الەمنiڭ «مەن» دەگەن مىقتى ەلدەرiندە سول مەملە­كەتتiڭ بولمىسىن، بەدەرىن، ەرەكشەلىگىن ءھام تاريحىن تانىتىپ تۇراتىن ەسكەرتكiشتەر بار. ايگiلi مىسىر پيراميداسى، ءۇندiستاننىڭ ءتاج-ماحالى، كونە اڭىزداردا پەرiلەر تۇرعىزىپتى-مىس دەيتiن جۇڭگو قورعانى، الەمنiڭ جەتi كەرەمەتi سانالاتىن الەكساندريا مۇناراسى، امەريكانىڭ ازاتتىق ءمۇسiنi، فرانسيانىڭ «ەيفەل» مۇناراسى… تiزە بەرسەڭ، تiپتi كوپ. ال، قازاقستان دەگەندە… ارينە، الدىمەن، جاڭا الەمدەگi جاڭا قازاقستاننىڭ جارقىن بەينەسiن تانىتاتىن، ەلدiڭ بويتۇمارىنداي بولعان استانا اۋىزعا ورالادى. ال استانا تۋرالى ايتقاندا…
بەس عاسىردان سىر تارتقان قولا بەلگى
…ەلوردانىڭ ورتاسىنان ورىن تەپكەن، سان عاسىرلىق تاريحىمىزعا، بۇگiنiمiز بەن ەرتەڭiمiزگە قويىلعان ماڭگiلiك ەسكەرتكiشتەر ەرiكسiز كوڭiل اۋدارتادى. اسىرەسە، استانانىڭ ناق تورىندەگى «بايتەرەك» مونۋمەنتىن بۇگىندە بىلمەيتىن قازاقستاندىق كەمدە-كەم. بۇل تۇعىردى كوپشىلىك، ەلوردانى تانيتىن الەم تۇرعىندارى استانانىڭ سيمۆولى دەپ بىلەدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ يدەياسى­مەن تۇرعىزىلعان الىپ «ءباي­تەرەك» التىن جۇمىرت­قا­سىن قورعاۋعا ۇمتىل­عان سامۇرىق قۇس پەن ايدا­ھاردىڭ ارپا­لىسىن بايانداي­تىن باع­زى ءبىر اڭىز­دى ەسكە ءتۇسى­رە­ءتى­ءنى دە تالايعا ايان.
استاناداعى الىپ ەسكەرتكىشتەردىڭ بىرەگەيى – «قازاق ەلi» مونۋمەنتi. جەتى جىل بۇرىن ىرگەسى قا­لانعان تۇعىرتاس – ەلiمiزدiڭ سان عاسىرلىق تاريحىن، باسىنان كەشكەن نەبiر اۋمالى-توكپەلi زامانداردى، ازاتتىقتىڭ اق تاڭى اتقالى بەرi جەتكەن جەتiستiكتەرiمiزدi اسپەتتەيتiن ءداۋiرلiك ماڭىزى بار تاريحي كەشەن. شىندىعىندا، ءمان-ماعىناسى تەرەڭ وسىناۋ ەسكەرتكىش تاريحي ادىلدىكتىڭ سالتانات قۇرۋىن
ايعاقتايدى. سونىمەن قاتار، «قازاق ەلى» ۇرپاقتار باي­لانىسىن جانە ۋاقىت ۇندەس­تىگىن بىلدىرەدى. مونۋمەنتتىڭ 91 مەتر بيىكتىگى 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك العانىمىزدى اڭعارتسا، ۇشار باسىنداعى كۇن، استىندا قانات جايعان سامۇرىق قۇس – ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى مىقتى ەكەندىگىنىڭ نىشانى. ال سوناۋ عاسىرلاردا اتيللا باسقارعان ەدىل عۇندارى اق تۋلارىنا وسى قۇستى بەي­نەلەگەنىن قارت تاريح ايتادى. ستەللانىڭ تومەنگى بەل­دەۋىندەگى «حالىق جانە تۇڭعىش پرەزيدەنت»، «قا­ھارماندىق»، «جاسام­پاز­دىق» جانە «بولاشاق» دەپ اتالاتىن ءتورت قولا بارەلەفتىڭ ءارقايسىسىنىڭ ءوز «ايتارى» بار.
