ءداستۇرلى ءدىن حالىققا جات ەمەس، كەرىسىنشە، ونىڭ ونەگەلىك ۇستانىمدارى مەن قاعيداتتارى ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ، ۇلتتىق تاربيەنىڭ، ادەت-عۇرىپتار مەن سالت-جورالاردىڭ ءمانى بولىپ تابىلادى. ءداستۇرلى ءدىننىڭ ادامگەرشىلىك-ونەگەلىك قۇندىلىقتارىمەن ساباقتاسقان ۇلتتىق مادەنيەت قازاق قوعامىنىڭ وسىپ-ونۋىنە، دامۋىنا سەرپىن بەردى. قازىرگى تاڭدا قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى ءدىنى رەتىندە ق ر «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭىندا حانافي باعىتىنداعى يسلام دەپ كورسەتىلگەن. بۇل ءدىننىڭ قازاق مادەنيەتىنىڭ دامۋى مەن رۋحاني ومىرىندەگى تاريحي ءرولى مويىندالاتىندىعى وسى زاڭدا اتاپ وتىلگەن.

مادەنيەت – ادامداردىڭ ومىرلىك ۇستانىمدارى مەن كوزقاراستارىنىڭ، دۇنيەتانىمى مەن قۇندىلىقتارىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەدى. سوندىقتان مادەنيەت ءار ءتۇرلى ىشكى جانە سىرتقى اسەر ەتۋشى فاكتورلاردان وزگەرىسكە ۇشىراپ، ءوزىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن جوعالتا باستاعان ەلدە بوتەن دەسترۋكتيۆتى يدەولوگيالار مەن سان-الۋان شەتىن وي-پىكىرلەر ەركىن تارالادى.   

تەرىس پيعىلدى جالعان ءدىني اعىمداردىڭ تارالۋى قازىرگى تاڭدا جاھاندىق دەڭگەيدەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. دەسترۋكتيۆتى، راديكالدى ۇيىمدار ءوز جاقتاستارىن كوبەيتۋ ماقساتىندا يدەيالارىنىڭ دۇرىستىعىن ءدىني تۇرعىدان دايەكتەپ، شەتىن پىكىرلەردى حالىق اراسىندا كەڭىنەن تاراتۋعا مۇددەلى. ال جات يدەولوگيانىڭ ىقپالىنا تۇسكەن ازاماتتار ءوز ەلىنىڭ ءدىني-رۋحاني مۇرالارىنان باس تارتىپ، ادامگەرشىلىك، جاناشىرلىق، وتانسۇيگىشتىك سەكىلدى قاسيەتتەردەن الشاقتاي باستايدى. ولار ءدىني نەگىزدە وتباسىنان، قوعامىنان، ءتىپتى مەملەكەتىنەن وقشاۋلانا ءتۇسىپ، مەملەكەتتىڭ زايىرلىلىق قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن قۇرىلىمىن قۇلاتۋدى ماقسات تۇتادى. جالعان ءدىني ۇستانىمنىڭ جەتەگىندە كەتكەندەر ءبىر قوعامدا يىق تىرەسىپ ءومىر سۇرەتىن وزگە كونفەسسيا وكىلدەرىنە دە، ءدىني كوزقاراستارى ەرەكشەلەنگەن قانداستارىنا دا جەك كورۋشىلىك تانىتادى. مۇنداي ادامدار ءوز وتانىنان باز كەشىپ، وعان قارسى قارۋ كوتەرۋدەن دە تايىنبايتىن جانكەشتىلىك جولىن تاڭداۋى بەك مۇمكىن.

كەز كەلگەن ۇلتتىڭ مادەني ەرەكشەلىكتەرى، ءدىلى، دۇنيەتانىمى مەن رۋحانياتى ءوزىنىڭ ءداستۇرلى دىنىنە نەگىزدەلىپ قالىپتاسادى. ياعني، ءدىن – جەكە تۇلعا مەن تۇتاس ءبىر قوعامنىڭ رۋحاني احۋالىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن وتە نازىك قۇبىلىس. قاتە ءدىني تۇسىنىكتەر مەن بۇرمالانعان يدەيالاردىڭ قوعامدا تارالۋى سالدارىنان ادامنىڭ تۇلعالىق ازعىنداۋى، شاڭىراقتىڭ شايقالۋى، ءتىپتى ايرانداي ۇيىپ وتىرعان حالىقتىڭ بولشەكتەنۋى سەكىلدى قايعىلى جاعدايلار ورىن الادى.

