا تاڭبا باسقانداي انىق  بايقالاتىنى – يمپەريالىق وزبىر ساياساتتىڭ، ايلالى تاسىلدەرىن جۇيەلەيتىن ‑ ءىلىمى ەكەنى انىقتالىپ وتىر. مىنەكي،وسى قاعيدانىڭ بىرنەشە ‑ دالەلدەرىن ‑ كەلتىرىپ كورەلىك ءشى ؟!..

  ءى.   ءبىرىنشى دالەل:

          ەۆروپاسەنتريزم مەتودولوگياسىن دا – ەڭ اۋەلى الەم تاريحىنىڭ ادىلەتتىلىگى مەن تاعىلىمدىق شىندىعى جوق. ونىڭ ەڭ ۇلكەن دالەلى رەتىندە – ادامزات تاريحىنىڭ بۇرمالانۋىن (فالسيفيكاسيالانۋى) ايتۋعا بولادى. مىسال ءۇشىن :

–       شىعىسىندا ‑ قىتايعا، باتىسىندا – ريمگە تەڭدەسسىز اسەرىن تيگىزگەن تۋران ەلىنىڭ تاريحى قايدا ؟..

–       نەمەسە، بۇكىل جۇڭگو  قورعانىنان قاراتەڭىز بەن قاپ تاۋىنا دەيىن سوزىلعان گۋن  يمپەرياسىنىڭ وركەننيەتى نەگە جاسىرىلادى؟

–       ءبىر مەزگىلدە ءومىر سۇرگەن ا. ماكەدونسكيي ماراپاتتالادى دا، ودان ون ەسە كۇشتى قولباسشى بولعان مودە‑حان جايىندا ەش تاريحتا ايتىلماۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟

–       ءتىپتى، ەۆروپاعا اسا ۇلكەن اسەرى بولعان ەدىلدىڭ (اتيللانىڭ) تاريحى نەگە جاسىرىلدى؛

–       ەۆروپانىڭ ۋ‑ءشى عاسىرعا دەيىن  ساق‑ تىلىندە سويلەگەنى؛

–       نەمەسە، شىعىس ەۆروپانىڭ ءىح‑ح‑شى عاسىرلاردا قىپشاق تىلىندە بايلانىس جاساعانىن دا (كودەكۋس كۋمانيكۋس) ايتپاۋدىڭ سەبەبى نەدە ؟ ..

–       ءۋى‑ءۋىىى عاسىرلاردا بۇكىل الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن شىعىس جانە باتىس تۇركى قاعاناتتارى جايىندا دا ايتىلماۋى قالاي؟..

–       كەشەگى وتكەن– شىڭعىسحان – جوشى ‑ باتىي – التىن وردا ‑ جايىنداعى شىندىقتار نەگە  بۇرمالانىپ وتىر؟ ايتا بەرسە، بۇل ءتارىزدى تاريحي ادىلەتسىزدىك تولىپ جاتىر...

-         وسىنداي ادىلەتسىزدىكتىڭ سالدارىنان، بۇكىل ادامزات تاريحىنىڭ  عىلىمي جۇيەلەرى مەن نەگىزدەرى بۇزىلدى.

-         ساقتار مەن گۋندار تاريحىنىڭ ادەيى ايتىلماۋىنان، بۇكىل تۇركى حالىقتارىنىڭ كونە تاريحى بۇرمالاندى. وسى بۇرمالاۋدىڭ بەتىن اشقان، تەك قازاق دالاسىنان تابىلعان بىرنەشە التىن – ادامداردىڭ ەسكەرتكىشتەرى، ەۆروپاسەنتريزم مەتودولوگياسىنىڭ ادىلەتسىز دە، جالعان عىلىم ەكەنىن دالەلدەدى.

-         مۇنداي فالسيفيكاسيالاردىڭ سالدارىنان، ادامزات قاۋىمى بۇگىنگە دەيىن،  ادىلەتتى دە قايىرىمدى قوعام قۇرا‑الماي وتىر.

-         بۇنىڭ ەڭ ۇلكەن زاۋالى مەن زالالى، ادامزات قاۋىمىنىڭ تاربيەسىنە قاباعات اۋىر زارداپتارىن تيگىزۋدە..

                    ءىى.    ەكىنشى دالەل:

          ەۆروپاسەنتريزم مەتودولوگياسىنىڭ اسەرىمەن، بۇگىنگى تاڭداعى قولدانىلىپ وتىرعان بۇكىل پەداگوگيكا مەن پسيحولوگيا عىلىمدارىنىڭ نەگىزدەرى مەن جۇيەلەرى جالعان باعىتتاردى باسشىلىققا الدى. مۇندا دا يمپەريالىق ساياساتتىڭ ىقپالىمەن، ادامزات تاريحىنىڭ دامۋ جولدارىن ءدال سيپاتتايتىن «مورگان جۇيەسىن» جانە گەنەتيكاداعى «مەندال ءىلىمىن» ادەيى تەرىستەۋ ارقىلى ادام تاربيەسىنە جالعان تاسىلدەر ۇسىندى. مىسال ءۇشىن:

-         ماسەلەن، كلاسسيكالىق پەداگوگيكانىڭ نەگىزىن – فيلوسوفيادان ‑ شىعارۋى؛ بۇل، ءتىپتى اقىلعا سىيمايتىن قاتەلىك؟! ويتكەنى، مورگاننىڭ كلاسسيفيكاسياسى بويىنشا، ادامزات قاۋىمىنىڭ دامۋىن ءۇش كەزەڭگە – ت ا ع ى ل ى ق (تومەنگى، ورتا، جوعارعى ساتىلارى بار، 180 مىڭ جىلعا سوزىلادى) – ج ا ب ا ي ى ل ى ق (مۇندادا – تومەنگى‑ورتا‑جوعارعى ساتىلى،15  مىڭ جىل) – م ءا د ە ن ي ە ت ت ءى ل ءى ك (5 مىڭ جىل، بۇگىنگە دەيىن) – دەپ بولىنەدى تەك، جابايىلىق كەزەڭنىڭ تومەنگى ساتىسىندا عانا، فيلوسوفيالىق وي تۇگىل، ەندى‑ەندى شەشەن سويلەۋدىڭ بەلگىلەرى (ك.ماركس) بىلىنەدى، ولاي بولسا، كلاسسيكالىق پەداگوگيكانىڭ نەگىزى فيلوسوفيا دەۋ، شىندىق تۇگىل...قيسىندى وتىرىكە دە ۇقسامايدى.

-         عىلىمي پەداگوگيكانىڭ نەگىزى – ءبىلىم بەرۋ، وقىتۋ، تاربيەلەۋ – دەۋى، ونىڭ ۇستىنە بۇكىل ەۆروپالىق عالىمداردىڭ (پەستالوسسي، ماكارەنكو) بالانى تۋعاننان باستاپ قانا تاربيەلەنەدى دەيتىن تۇسىنىكتەرى دە قاتە ەكەنى دالەلدەنىپ وتىر. بالا انا قۇرساعىنداعى 4ء-شى ايىنان باستاپ تاربيە كۇتەتىنى، عىلىمي جاڭالىق رەتىندە مويىندالعان قۇبىلىس. ولاي بولسا، ىشتە جاتقان بالانى – وقىتۋ – ءبىلىم بەرۋ – دەگەننىڭ كوكەيگە قونبايتىنى، ەشقانداي دالەلدى قاجەت ەتپەيتىنى تۇسىنىكتى.

-         ەجەلدەن بەلگىلى – اريستوتەل مەن ءال‑ءفارابيدىڭ – عىلىمي

-         كلاسسيفيكاسياسى بويىنشا، كەز‑كەلگەن ءپاننىڭ نەگىزدەرى ‑ءوزىنىڭ

ىشىنەن شىققاندا عانا – ول ناعىز عىلىمي ءپان بولا الادى ، ‑ دەيتىن تۇجىرىمىن ەسكە تۇسىرسەك، عىلىمي پەداگوگيكانىڭ نەگىز دەپ وتىرعاندارى – ءبىلىم دە، وقىتۋ دا – سىرتتان كەلىپ تۇرعانىن اجىراتۋ قيىن ەمەس. ەندەشە، بۇگىنگى پەداگوگيكا مەن پسيحولوگيانىڭ وسىنداي يمپەريالىق ساياساتقا باعىنعان مەتودولوگياسىنان، بۇكىل ادامزات قاۋىمىنىڭ تاربيەسىندە قاباعات ۇلكەن قاتەلىكتەر بار. وسىنىڭ سالدارىنان، بۇكىل ءبىزدىڭ وركەننيەتىمىز بويىنشا، ادام بالاسىنىڭ بويىنداعى ءۇش جۇيەسى –    ت ءا ن – ج ا ن – ر ۋ ح – تاربيەلەرى ۇندەستىكتەرىن تاپقان جوق. بۇگىنگى تاڭدا، ءتان تاربيەسىنەن باسقا، جان مەن رۋحتىڭ تاربيەسى تۇگىل، ءوزىنىڭ نە ەكەنىن تۇسىنبەيتىنىمىز شىندىق. مىنە –ەۆروپاسەنتريزم مەتودولوگياسىنىڭ – كەراعار اسەرلەرىنىڭ ءبىر سالاسى عانا، وسىنداي جايسىزدىقتارعا يە ەكەن.

-         وسىدان كەلىپ، بۇل كەشەگى يمپەريالارعا، نەمەسە، بۇگىنگى

جاھاندانۋ ساياساتىنا نە ءۇشىن قاجەت بولدى ؟ – دەيتىن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. قىسقا قايىرىپ ايتساق، ءبىر حالىق ‑ ءوزىنىڭ وتارىنداعى ونداعان حالىقتاردى ەركىن توستەپ بيلەۋ ءۇشىن، قول استىنداعى حالىقتاردىڭ ۇلتتىق جانە ازاماتتىق ساناسىن وياتپاۋعا تىرىسادى ەكەن. سوندىقتان، يمپەريا اتاۋلى بودان حالىقتىڭ – ۇلتتىق تاريحىن – حالىقتىق پەداگوگيكاسىن – جويىپ جىبەرۋگە تىرىسسا، ‑ ءتىلىن – جەر اتتارىن – ءداستۇرى مەن سالتتارىن ‑ ءوشىرۋدى وزەكتى ماسەلەسى رەتىندە تانيدى. مىنەكي، وسىناۋ سانامالاعان ۇعىمداردىڭ تەرىس جۇرگىزىلۋىنەن، ۇلتتىق جانە ازاماتتىق سانالاردىڭ اشىلماۋىنان، بۇگىگى ماڭدايىمىزعا كۇيەلى كوسەۋدەي ۇرعىلاپ جاتقان شالاقازاقتار مەن كوسموپوليتتەردىڭ قاسىرەتىن تۇسىنۋىمىزگە بولادى.  ال ەندى، وسىنشاما اۋىر كەراعارلىقتى تۇزەتۋدىڭ جولى بار ما ؟..  ‑  ارينە، بار!؟!  ونى، «حالىق پەداگوگيكاسى مەن پسيحولوگياسىنىڭ نەگىزدەرى» اتتى ، ۇرپاق تاربيەسىنىڭ جاڭا ىلىمىنەن  وقىپ تانىسقاندارىڭىز ءجون. ول كەلەسى وتىرىستىڭ اڭگىمەسى بولماق...

                                              ءىىى. ءۇشىنشى دالەل:    

                   ەۆروپاسەنتريزم مەتودولوگياسى – وتارلانعان حالىقتاردىڭ مادەنيەتتەرىن دە جوققا شىعارۋعا تىرىسقاندىعى، بۇگىنگى تاڭدا ايپاراداي بولىپ اشىلىپ جاتقانىن وزدەرىڭىز جاقسى بىلەسىزدەر.  مىسال ءۇشىن:

-         قازاق حالقىندا «تاريح تا، مادەنيەت تە جوق» ‑ دەيتىن، كەشەگى ەۆروپاسەنتريزم مەتودولوگياسىنا سۇيەنگەن كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ قارابەتتىگىن،  دالامىزدان تابىلىپ جاتقان ارحيولوگيالىق جاڭالىقتار تاپ‑جىلتپاي دالەلدەۋمەن قوسا، بۇكىل دۇنيەنى تاڭقالدىرىپ كوزدەرىن شىراداي اشۋدا ؟!

-         بايتاق دالامىزدىڭ ءتورت قۇبىلاسىنان دا، شىعىسىندا – التايدىڭ مۇزدى توڭىنىڭ استىنان، اۋەلگى قالپىندا بۇزىلماي تابىلعان – بەرەلدەگى التىن ادام مەن ەر‑تۇرماندارى التىندانعان، ءمۇيىزدى اتتاردىڭ ءبۇتىن كۇيىندە ساقتالۋى، ەۆروپاسەنتريزمنىڭ كومەكەيىنە قۇم قۇيعانداي بولدى.

-         تاعى دا سول شىعىستاعى – ساۋىر تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى شىلىكتى دە تابىلعان – دانالىق ورنەكتەرگە تولى زەرگەرلىك بۇيىمداردىڭ ءمانى مەن مازمۇنى، ءتىپتى ەرەكشە ەكەنىن ايتساق تا جەتەدى.

-         ال الاتاۋ اڭعارىندا تابىلعان التىن ادام – دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرىپ، ءقازىر  اقش‑تا جانە بۇۇ‑نىڭ عيماراتىندا جانىنان وتكەن جانداردى ءتانتى ەتىپ تۇر. جەرىمىزدىڭ باتىسى مەن تەرىستىگىندەگى ەندى‑ەندى اشىلىپ جاتقان كونە قالالاردىڭ بەرەرى بۇلاردان دا قىزىق بولۋى مۇمكىن.

-         «مادەنيەتتەن جۇرداي، تاعىلىقتان باسقا ءتالىمى جوق» ‑ دەپ  وقىتاتىن تۇركىلەردىڭ رۋنا الىپبيىمەن جازىلعان ۇلكەن جانە كىشى كۇلتەگىن، تونىكوك، بىلگى‑قاعان جازۋلارىنىڭ اشىلۋى، ەۆروپاسەنتريزم مەتودولوگياسىنىڭ كۇل‑پارشاسىن باياعىدا‑اق شىعارعان ەدى. ءبىراق، بەتسىزدىكتىڭ «بەدەلى» ءالى داعى كۇشپەن ءجۇرىپ جاتقانى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە، بۇگىنگى تاڭداعى سول مەتودولوگيامەن عالىم اتانعان «كوشىرمە ساۋاتتىلار» ۇيقىسىنان ويانىپ دۇرىس باعىتتى تابۋعا تالاپتارى مەن داتتەرى جەتەر ەمەس. ايتسەداعى، بۇرىنعىداي ەمەس، يمپەريالاردىڭ جامباس استىنا سالىپ  تاستاعان شىندىق كوزدەرى – قاسيەتتى كونە ىلىمدەرمەن كورىنە باستاعانىن قۋانىشپەن حابارلاۋعا بولادى. بىرتە‑بىرتە جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەكتەردىڭ ءبارى دە ءوزىنىڭ تاريحي ورىندارىن الاتىنىنا سەنگىمىز كەلەدى. ايتپەگەن جاعدايدا، ادامزات قاۋىمىنىڭ  تاربيەسى تاركىلەنىپ، قوعامداعى تارتىپسىزدىك پەن ادىلەتسىزدىك اپاتتى جاعدايلارعا جەتكىزەرى قاق. بۇدان قۇتقاراتىن، تەك حالىقتىق تاعىلىمعا نەگىزدەلگەن ادامزاتتىق پاراسات پەن سانا عانا بولماق...