ءبىرازدان بەرى ارنايى كوڭىل ءبولىپ... بەلگىلى قوعام قايراتكەرى، ەكونوميست عالىم، تۇلعالى ازاماتىمىز ورازالى سابدەن مىرزانىڭ - " اباي جانە قازاق ەلىنىڭ بولاشاعى" (ا.2016ج.) - اتتى كىتابىن جان-جاقتى تالداپ... تاراتا وقىپ، سان-سالا ويلار تۇيىندەلدى. ءسوز جوق، شىعارمانىڭ وقىرمانىنا ايتارى دا... شارتاراپقا جەتەلەر يدەيالارى دا جەتەرلىك... جالپى، اۆتور - عىلىمي ەڭبەگىنىڭ تاقىرىپتارىن - "ءبىرىنشى ءسوز" دەن - ون بەسىنشى ءسوزگە" دەيىن - بۇگىنگى قوعام جايلى ايتپاق ويلارى مەن مازمۇنىن... ۇلى ابايدىڭ "قارا سوزدەرىمەن" قۇنداقتاپ... جەتىلدىرە جەتكىزۋگە تىرىسقانى، وي ورنەكتەرىنەن كورىنىپ تۇر. وقىرمان قاۋىم كىتاپتى وقىي وتىرىپ... مىناۋ "نارىقتىق قوعامنىڭ" ءالى دە بەلگىسىزدەۋ - قىرلارى مەن سىرلارىنا قانىعا ءتۇسىپ، تەلەگەي تەرەڭ تۇڭعيىقتارعا ۇڭىلگەندەي كۇي كەشەدى. بۇل ەڭبەكتىڭ باستى ەرەكشەلىگى... "تابيعي عىلىم" مەن "رۋحاني عىلىمدى" ۇندەستىرۋ ارقىلى، وسى كەزگە دەيىن، "ايارلىعى اشىلماعان كاپيتاليستىك قوعامنىڭ" جەكسۇرىندىقتارىن دا... مۇلدەم جاڭا تۇيىندەرمەن اشكەرەلەۋگە تىرىسادى. بۇل ەكونوميست عالىمنىڭ - وزىنە ءتان جەتىستىكتەرى ەكەنى انىق. تەك، عاسىرلار بويى كەلە جاتقان - "قوعام تاعىلىمى" مەن "ادام تاربيەسىندەگى" - كەمشىلىكتەردى... بۇرىنعى "تاربيە تاسىلدەرى" مەن " ەسكى تۇسىنىكتەر" ارقىلى تۇزەۋگە بولمايتىنىن، عالىم ورازالى ءدال باسىپ اڭعارماعان ءتارىزدى. سوندىقتان، عىلىمي ەڭبەكتەگى جەتىستىكتەردى عانا جەلبىرەتە بەرمەي... مۇنداعى كەتىكتەردى دە تولتىرۋعا، وزىمىزشە "ات سالىستىرۋ" مەن "پىكىر قوسۋدى" ءجون كوردىم...
كىتاپ ءۇش بولىمنەن تۇرادى.
- شىعارمانىڭ - ى-بولىمىندە - ورازالى ءوزىنىڭ - "...ون بەس ءسوزىن" - ابايداي اۋليەنىڭ "قارا سوزدەرىنە" سۇيەنە تالداپ، بۇگىنگى قوعامنىڭ دامۋى مەن ادامنىڭ رۋحاني تاربيەسى جايىنداعى قۇبىلىستاردى - جاڭاشا مازمۇنداعان - ۇسىنىستارمەن - قورتىندىلاپتى.
- شىعارمانىڭ - ءىى-بولىمىن دە - " تاريحي ۇلى تۇلعالار" - دەپ، ەرتەدە وتكەن دانالاردىڭ ىس-ارەكەتتەرىن قىسقاشا بايانداپ... اتى-جوندەرىمەن ؛
- "تاميريس حانشا (ب.ج.س.د. 570-520) ...
- "اتتيلا پاتشا (406-453) ...
- "شىڭعىس ايتماتوۆ پەن... (1928-2008) اياقتاپتى.
- شىعارمانىڭ - ءىىى-بولىمىن دە - "اباي جانە قازاق ەلىنىڭ بولاشاعى" تۋرالى كىتاپقا جازىلعان پىكىرلەر - بەرىلىپتى.
(اكادەميكتەر-ا.قايدار،ت.كاكىشيەۆ،س.قيرابايەۆ،ا.قوشانوۆ،م. مىرزاحمەت ۇلى، عالىم-فيلولگتار -ت. توقتاروۆ، ا. وسمان، ج. شويىنبەت، م. ءالىپحان، ح. عابجاليلوۆ).