سوندىقتان ەلدەگى ءدىن جانە سەنىم ماسەلەلەرىن ءتيىمدى رەتتەۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى – ءداستۇرلى ءدىننىڭ قوعامداعى بەدەلىن كوتەرىپ، رۋحاني قۇندىلىقتاردى بەلسەندى ناسيحاتتاۋ. سونىمەن قاتار، كوپ ەتنيكالى ءارى كوپكونفەسسيالى قازاقستاندىق قوعامدا ءدىنارالىق ءۇنقاتىسۋعا نەگىزدەلگەن ءوزارا ىنتىماق پەن كەلىسىمدى ساقتاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار مەن بارلىق الەۋمەتتىك ينستيتۋتتار ۇجىمداسا وتىرىپ، ارەكەت ەتۋى قاجەت.

ءداستۇرلى ءدىن – ۇلت ساناسى مەن قازاق حالقىنىڭ رۋحاني-مادەني قۇندىلىقتارىن، ادەت-عۇرىپتارى مەن سالت-داستۇرلەرىن قالىپتاستىرۋشى فاكتور. ءداستۇرلى ءدىني ۇستانىم قوعامدى بىرىكتىرەتىن، شەتىن كوزقاراستى اعىمدارعا توسقاۋىل قوياتىن، ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزم كورىنىستەرىنىڭ الدىن الاتىن قۋاتتى يدەولوگيالىق تەتىك بولىپ تابىلادى. بۇل ورايدا، ءداستۇرلى ءدىني قۇندىلىقتاردىڭ كەڭىنەن ناسيحاتتالۋى ەلدەگى ءدىني احۋالدىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ناتيجەلى جولى بولماق.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «قازاقستان – 2050» ستراتەگياسى. قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى ءوزىنىڭ جولداۋىندا: «بىزگە قوعامدا، اسىرەسە جاستار اراسىندا ءدىني ەكسترەميزمگە قارسى پروفيلاكتيكانى كۇشەيتۋ قاجەت»، – دەپ وسى سالاعا قاتىستى باعداردى ايقىنداپ كورسەتتى. سونداي-اق، تەرىس پيعىلدى جات اعىمداردىڭ الدىن الۋ باعىتىنداعى جۇمىستار – ەلباسىنىڭ 2013 جىلعى 24 قىركۇيەكتەگى № 648 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن ق ر «ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى 2013-2017 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ» وزەگىن قۇرايدى.

اتالمىش مەملەكەتتىك باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا ءداستۇرلى ءدىني قۇندىلىقتارعا حالىقتىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتۋ شارالارى قوعامداعى راديكالدى يدەولوگياعا قارسى يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋدىڭ ۇتىمدى جولى ەكەندىگى انىق. ءداستۇرلى يسلام ءدىنىنىڭ ۇستانىمدارى مەن ادامگەرشىلىك، ونەگەلىلىك قاعيداتتارىن ناسيحاتتاۋ ارقىلى قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى ءدىني-رۋحاني مۇراسى قارقىندى جاندانا تۇسەدى.

قازىرگى تاڭدا ق ر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ءدىن ىستەرى كوميتەتى ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمدى بولدىرماۋ ماقساتىندا راديكالدى جانە دەسترۋكتيۆتى اعىمداردىڭ قوعامعا توندىرەر قاۋىپتەرى تۋرالى حالىق اراسىندا اۋقىمدى ءاقپاراتتىق-تۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. الايدا، شەتىن كوزقاراستى اعىمدارعا قارسى قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋ، ءارى وسى باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ تيىمدىلىگىن ەسەلەي ارتتىرۋ ماقساتىندا قوعامعا ىقپال ەتۋشى بارلىق تەتىكتەرگە كوڭىل بولگەن ءجون. بۇل ورايدا، قۇزىرەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن قاتار، پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ، ب ا ق جانە زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ءوزارا ۇيلەسىمدى ارەكەتتەستىگى اسەرلى بولاتىنى بەلگىلى.

