قازاقتىڭ جەرىنە قىتايلىقتاردىڭ كوپتەپ كەلىپ جاتقانى تۋرالى اڭگىمەنىڭ ايتىلا باستاعانىنا دا ءبىراز ۋاقىت بولىپ قالدى.

ايتسە دە ەلىمىزگە ناقتى قانشا جۇڭگو ازاماتىنىڭ كىرگەنى، ولاردىڭ مۇندا نەمەن اينالىسىپ جاتقانى تۋرالى ناقتى اقپارات جوق دەۋگە دە بولادى. ياعني قاي قالادا قانشا جۇڭگو بارىن جۇرت بىلمەيدى. «كۇندە كوشەدە ءجۇرمىز عوي، قىتايلىقتاردى كورسەك كوزىمىز شىقسىن»، – دەپ سەنىمسىزدىك تانىتاتىندار دا ارامىزدا جەتەرلىك.

ءبىز دە بىرەۋدەن شىمكەنتتىڭ ىرگەسىن قىتايلىقتار جايلاپ جاتىر دەگەندى ەستىگەندە سەنبەگەن ەدىك. ال كەشەگى سارسەنبىدە «جۇڭگو قالاشىعى» اتالىپ كەتكەن سول ارنايى ايماققا بارىپ، قاپتاعان جۇڭگو ازاماتتارىن ءوز كوزىمىزبەن كورىپ، شالقامىزدان تۇسە جازدادىق.

شىمكەنتتەن لەنگىرگە قاراي بارار جولدىڭ بويىندا «ساۋران» دەپ اتالاتىن دەمالىس ايماعىنىڭ بارىن بىلەتىن بولارسىزدار؟ سول ايماقتىڭ جوعارى جاعىندا، ياعني اسفالت جولمەن قىرعا قاراي شىققان بەتتە كولەمى 5-6 گەكتاردى الىپ جاتقان قورشاۋلى اۋماق بار. مىنە، وسى جەر ەل ىشىندە «جۇڭگو قالاشىعى» دەپ اتالادى ەكەن. اينالاسى تەمىرمەن قورشالعان، ۇستىڭگى جاعى ەلەكتر توگى جۇرگىزىلگەن سىممەن جابدىقتالعان بۇل جەردە قىتايلاردىڭ ناقتى نەمەن اينالىسىپ جاتقانى تۇسىنىكسىز. ەشكىم بىلمەيدى. بىرەۋلەر بۇل جەردە حيميالىق ءدارى وندىرىلەدى دەيدى، ەندى ءبىرى كىلەم توقۋمەن اينالىساتىنىن ايتادى. قىسقاسى، ناقتى اقپاراتتى سول توڭىرەكتەگىلەردىڭ ەشقايسىسى بىلمەيتىن بولىپ شىقتى.

ءبىز بارعان ساتتە ۇلكەن قورشاۋدىڭ باس قاقپاسى اشىق تۇر ەكەن، ءۇش كۇزەتشى كۇتىپ الدى. كورگەن ساتتەن ءبىزدى سۇراقتىڭ استىنا الىپ: «كىمسىڭدەر؟ مۇندا قايدان جۇرسىڭدەر؟ بۇل جەرگە كىرۋگە رۇقسات جوق. شىعىپ تۇرىڭدار»، – دەپ تارپا باس سالدى. ءمان-جايدى ايتىپ تۇسىندىرگەن سوڭ عانا بىرەۋى بىزبەن اڭگىمەلەسە باستادى.

«بۇل جەر – قىتايلاردىكى. ياعني جۇڭگو جۇمىسشىلارىنىڭ جاتاقحاناسى بۇل. ولار اناۋ تۇرعان زاۋىتتا جۇمىس ىستەيدى، – دەپ بىزگە مۇناي وڭدەۋمەن اينالىساتىن ءبىر زاۋىتتىڭ عيماراتىن نۇسقادى الگى قاراۋىل. – ولار مۇندا قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە كەلگەن. تاڭەرتەڭ ارنايى كولىكتەرگە وتىرىپ كەتەدى، تۇستە كەلەدى، ءتۇس قايتا تاعى ءبىراز ادام كەتەدى. ءبىراق ناقتى نەندەي قۇرىلىس ەكەنىن بىلمەيمىن. شامامەن ءبىر جارىم مىڭداي جۇڭگو ازاماتى بار. قالعاندارى – وسى قالانىڭ توڭىرەگىندە تۇراتىندار. ۆاحتالىق ادىسپەن جۇمىس ىستەيدى...»

كۇزەتشى جىگىت ءسال تۇرعاندا ءبارىن جايىپ سالار ما ەدى، اتتەڭ، الدەكىم قوڭىراۋ شالىپ، وعان بىزبەن تىلدەسۋگە تيىم سالدى. سويتسەك، الگى قورشاۋعا ءار ءۇش مەتر سايىن باقىلاۋ كامەراسى ورناتىلعان ەكەن. قىتايلىقتار ءبىزدى سول كامەرا ارقىلى كورىپ، ەشكىمنىڭ تىلدەسپەۋىن قاتاڭ تۇردە ەسكەرتىپتى. سول-اق ەكەن، الگى قاراۋىل بىزدەن ات-تونىن الا قاشتى. «ايىپ ەتپەڭىز، ءبىز سوناۋ الماتىدان وسى جەرگە نان تاۋىپ جەۋ ءۇشىن كەلگەنبىز. سوندىقتان باسشىلارىمىزدىڭ ايتقانى ءبىز ءۇشىن – زاڭ»، – دەپ تەمىر قاقپانى ىشىنەن قۇلىپتاپ الدى.

ءبىر بايقاعانىمىز، ءار قىتايلىق ءبىر-بىر دجيپ، ناقتىراق ايتساق، «Land Cruiser – 200» كولىگىن ءمىنىپ العان، ءبىرى كىرىپ، ءبىرى شىعىپ جاتىر. قازاقتار دا بار اراسىندا، ءبىراق بىرەۋ وقىتىپ قويعانداي، بىزبەن ەشقايسىسى تىلدەسپەدى. «باسشىلارمەن سويلەسىڭىز»، – دەگەننەن باسقا ەشتەڭە ايتپايدى. تەك اراسىندا ءبىر عانا ايەل سۇحبات بەرۋگە كەلىستى، وندا دا ءاتى-جونىن كورسەتپەۋىمىزدى ءوتىندى.

قوش، سونىمەن الگى ايەلدەن بىلگەنىمىز مىناۋ بولدى: قورشاۋدىڭ ىشىندە 30-دان استام ءبىر قاباتتى ۇلكەن اۋماقتى ۇيلەر بار ەكەن، كازارما سياقتى سالىنعان. ادامداردىڭ ءبارى سوندا تۇرادى. قازاقتارعا قاراعاندا جۇڭگو ۇلتىنىڭ ازاماتتارى كوپ. ولار قىزىل-سارى ءتۇستى كيىم كيەدى، ال قازاقتارعا كوك ءتۇستى ۋنيفورما بەرىلگەن ەكەن. «جۇڭگو قالاشىعىنىڭ» ىشىندە ءبارى بار، مۇندا جاتاتىندار مونشا، شاشتاراز، دۇكەن ىزدەپ اۋرە بولمايدى. سپورتتىق الاڭداردى دا سالىپ تاستاعان، كۇن سايىن ولار سوندا جاتتىعادى، ويىن وينايدى. سونداي-اق قىزاناق، قىرىققابات، پياز ەگىلگەن ارنايى القاپ تا بار كورىنەدى.

«مەنىڭ مۇندا اسپازشى بولىپ ورنالاسقانىما التى اي بولدى، – دەدى بىزبەن اڭگىمەلەسكەن ايەل. – وي، بۇل جەرگە كىرۋدىڭ ءوزى ءبىر ماشاقات ەكەن. قىتايلىقتار تەك 25 پەن 40 جاس ارالىعىنداعى، دەنە سىمباتى كەلىسكەن قىز-كەلىنشەكتەردى عانا قابىلدايدى ەكەن. مەن كەلگەندە ۇلتى جۇڭگو باس اسپازشى اسحاناعا ەرتىپ كەلىپ، قامىر جايۋىمدى تالاپ ەتتى. ەكى زۋالانى بىرىكتىرىپ جايا الاتىنىما كوز جەتكىزگەن سوڭ عانا جۇمىسقا الامىز دەدى.

ءقازىر، مىنە، وسىندا ىستەيمىز. مەنەن باسقا جيىرما شاقتى اسپازشى بار. قالاشىقتىڭ ىشىندە ەكى ۇلكەن اسحانا بار، وندا قازاق پەن جۇڭگو ۇلتىنىڭ تاماقتارى ازىرلەنەدى. مەن قازاق اسحاناسىندا جۇمىس ىستەيمىن، مىندەتىم – قامىر جايۋ، تاڭنان كەشكە دەيىن 20-30 زۋالا قامىر جايامىن. وسى ءۇشىن اي سايىن 130 مىڭ تەڭگە جالاقى الامىن.  15 كۇن ىستەپ بولعان سوڭ ۇيىمىزگە قايتامىز، 15 كۇن دەمالامىز، ول ۋاقىتتا باسقا اسپازشىلار جۇمىس ىستەيدى. جۇمىس ۋاقىتىندا ءبىزدى سىرتقا شىعارمايدى. ەشكىممەن سويلەسە دە المايمىز. مەن وسى ماڭداعى اۋىلداردىڭ بىرىندە تۇرامىن. ءۇيىم جاقىن جەردە، قاتىناپ جۇمىس ىستەيىنشى دەگەنىمە دە باستىقتار كونبەدى. سوسىن، امال جوق، وسىندا قونامىز. بالالارىم ەكى-ۇش كۇندە ءبىر كەلىپ، جاعدايىمدى ءبىلىپ كەتەدى. ال ءوزىم مۇنداعىلاردىڭ نە ىستەپ، نە قوياتىنىن بىلمەيمىن، بىزگە ەشقايسىسى ەشتەڭە ايتپايدى. بىلگەندە قايتەمىن، جالاقىمدى تولەسە بولدى ەمەس پە؟»

قىتايلىقتارعا جالدانىپ جۇمىس ىستەيتىن، ءبىراق ولاردىڭ ناقتى نە ىستەيتىنىن بىلمەيتىن، بىلگىسى دە كەلمەيتىن اسپازشىمەن اڭگىمەمىز وسىلاي اياقتالدى. شىنىندا دا مۇنداعى قاپتاعان جۇڭگو نەمەن اينالىسادى؟ ەگەر ىستەپ جاتقان تىرلىكتەرى اشىق، زاڭدى بولسا نەگە بىزبەن سويلەسۋدەن قاشتى؟ ولار نەگە تەك دەنە سىمباتى كەلىسكەن قىز-كەلىنشەكتەردى جۇمىسقا قابىلدايدى؟ وسى جاعى بىزگە جۇمباق كۇيىندە قالدى. ءبىراق تاياۋ ۋاقىتتا بۇل ماسەلەنىڭ اق-قاراسىن اجىراتىپ، ولاردىڭ شىرايلى قالامىزعا نە ءۇشىن قونىستانعانىن بيلىك باسىنداعىلار ءتۇسىندىرىپ ايتۋى ءتيىس دەپ ويلايمىز.

س. يكرام قىزى، "زامانا"