مىنە اڭگىمەلەمەك كىتابىمىزدىڭ قۇرىلىمى وسىلاي بولعاندا، ەندى ازداپ مازمۇنىنا توقتالماقپىز. جالپى سابدەن ورازالى عۇلاما بۇل ەڭبەگىندە - تالداۋ - پىكىرلەسۋ - ۇسىنىس جاساۋ - فورماسىندا... ماسەلەنى جاڭاشا اشۋعا تىرىسقانى اڭعارىلادى. شىعارماداعى - "...ءسوز..." - دەپ بەرىلگەن ءار "تاقىرىپتى" جىلىكتەي تالقىلاۋ... تىم ۇزاق-سونارعا الىپ كەتەتىندىكتەن، وقىرماننىڭ وزىنە قالدىردىق. سوندىقتان دا، ءار تاقىرىپقا قويىلعان - "ماقسات" پەن "جاۋاپتى " عانا بىر-ەكى مىسال رەتىندە كورسەتكەندى ءجون كوردىك...
ماسەلەن، "ءبىرىنشى ءسوز" دە ؛ - "دۇنيە ءجۇزى قايدا باعىت الدى ؟" - دەگەن سۇراقتى تالقىلاي كەلىپ؛
- "...ءبىرىنشىسى، دامىعان ەلدەر تەك بايۋدى ويلاپ... جالپى ەكونوميكانى دامىتۋدى وزگەرىسسىز، تەك بيزنەستى جۇرگىزۋ ادىسىمەن عانا جاساپ وتىر. ناتيجەسى -دۇنيەجۇزىلىك داعدارىس...
- "...ەكىنشىسى، دەر كەزىندە قوعامدىق ترانسفورماسيا جاساۋ، بۇل- كەزەك كۇتتىرمەيتىن ءىس.
- سول ارقىلى - الەمدىك پسيحولوگيا مەن رۋحانياتتى - وزگەرتۋ كەرەك.
- ...حالىق ءۇشىن بار بايلىعىمىزدى ءتيىمدى پايدالانۋ... ولاي بولماسا، الپاۋىتتارعا جۇتىلىپ كەتۋىمىز مۇمكىن"...، - دەگەندى ايتادى.
- ءيا-ا، شىندىعىندا دا ويلاناتىن دا تۇيىندەيتىن تولعانىستار ەكەنى انىق.
تاعىدا ءبىر كەلەسى تاقىرىپتى مىسالعا الىپ كورسەك - "ەكىنشى ءسوز" دە ؛
- "ءبىز كىم ەدىك ؟
- ءقازىر كىمبىز ؟
- قايدا بارا جاتىرمىز ؟
- الدا نە كۇتىپ تۇر ؟" - دەگەن سۇراقتاردى جان-جاقتى تالداي كەلە بىلىي قورتىندىلاپ ؛
- "... جەر..، قازبا بايلىعى جاعىنان... دۇنيەدەگى ەڭ باي مەملەكەتتەردىڭ ءبىرىمىز، ەندەشە نەگە - كەدەي - تۇرۋىمىز كەرەك ؟ - دەپ تۇجىرىمىن ساۋالمەن ءتامامدايدى...
ال - "ت ءو ر ت ءى ن ش ءى س ءو ز دە" - "رۋحاني قۇندىلىعىمىز قانداي، ءقازىر قاي دەڭگەيدە، ونى قالاي جاڭعىرتامىز" - دەگەن ماسەلەگە جاۋاپ ىزدەيدى...
-"ادىلەت پەن اقىلعا،
سىناتىپ كورگەن-بىلگەنىن،
بىلگىزەر الىس جاقىنعا
سولاردىڭ سويلە دەگەنىن.
اباي.
ورازالى سابدەن ۇلى ءوز ۇسىنىسىن ؛
- "وسى ورايدا تۇركىستاندى رۋحاني استاناعا اينالدىرۋ يدەياسىن العا تارتپاقپىن [7]. قىسقاشا ايتساق، بۇل مەگاجوبانىڭ اتى - "تۇركىستان ءوڭىرى" رۋحاني - جاڭا تەحنولوگيالىق كلاسترىن قۇرۋ - قازاقستان قوعامىن ىزگىلەندىرۋ تۋرالى - يدەيا" - دەپ تۇيەدى. مۇنى عالىم... 6ء-تۇرلى ماسەلەگە جىكتەلگەن ۇسىنىستارمەن ىسكە اسىرۋعا بولاتىنىن دالەلدەۋگە تىرىسادى. وقىپ كورگەن ءجون ؟!..