حالىق قالاۋلىلارىنىڭ بەدەلى مەن بەلسەندىلىگىنىڭ، ءدىنتانۋشى-ساراپشى ماماندارىنىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىنىڭ، ب ا ق وكىلدەرىنىڭ كاسىبيلىك قاسيەتتەرىنىڭ بىرلەسكەن شارالارى قازاقستانداعى ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنىڭ بەلگىلەرىن تۇبەگەيلى جويۋعا ءارى قوعامدىق سانانىڭ ءداستۇرلى ۇلتتىق جانە ءدىني قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلىپ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەرى ءسوزسىز.   

قازاقتىڭ ۇلت بولىپ قالىپتاسۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ءداستۇرلى ءدىني قۇندىلىقتار ەرەكشە مانگە يە. رۋحاني-ادامگەرشىلىك پەن ونەگەلىلىككە باۋلىيتىن بۇل قۇندىلىقتار ادامنىڭ تاربيەسى مەن مىنەز-قۇلقىن، ىس-ارەكەتىن، اينالاسىنداعىلارمەن قارىم-قاتىناسىن، ۇستانىمدارى مەن كوزقاراستارىن دۇرىس باعىتتا قالىپتاستىرادى. ءوزارا سىيلاستىق، ىزەت پەن قۇرمەت، ار-نامىس، يبالىلىق، تاقۋالىق – بۇلاردىڭ بارلىعى قازاق حالقى ۇستانىپ كەلگەن ءداستۇرلى ءدىننىڭ بولمىسىن تانىتاتىن نەگىزگى ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتار بولىپ سانالادى.

ءداستۇرلى ءدىننىڭ باستى ۇستانىمدارىنىڭ ءبىرى – حالىقتى ەلدىككە، بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمگە شاقىرۋ. بۇل ۇستانىم قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇنىدىلىقتارىمەن ۇيلەسىم تابادى. وعان بابالاردىڭ «ىنتىماعى مول ەلدەن ىرىس كەتپەيدى» نەمەسە «ىنتىماعى جاراسقان ەلدىڭ – ىرىسى مول» دەگەن سەكىلدى قاناتتى سوزدەرى ايعاق بولماق. سونداي-اق، ىنتىماعى جاراسقان ەلدە عانا ءار پەندە جاراتۋشىنىڭ الدىنداعى پارىزدارىن ەمىن-ەركىن، الاڭسىز ورىنداۋعا مۇمكىندىك الادى.

ءداستۇرلى يسلام دىنىندە بەيبىتشىلىكتىڭ ءقادىرى اسا جوعارى باعالانادى. ەل تىنىشتىعىن بۇزۋ ارقىلى ەلدىڭ تۇتاستىعى مەن بىرلىگىنە ءقاۋىپ ءتوندىرۋ ءداستۇرلى ءدىني ۇستانىم بويىنشا كىسى ولىمىنەن دە اۋىر كۇنا بولىپ ەسەپتەلەدى. ويتكەنى ءداستۇرلى ءدىننىڭ ماقساتى بەسەۋ – ءدىن جانە ار-وجدان بوستاندىعىن ساقتاۋ، ادام ءومىرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ، اقىل-ەستىڭ سالاۋاتتىلىعىن ساقتاۋ، وتباسى قۇقىقتارىن ساقتاۋ جانە ادامنىڭ دۇنيە-مۇلىكىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ.

ءداستۇرلى ءدىننىڭ شىنايى قۇندىلىقتارىن ۇستانىپ، ولاردى كۇندەلىكتى ومىرگە قولدانىسقا ەنگىزۋ، اسىرەسە، جاس بۋىندى مەيىرىمدىلىككە، ادال ەڭبەككە، وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەيدى. يسلامداعى «وتاندى ءسۇيۋ – يماننان» دەگەن قاعيدات ەلگە قىزمەت ەتۋگە ۇندەيدى. قازاق حالقى بۇل ۇستانىمداردى ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارى رەتىندە بەرىك ۇستانىپ ءارى وزگەلەرگە ناسيحاتتاپ كەلەدى. يدەيانى يدەيامەن، ويدى ويمەن جەڭۋگە بولادى. سوندىقتان قوعامداعى تەرىس پيعىلدى جات اعىمداردىڭ كوزقاراستارىنا توقتاۋ سالۋ ماقساتىندا ءداستۇرلى ءدىني ۇستانىمداردى قولدانۋ ەلدىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتىپ، حالىقتىڭ رۋحاني جاڭارۋىنا جول اشادى.  

م. مۋسليموۆ

ق ر مسم دىك «ءدىن ماسەلەلەرى جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تالداۋ ورتالىعى» رمم يسلامدى زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى