باتىس قازاقستانداعى اقجايىق اۋدانىندا «ءوز ولكەڭدى وزگەدەن بۇرىن تانى!» عىلىمي-ولكەتانۋ ەكسپەديسياسى XVIII-XIX عاسىرداعى كونە قورىمدارداعى اراب جازۋلى ەپيگرافيكالىق ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋدە.  بيىل توتە جازۋدى وقۋعا توسەلگەن ماماندار ورالدىق قازىبەك قۇتتىمۇرات ۇلى مەن جاڭاقالالىق مۇراتبەك جاحاتوۆ جانە جاڭاقالا مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى امانجول ءسالىموۆ،ءى ەكسپەديسيا جەتەكشىسى، بەلگىلى ولكەتانۋشى، المالى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اتامەكەن اۋىلىنداعى پەداگوگ جانىبەك ابىلپەيىسوۆ    كونە قۇلپىتاستاردىڭ ورنىن انىقتاپ، كارتاعا ءتۇسىردى، - دەپ حابارلايدى Qamshy.kz zhaikpress.kz - كە سىلتەمە جاساپ.

ايتالىق، كەنجەعارا قورىمىنداعى ساتاي باتىر كەنجەعارا ۇلىنىڭ (1781-1865) قۇلپىتاسىنا بيىل دا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. ال سارتاي بي ساتىپالدى ۇلىنىڭ (1797-1868) قۇلپىتاسى بىلتىرعى ەكسپەديسيا ناتيجەسىندە تابىلعان-دى. قورىم ماڭايى مەن XIX عاسىرداعى سونالى بولىسىنىڭ بيلەۋشىسى مۇحامەدجان سارعوجين مەن ونىڭ اعايىندارى وتىرعان اۋىل ورنى كارتاعا ءتۇسىرىلدى. م.سارعوجين كەزىندە سونالى بولىسىن باسقارعان. سەناتتىڭ جارلىعىمەن دۆورياندىق دارەجەمەن تەپە-تەڭ كەلەتىن «روسسيا يمپەرياسىنىڭ ميراسقور قۇرمەتتى ازاماتى» دەگەن تيتۋلى بولعان. ول سونالى بولىسىندا اۋىل بالالارىنا دەپ 50 ورىندىق ءبىر كلاستىق ورىس-قىرعىز ۋچيليششەسىن اشقىزعان. ونىڭ جارتىسىنا ءوز قاراجاتىمەن، 25 بالاعا بولىس قازىناسىنا ينتەرنات اشىپ، قامقورلىق جاساعان، سونداي-اق ورالداعى رەالدىق ۋچيليششەدە وقىپ جۇرگەن قازاق جاستارى ءۇشىن ستيپەنديا بەرىپ وتىرعان.

مۇراعاتتىق دەرەكتە 1904 جىلى قازاق بالالارىن وقىتۋعا بەركىتىلگەن جاۋاپتى زيالىلار قاتارىندا ورىنبوردا مەيىرمان بيسەن ۇلى، جىمپيتىدا ءابدۋعالي قۇماي ۇلى، كالمىكوۆتا يبراگيم شىنار ۇلى، قاراشىعاناقتا ۇمبەتقالي دۇيسەنبى ۇلى، ىلبىشىندە قۇرمانعالي ءسۇيىرباي ۇلى، سونالىدا مۇحامەدجان سارىقوجا ۇلى، ولەڭتىدە مۇزافار ومار ۇلى بولىپ، بالالاردى قازاق ءتىلى، ورىس ءتىلى جانە ماتەماتيكادان وقىتتى دەپ كورسەتىلگەن.

– ەكسپەديسيا بايشورەك كۇتىرىندەگى سۇگىر جىراۋ قورىمىنا ءبىر كۇنىن ارنادى، –دەيدى  ج.ابىلپەيىسوۆ.– ول 1868 جىلعى پاتشا رەفورماسىنا قارسى كىشى ءجۇز قازاقتارى ۇيىمداستىرعان «ەل اۋا» كوتەرىلىسىنە قاتىسقان. بايشورەك جەرىندە اتا-باباسىنىڭ قونىسىندا قالعان شارۋا ەسقالي شىمىروۆ ءتورت تۇلىك مالۆن كوبەيتىپ، تىرلىگىن دوڭگەلەتىپ وتىر. قوجالىعىنىڭ اتى – «شىمىر مەشىت». ەسقالي اتاقتى سۇگىر جىراۋ مىرزالى ۇلىنىڭ شوبەرەسى، شىمىر يشاننىڭ نەمەرەسى. شىمىر وسى جەردەن ەكى مەشىت سالدىرعان ۇلكەن عۇلاما، يشان بولعان. قاجىلىققا 5 مارتە بارىپتى.

وسى جولى مۇراتبەك  جاحاتوۆ پەن قازىبەك قۇتتىمۇرات ۇلى سۇگىردىڭ قۇلپىتاسىن تاۋىپ، ءماتىنىن وقىدى. وسىلايشا، تاريحتاعى اقتاڭداقتىڭ ءبىرى كەتىپ، سۇگىر جىراۋدىڭ تۋعان، ولگەن جىلدارى ءماشھۇر بولدى.

ەكسپەديسيا مۇشەلەرى  بايباراق باتىر كەسەنەسى ماڭىنداعى كونە قورىمداعى قۇلپىتاستاردى دا نومىرلەدى.

بايعۇتتى-شولاققامىس قونىسىنداعى قورىمنىڭ بىلتىر نومىرلەنىپ، كارتاعا تۇسكەنى ءىستى جەڭىلدەتە ءتۇستى. قۇلپىتاستار كارتا بويىنشا وڭاي تابىلدى، كوبىنىڭ ءماتىنى وقىلىپ، قاعاز بەتىنە ءتۇستى. شولاققامىس كولدىگىنىڭ قىر بەتىندەگى كونە قىستاۋ ورىندارى بايقاستالدى. 12 قىستاۋ ورنى كارتاعا ءتۇسىرىلدى. ا.ءسالىموۆ وسى جەردەن پاتشا ەمبلەماسى مەن جازۋى تاڭبالانعان ءاتىر قۇتىسى مەن تاسقايراق جانە تەمىر ۇزەڭگىنىڭ قالدىعىن تاۋىپ، اتامەكەن اۋىلىنداعى «جەرۇيىق» مۇراجايىنا تارتۋ ەتتى.

بايشورەك ەلدى مەكەنىنەن 3 شاقىرىم قاشىقتىقتا باتىس بەتتە قۋقۇلاق دەپ اتالاتىن ەسكى قورىم بار ەكەن. جوسپاردا بولماسا دا، ەكسپەديسيا ەسقالي شىمىروۆتىڭ جول باستاۋىمەن سول قورىمعا كەلىپ، زەرتتەۋ جۇرگىزدى. 9 قۇلپىتاس نومىرلەنىپ، فوتوسۋرەتكە ءتۇسىرىلدى.

بازارشولان اۋىلىنداعى قورىمداعى 31 كونە قۇلپىتاس، ەسكى ەسىم اۋىلى ماڭىنداعى ەسىم حان جەرلەنگەن زيراتتا 46 كونە قۇلپىتاس انىقتالدى. اعالارىنىڭ قاسىندا جۇرگەن وقۋشىلار – جانىبەكتىڭ شاكىرتتەرى قۇلپىتاستاعى كونە سانداردىڭ قالاي تاڭبالاناتىنىن ۇيرەنىپ، ارابشا سانداردى وقي الاتىن دارەجەگە جەتتى. ءسويتىپ، 5 كۇن جورىقتا كەنجەعارا، بايشورەك، بايباراق، قۋقۇلاق، بازارشولانداعى 5 قورىم تۇگەل وقىلىپ، نومىرلەنىپ، كارتاعا ءتۇسىرىلدى.

عازيز قۇرامش ۇلى