- مىنە وسىنداي سۇراقتار مەن تالداۋلاردىڭ - الەۋمەتتىك - رۋحاني - ەكونوميكالىق - قوعامدىق جانە ادامي فاكتىلەرى - جىكتەلە-جىلىكتەلىپ... وقىرمانىن ويعا جەتەلەيدى. ايتسەدە، مەنى قىزىقتىرعان ماسەلە... عالىمنىڭ وسى "ءتورتىنشى سوزىندە" ايتىلاتىن، بۇگىنگى جانە ەرتەڭگى ۋاقىتتاعى - ادامزات تاربيەسى - جايلى تولعانىستارىنا كەلىسە وتىرىپ... مۇلدەم جاڭاشا پىكىر ايتىپ تولىقتىرعاندى ءجون كوردىم...
- سەبەبى، ۋاقىت تىنىسىمەن ەپوحا اۋىسۋىنا بايلانىستى... ادام بالاسىنىڭ جاندۇنيەسىندەگى وزگەرىستەردى ەسكەرىپ، ۇرپاقتى بۇرىنعى تاسىلدەرمەن جانە ەسكى تەحنولوگيا ارقىلى تاربيەلەۋدىڭ بەرەرى از دەمەكپىن. ءتىپتى، ونىڭ جاعىمسىز كورىنىستەرى... ادامزات دەڭگەيىندە، ءقازىردىڭ وزىندە-اق قاتتى بايقالىپ وتىر. مىسال رەتىندە ايتساق، حح-عاسىردىڭ ورتاسىندا... اۋرۋدىڭ تۇرلەرى جۇزدەن (100) اسا عانا بولسا، بىلتىرعى (2015ج) ستاتيستيكا بويىنشا مىڭ جەتى جۇزدەن (1700) اساتىنى ايتىلىپ، جاڭا تۋىپ جاتقان بالالاردىڭ - اعزاسىنداعى اقاۋلارى - قىرىق بەس ( 45-46% ) پايىزعا دەيىن وسكەندىگى ايتىلادى. مىنە، بۇل دەرەكتەردەن - ادامزات قاۋىمىنىڭ ... ءومىر ءسۇرۋ ورنەكتەرى مەن رۋحاني تاربيەسىندەگى - اسا اۋىر دا اۋقىمدى كەمشىلىكتەرى انىق بايقالادى...
- ورازالى سابدەن ۇلىنىڭ - ويلارىن تاراتا-تالداي كەلە، بۇكىل دۇنيەجۇزى ەرەكشە ءمان بەرگەن... كەشەگى 2012 جىلعى - "مايا كالەندارىندا" - كورسەتىلگەن... ەپوحا اۋىسۋىنان باستاپ، ادام تاربيەسى - "ءتان قۇمارلىعىنان" اتتاپ... ەندى "جان قۇمارلىعىنا" اۋىساتىندىعى، كەلەر ءداۋىردىڭ باستى جاڭالىعى بولماق...
وسى جاڭا ەپوحانىڭ اۋىسپالى كەزەڭى وتىسىمەن-اق، ادام رۋحىنىڭ ءمانى - تانىندە ەمەس، نەگىزىنەن جانىندا ەكەندىگى انىقتالۋدا ؟!.. جاننىڭ - 12 مۇشەسى، ياعنىي ارنالارى - تۇيسىك، ۇيات، ءسۇيۋ، مىنەز، زەردە، تابيعي قابىلەت، جىگەر جانە ىشكى بەس سەزىم - عاسىر باسىندا اشلىپ عىلىمي دالەلدەندى. ءسويتىپ، ادامزاتتىڭ كەلەشەگى - مىندەتتى تۇردە "التىنشى راسساعا"- اۋىساتىندىعىمەن ەرەكشەلەنبەك. ال - "التىنشى راسسانىڭ" - تاربيەسى... بۇگىنگىدەن مۇلدەم وزگەشە، تىكەلەي "جان تاربيەسى" مەن "ءتان تاربيەسىنىڭ" ۇندەسۋىمەن جەتىلەتىندىگى عىلىمي تۇجىرىمدالدى...
ونى - "ادام تاربيەسىنىڭ جاڭا ءىلىمى" - اتاندىرىپ... پەداگوگيكادان دوكتورلىق قورعاعان، وسى ماقالانىڭ يەسى - اكادەميك سوۆەت-حان عابباس ۇلى - عاسىر باسىندا-اق دالەلدەگەن. ءتىپتى، بۇل يدەيانىڭ مەحانيزمدەرىمەن دۇنيەگە كەلگەن... مىڭداعان بالالاردىڭ ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىنا دا، شيرەك (25) عاسىرداي مەزگىل بولىپ قالدى.
بۇلاردىڭ - بارلىعى دا، تابيعي تالانتتار ؟! بۇگىندە رەسپۋبليكاعا بەلگىلى - بالا جامبىل مەن ءتورت رەت چەمپيون بولعان شاحماتشى جانسايانى - بىلمەيتىن ادام از دەسەدە بولادى. ەندى، قىسقاشا بولسا دا - "ادام تاربيەسىنىڭ جاڭا ىلىمىنە" - توقتالىپ كورەلىك. ويتكەنى - ادام تاربيەسى جەتىلمەي - قوعامداعى - ىزگىلىكتى وركەنيەتتىڭ - دامۋى مۇمكىن ەمەس...
ۇلت تاعدىرى – ۇرپاق تاربيەسىندە.
تاۋەلسىزدىك قۇدىرەتىمەن العاش رەت ‑ ۇرپاق تاربيەسى مەن ءبىلىم بەرۋ ءتۇيىنىن شەشۋدە، جالپىلاما ءسوز بەن جاتتاندى ۇعىمداردان تىيىلىپ، جاڭاشا تۇسىنىكتەرگە جول اشقان ءجون. ءۇش ءجۇز جىلعى بوداندىقپەن –«زومبىلانعان رۋحىمىزدى» ‑ تىكتەپ، الەم حالقىن اداستىرىپ وتىرعان ‑ «ەۆروپاسەنتريزم مەتودولوگياسىنىڭ» ‑ جالعاندىعىن اشاتىن مەزگىل جەتتى. ونىڭ تىكەلەي ىقپالىمەن، بۇكىل ادامزات قاۋىمى ازىپ وتىر. ولاي بولسا، بىردەن «ەۆروپاسەنتريزمنىڭ» ەڭ نەگىزگى كەمشىلىكتەرىنە توقتالماقپىن.
ءبىرىنشىسى، ادامدا بار ءۇش جۇيەنىڭ – ءتان – جان – رۋح – ۇندەستىكتەرىن ادەيى... ۇندەستىرمەي اجىراتۋ ارقىلى، بۇكىل وركەننيەتىمىزدى، تەك ءتان تاربيەسىنە بايلاپ، جان مەن رۋحتىڭ تاربيەسى تۇگىل، ءتىپتى ونىڭ ءوزىنىڭ نە ەكەنىن ۇعىندىرماۋعا تىرىستى. بۇگىنگى شاكىرتتەر تۇگىل... ۇستازداردىڭ وزدەرى ‑ جان مەن رۋح – دەگەنىمىز نە دەسە، ناقتى جاۋاپ بەرە المايدى. ەندەشە، ايتىڭىزدار شى ؟!؟.. جانى مەن رۋحى تاربيەسىز ادامنان نە كۇتۋگە بولادى ؟..
ەكىنشىسى، دجون لوكك، پەستالەسس، ماكارەنكودان باستاپ، ‑ «بالانىڭ ميى دۇنيەگە كەلگەندە اق قازداي اپپاق بولىپ تۋادى» ‑ دەپ جالعان ايتۋمەن قوسا..، ءتىپتى دجون لوكك ‑ «يدەيا ۆروجدەننايا» ‑ دەگەن رەنا دەكارتقا قارسى شىقتى...
- سوندا قالاي ؟
- ويلانىڭىزدار شى ؟
- بالا انا قۇرساعىندا – «ءبىر كلەتكادان مىناۋ ادامدىق فورماعا دەيىن جەتىلىپ، جۇرەك، باۋىر، زات الماسۋ قىزىمەتتەرى قارقىندى ءجۇرىپ جاتقاندا، ميدىڭ ەش قيمىلسىز بولۋى» ‑ «اق قاعازداي اپپاق كۇيى» ‑ تۋۋى مۇمكىن ەمەس قوي. ەندەشە، رەنە دەكارتتىڭ «يدەيا ۆروجدەننايا» دەۋىنىڭ استارىندا تەلەگەي تەڭىز سىر جاتقانىنا سەنبەسكە بولمايدى. دجون لوككتىڭ «جالعان ۇكىمىن» پايدالانعان «ەۆروپاسەنتريزم» بۇگىنگە دەيىن ءبىزدى الداپ كەلدى. وسىنشاما قاسيەتسىزدىكتىڭ سالدارىنان ادامزات قاۋىمى ‑ «انا قۇرساعىنداعى تاربيەنى» ‑ بىلمەگەندىكتەن، ۇرپاعىمىز جان مەن رۋح تاربيەسىنەن مۇلدەم قاعابەرىس قالىپ وتىر. سەبەبى، جان مەن ءتان تاربيەسى دە، جانە ول ەكەۋىنىڭ ۇندەسۋى دە، تەك «انا قۇرساعىندا» عانا جۇرەتىنى عىلىمي دالەلدەنگەن قۇبىلىس !!.. سوندىقتان دا، اتا-بابامىز ؛ - الىپ - انادان تۋادى" - دەگەن عوي ؟!.. ەندەشە، ۇرپاق تاربيەسىندەگى، وسىنشاما اپاتتىڭ ۇلەسكەرى دە، «ەۆروپاسەنتريزم مەتودولوگياسى» بولىپ تابىلادى.
ءۇشىنشىسى، بۇگىنگى بىزدەر پايدالانىپ جۇرگەن پەداگوگيكا مەن پسيحولوگيا دا، «ەۆروپاسەنتريزمنىڭ» قالىپتاستىرۋىمەن ‑ دۇنيەگە جاڭا كەلگەن بالانى - «تۇلعا» - دەپ تۇسىندىرەدى. بۇل دا ورەسكەل وتىرىك.
- بۇعان سەنۋ مۇمكىن بە ؟
- قاراڭىزدار شى ؟
- حالقىمىزدىڭ دانىشپانى ۇلى ابايدىڭ تۇلعاعا جەتۋ جولىن، كەمەڭگەر جازۋشىمىز م.و. اۋەزوۆ ءتورت تومدىق ەپوپەيا ەتىپ جازۋى، ءتىپتى دە بەكەر بولماسا كەرەك. كەشەگى احمەت بايتۇرسىنوۆ، بارلىبەك سىرتتانوۆ، مۇستاپا شوقاي، مۇحامەتجان تىنىشبايەۆ، ءاليحان بوكەيحانوۆتاردىڭ ازاماتتىق جولدارى مەن تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىن وزدەرىڭىز دە جاقسى بىلەسىزدەر ؟!..
ەندەشە، تۋاسالعان بالانى - تۇلعا - دەۋ «ەۆروپاسەنتريزمگە» نە ءۇشىن كەرەك بولدى ەكەن؟!؟.. ويتكەنى، «ەۆروپاسەنتريزم مەتودولوگياسى» اۋەلباستان‑اق «يمپەرياليزمنىڭ ءىلىمى» بولىپ قالىپتاسقاندىقتان، ولار ءۇشىن ادامزات ۇرپاعىنىڭ دۇرىس جولمەن تاربيەلەنۋى ەش قاجەتتىلىككە بالانبادى. مىنەكي، «ەۆروپاسەنتريزمنىڭ» باسقا قاتەلىكتەرىن ايتپاي‑اق، ەڭ ورەسكەلىنىڭ ءوزى اپات ەكەنى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. ەندەشە، مىناۋ «جارامسىز مەتودولوگيادان» قۇتىلىپ، تابيعات «بوس كەڭىستىكتى» سۇيمەيتىنىن ەسكەرىپ، بۇل ماسەلە تەز ارادا شەشىلۋى ءتيىس.
سونىمەن، بۇگىنگى ءبىلىم سالاسىندا پايدالانىپ جۇرگەن - پەداگوگيكا مەن پسيحولوگيانىڭ عىلىمي – مەتودولوگياسى – جۇيەسى – نەگىزدەرى – جوق ەكەنىنە، سىندارلى تۇردە قارايتىن مەزگىل جەتتى. ەگەر اريستوتەل مەن ءفارابيدىڭ عىلىمي كلاسيفيكاسياسىنا قۇلاق اسساق؛ ‑ «...كەزەكەلگەن ءپاننىڭ نەگىزدەرى، ونىڭ ىشىنەن شىقپاسا، ول عىلىمي ءپان بولىپ دامىي المايدى،» ‑ دەپ ءۇزىلدى‑كەسىلدى ۇكىم ايتادى. ەندەشە، ايتىپ جۇرگەن پەداگوگيكانىڭ نەگىزدەرى – وقىتۋ – ءبىلىم بەرۋ – تاربيەلەۋ – دەگەن ۇعىمداردىڭ سىرتتان كەلىپ تۇرعانى ايدان انىق. ويتكەنى، بالا تاربيەسىندەگى ‑ «تۇيسىكتىك اقىل مەن تۇيسىكتىك تاربيەنىڭ» - 80%-پايىزى انا قۇرساعىندا» قالىپتاساتىندىقتان، ىشتە جاتقان جان‑يەسىنە – «وقىتۋ، ءبىلىم بەرۋ» ‑ ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس ەكەندىگى، عالىم تۇگىل قاراپايىم ادامعادا تۇسىنىكتى. وسىنداي سوراقىلىقتى انىقتاعاننان كەيىن، نە ىستەۋىمىز كەرەك ؟ ارينە، ءسوزسىز تىرشىلىك زاڭىنا سۇيەنە وتىرىپ، ۇرپاق تاربيەسىنىڭ دۇرىس جولىن تابۋ قاجەت...
ولاي بولسا، تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە كەلسەدە، كوشىرمەلىكتىڭ كولەڭكەسىندە قالعان، ‑ «ادام تاربيەسىنىڭ جاڭا ءىلىمىن» ‑ وسى ماقالادا قىسقاشا تالقىلاۋعا ۇسىنامىن. ونىڭ بۇرىن‑سوڭدى ايتىلماعان ەكى ساتىلى ‑ مەتودولگياسى – «بيولوگيالىق ينديۆيد (تىرشىلىكتىڭ ءتۇرى)» جانە «سانانى جەتىلدىرۋ» ‑ بولسا، وسى ەكى ساتىدان شىعاتىن ەكى جۇيە – «جۇرەك تاربيەسى» مەن «اقىل تاربيەسى» ‑ دەپ جۇيەلەنسە، وسىن-اۋ جاڭا ءپاننىڭ ىشىنەن شىعاتىن – «جەتى ءتۇرلى نەگىزدەرىنىڭ» ‑ تەك ءارقايسىسىنىڭ وزىنە ءتان تاربيە تاسىلدەرى ۇسىنىلادى. مۇنداعى ەكى ساتىلى – مەتودولوگيا – جۇيەلەر – نەگىزدەر – ويدان الىنباعان، تىرشىلىكتىڭ تۇراقتى زاڭدىلىعىنان شىققان تابيعاتتىڭ ءوز ۇلگىسى. مىنە، وسى مەتودولوگيادان ادامزات عاسىرلار بويى اجىراپ قالعان ‑ جان مەن رۋح تاربيەلەرىن – ىسكە قوسىپ، كەلەشەك ۇرپاق مۇلدەم باسقا دەڭگەيدە... "تىلسىمى مول قۇپيا ىلىمدەردە" ايتىلاتىن ‑ 6-شى راسسانىڭ ‑ كەڭىستىگىنە شىعادى. ادامزات قاۋىمى ‑ ءدال بۇگىنگى وزەگى ءورت وزىمشىلدىك پەن قۇلدىققا ءتان قۇمارلىق اتاۋلىدان ‑ قۇتىلىپ، ناعىز ادامدىقتىڭ ارمانى ‑ يماندىلىق پەن ىزگىلىكتىڭ ‑ جولىنا تۇسەدى.
بۇل «ادام تاربيەسىنىڭ جاڭا ىلىمىندە» ايتىلاتىن جاڭالىق وتە كوپ. سونىڭ ىشىندە، سانا تاربيەسىنىڭ ىرگەتاسى بولىپ سانالاتىن، ‑ «تۇيسىكتىك اقىل مەن تۇيسىكتىك تاربيەنىڭ 80% - پايىزى» - تەك انا قۇرساعىندا عانا جەتىلەتىنى انىقتالدى. سونىمەن قوسا، ساناعا باعىنبايتىن ‑ « جاننىڭ 12- ارناسى: ‑ تۇيسىك – ۇيات – ءسۇيۋ – زەردە – تابيعي قابىلەت – مىنەز – جىگەر جانە ىشكى بەس سەزىم (كوكىرەك كوزى، تەلەپاتيا، ءدام، ىشكى سەزىنۋ، ءيىس) – تەك انا قۇرساعىندا عانا اشىلادى. بۇل اباي دانىشپان ۇسىنعان -"تولىق ادام - نۇرلى اقىل" - اتتى فورمۋلانىڭ مەحانيزىمى وسى بولماق-شى ؟!.. مىنە بۇگىنگە دەيىن، ادامزات قاۋىمى ‑ «انا قۇرساعىنداعى تاربيەنى»‑ ەستىپ تە بىلمەگەندىكتەن، كەلەر ۇرپاقتىڭ ناعىز قۇدىرەتتى قاسيەتتەرى اشىلماي، ازعىنداۋدىڭ اۋىر ازاپتارىن تارتۋدا؟!..
ادامداعى – «جان تاربيەسى مەن رۋح تاربيەسىنىڭ» ‑ ۇندەسپەۋىنەن، ۇرپاق جەتەر ‑ «6-شى جانە 7ء-شى راسسانىڭ» ‑ بارلىق سيپاتتارى توقىراپ تۇر. جوعارىداعى ايتىلعان تاربيەنىڭ تەحنولوگياسى مەن مەحانيزمدەرى، مەنىڭ مونوگرافيالارىمدا ؛ – «ىزگىلىك الىپپەسى»، ا.1991؛ «حالىق پەداگوگيكاسىنىڭ نەگىزدەرى»، ا.1995؛ «حالىق پەداگوگيكاسى مەن پسيحولوگياسىنىڭ نەگىزدەرى»، ا. 2005؛ «پەداگوگيكا مەن پسيحولوگيا نەگىزدەرى»،ا.2008، 2012؛ – تولىق تۇردە، ەگجەي‑تەگجەي جازىلىپ جانە 2011 جىلى كىتاپ تۇگەلىمەن پاتەنتىن (№.1408) العان بولاتىن. كەزىندە مەنىڭ بۇل ىلىمىمە سەنىپ، دۇنيەگە ۇرپاق اكەلگەن اتا‑انالاردىڭ العىستارىندا شەك جوق. مىسالى، 1992 جىلى ومىرگە كەلگەن العاشقى «ءۇش بالانىڭ» تۋعان ساتىنەن باستاپ، قاداعالاۋعا مۇمكىنشىلىك بولدى. وعان دارىگەرلىك ماماندىعىمنىڭ تيگىزگەن كومەگى مول.
اسىرەسە، تاڭدانباۋعا بولمايتىن، مىناۋ ءبىر وقيعانى ايتقان ءجون سياقتى. ەكىنشى كۇنى ەمىزۋگە اكەلگەن بالا، جان‑جاققا جۇگىرگەن كوزدەرىن ازەر ۇستاپ، العىسقا تولى سەزىممەن كۇلىمسىرەي اناسىنا قاراعاندا، بۇكىل دەنەم شىمىرلاپ كەتكەنى ءالى ەسىمدە. باسقا بالالار - لار‑شۋ - بولىپ جىلاپ كەلسە، بۇلار دا قىڭق دەگەن دىبىس بولمايدى. مۇنى، ءتىپتى جانىنداعى باسقا انالار دا وزدەرى بايقاپ، ءجيى‑ءجيى اڭگىمەلەپ ءجۇردى. كەيىن ۇشەۋىدە... ون ءبىر جىلدىقتى، ون ءتورت جاستارىندا «التىن بەلگىگە» ءبىتىرىپ، گرانتپەن ۋنيۆەرسيتەتتەرىن ۇزدىك اياقتادى. بۇل جاعدايدى ايتىپ تۇرعان سەبەبىم، ‑ «ادام تاربيەسىنىڭ جاڭا ءىلىمى» ‑ تەك تەوريا جۇزىندە ەمەس، ونىڭ ءىس‑تاجريبەدەن وتكەندىگى دە شىندىق.
پەداگوگيكا مەن پسيحولوگيانىڭ ‑ جاڭا مەتودولوگياسىنداعى ىشكى نەگىزدەرى – تىرشىلىكتىڭ بيولوگيالىق زاڭدىلىعىنا عانا باعىنعان، ادامنىڭ فيزيولوگيالىق كەزەڭدەرىنەن شىعادى. بۇل كەزەڭدەر تابيعات شەبەردىڭ ءوزى قالىپتاستىرعان تۇراقتىلىق ەكەنىن ءتۇسىنۋ شارت! ونى بۇرمالاۋعا بولمايدى. ەندەشە، ادامداعى وزگەرمەيتىن فيزيولوگيالىق جەتى كەزەڭنەن، تاربيەنىڭ، نەمەسە، پەداگوگيكا مەن پسيحولوگيانىڭ جەتى ءتۇرلى نەگىزدەرى قالىپتاسادى.
ءى. حالىق پەداگوگيكاسىنىڭ ءبىرىنشى نەگىزى، نەمەسە، «وتباسىن قۇرۋعا دايىندىق جانە ۇرىق تازالىعى».
ءىى. حالىق پەدا‑نىڭ ەكىنشى نەگىزى، نەمەسە، «انا قۇرساعىنداعى تاربيە».
ءىىى. حالىق پەداگوگيكاسىنىڭ ءۇشىنشى نەگىزى، نەمەسە، «نارەستە كەزەڭى».
ءىۋ. حالىق پەداگوگيكاسىنىڭ ءتورتىنشى نەگىزى، نەمەسە، «بالبوبەك كەزەڭى».
ۋ. حالىق پەداگوگيكاسىنىڭ بەسىنشى نەگىزى، نەمەسە، «سابيلىك كەزەڭى».
ءۋى. حالىق پەداگوگيكاسىنىڭ التىنشى نەگىزى، نەمەسە، «باليعات كەزەڭى».
ءۋىى. حالىق پەداگوگيكاسىنىڭ جەتىنشى نەگىزى، نەمەسە، «كامىلەتتىك كەزەڭى».
مىنەكي بۇگىنگى ادامزات قاۋىمىنىڭ پايدالانىپ وتىرعان پەداگوگيكاسى مەن پسيحولوگياسىندا، وسىناۋ جوعارىدا اتالعان نەگىزدەر جوق. بۇل نەگىزدەردىڭ ەرەكشە ەسكەرەتىن قاسيەتى سول، ءار نەگىزدىڭ باستالۋى مەن اياقتالۋى بار... ۋاقىت كەسىندىسىنەن تۇرۋمەن قوسا، تەك وزدەرىنە عانا ءتان تاربيە تاسىلدەرى بار.
ماسەلەن، ۋاقىت كەسىندىسىنە مىسال كەلتىرسەك، انا قۇرساعىنداعى كەزەڭ ‑ 9-اي، توعىز كۇننەن تۇرسا ‑ ونىڭ وزىنە ءتان تاربيە تاسىلدەرىن انا ‑ ءمىناجاتى مەن تىلەگىن كوز الدىنا كەلتىرۋ ‑ ارقىلى جۇرگىزەدى. وسى تەكتەس بارلىق كەزەڭدەردىڭ دە، تاربيە تاسىلدەرىنىڭ وزدەرىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرۋ اۋاداي قاجەت. ادام تاربيەسىنىڭ جاڭا ىلىمىندەگى، ەرەكشە ءبولىپ ايتپاسا بولمايتىن تاعىدا ءبىر جاڭالىعى، ءار نەگىزدەرى مەن فيزيولوگيالىق كەزەڭدەرىنىڭ ەتنوپەداگوگيكالىق سيپاتتارى بەرىلەدى.
ءتۇيىن ءسوز
وسىدان كەلىپ، مىنانداي قاعيدالار ۇسىنىلادى؛
- حالىق پەداگوگيكاسى دەگەنىمىز – ادامنىڭ جان‑دۇنيەسىن زەرتتەيتىن جانە تاربيەلەيتىن‑ ءىلىم –دەسەك، ەتنوپەداگوگيكا – ماتەريالدىق جانە ەتنوگرافيالىق زاتتار ارقىلى (ۇلتتىق كيىم، تاماق، ءۇي مۇلىكتەرى ت.ب.) ءتان تاربيەسىن جۇرگىزۋگە بەيىمدەلەدى.
- ولاي بولسا، ادام تاربيەسى ءۇشىن – حالىق پەداگوگيكاسى مەن ەتنوگرافيالىق پەداگوگيكا – مەدالدىڭ ەكى بەتى ءتارىزدى سيپاتى بار.
- قازىرگى ‑ حالىق پەداگوگيكاسى مەن ەتنوپەداگوگيكانى – ەكى بولەك ۇعىنىپ جۇرگەن تۇسىنىكتەر قاتە ەكەنىن اشىپ ايتقان ءجون.
- كەيبىرەۋلەردىڭ ەتنوپەداگوگيكا– ەتنوس–تان شىقتى دەۋىدە بەكەر.
- ەتنوپەداگوگيكانى العاش اينالىمعا ەنگىزگەن گ.ن.ۆولكوۆتىڭ ءوزى، بۇل ۇعىمدى «ەتنوگرافيالىق زاتتار» سوزىنەن العانىن، ‑ «ەتنوپەداگوگيكا» م. 1972ج. – اتتى مونوگرافياسىندا اشىپ جازادى.
- «ادام تاربيەسىنىڭ جاڭا ءىلىمىن» ‑ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ‑ حالىق بولىپ قولعا الۋدى كەشەۋىلدەتە بەرمەي، سارا جولىنا ءتۇسىرۋ بارلىعىمىزدىڭ دا ازاماتتىق مىندەتىمىز.
Cوۆەت‑حان عابباسوۆ
جازۋشى‑دارىگەر، فانتاست، دراماتۋرگ، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، مەديسينا جنە پەداگوگيكا عىلىمدۆرىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى، زايسان اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى، ماحامبەت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، حالىقارالىق نوسترادامۋس اتىنداعى اكادەميانىڭ تولىق مۇشەسى، اكادەميك.