تاعىلىمى مول ساۋلەت تۋىندىلارىنىڭ قاتارىندا «ۇلىسىمىزدى زامانىندا ۇيىستىرعان» كەرەي مەن ءجانiبەك حانداردىڭ ەڭسەلi ەسكەرتكiشiن ەرەكشە اتاۋعا بولادى.تۇڭعىش پرەزيدەنت مۇراجايىنىڭ الدىنداعى گۇلزاردا ورنالاسقان ەڭسەلى ەسكەرتكىش بەس عاسىر­دان استام بۇرىنعى ءداۋىر­ءدىڭ وقيعالارىنان سىر شەرت­كىزەدى. قوس تۇلعامىز قۇرعان قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن بىلتىر عانا دۇرىلدەتە تويلاعانىمىز تاريحقا كورسەتكەن ۇرپاق قۇرمەتى ەدى. ەكى حاننىڭ بەينەلەرى بوستاندىقتىڭ سالتانات قۇرۋىن، جاڭا حاندىقتىڭ قۇرىلۋى مەن جاڭا ءومىردىڭ باستالۋىن ايگىلەيدى. كەرەي قازاقتىڭ تۇڭعىش حانى رەتىندە حان تۇلپارىنان جاڭا شەشىلگەن ەر-توقىمدا وتىرعان قالىپتا بەينەلەنگەن. ال جانىبەك حان ەرجۇرەكتىكتى، با­تىلدىق پەن كۇش-جىگەردى پاش ەتىپ تۇر.
«ماڭگىلىك ەلدىڭ» «وتان-اناسى»
اسقاق رۋحىمىزدىڭ ايرىقشا نىشانى – «ماڭگىلىك ەل» سالتانات قاقپاسى. الەمدەگى ساناۋلى قالالارعا ءتان ەرەكشە ساۋلەتتىك مۇنداي تۋىندى ادەتتە جەڭىس رۋحىن اسقاقتاتۋ نەمەسە جاسامپاز جەتىستىكتەردىڭ قۇرمەتىنە قالانىڭ كىرەبەرىسىنە، ۇلكەن جولدىڭ بويىنا ورناتىلادى. ال استاناداعى سالتانات قاقپاسى اسپانمەن تالاسقان ءزاۋلىم عيماراتتاردىڭ ورتاسىنان ويىپ ورىن العان.
ساۋلەت نىسانىنىڭ بيىكتىگى – 20 مەتر. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعى قارساڭىندا اشىلعان قاقپانىڭ سول جاق قاپتالىندا «اقساقال» ءمۇسىنى ورناتىلعان. بۇل – حالىقتىڭ ويى مەن رۋحاني ولشەمىنىڭ كورىنىسى، دانالىقتىڭ سيمۆولى. ونىڭ قازاقى ەرەكشەلىگىن ۇلتتىق كيىمىنەن اڭعارۋعا بولادى. سول جاق قاپتالىنداعى «ايەل-انانىڭ» ءمۇسىنى «وتان-انا»، «جەر-انا»، «انا ءتىلى» سىندى كيەلى ۇعىمدارعا ۇلاسادى. مۇسىندەردىڭ ءارقايسىسىنىڭ استىندا قازاقتىڭ «ماڭگىلىك» دارا تاڭباسى ورىن تەپسە، ۇستىندە ەلتاڭبا ورنالاسقان. سىرتقى بولىكتىڭ جوعارعى جاعىندا «ماڭگىلىك ەل» جازۋى بار. ول – مەملەكەت پەن ۇلتتىڭ ۋاقىتقا تاۋەلسىز كيەلى قورعانى. قاقپا قابىرعالارى كۇردەلى ۇلتتىق ورنەكتەرمەن بەزەندىرىلىپ، ورتاسىنا قازاق جاۋىنگەرىنىڭ بەس قارۋىنىڭ ءبىرى – قالقان ورنالاسىپتى. نىساننىڭ ەكى جاعىنداعى «تايقازان» تىنىشتىق پەن توقشىلىقتىڭ، بىرەگەي كوڭىل مەن قوناقجاي پەيىلدىڭ تەرەڭ ۇعىمىن ءبىل­دىرسە كەرەك.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «ماڭگىلىك ەل» قاقپاسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا: «ءبىز بۇل تاماشا جاسام­پازدىق قاقپاسىن ەڭبەگىمىزدىڭ، تابىس­تارىمىزدىڭ بەلگىسى رەتىندە، بولاشاققا وتۋدەگى بەلگىمىز رەتىندە تۇرعىزدىق. قاقپا ءبىزدىڭ جاس، اسەم ەلوردامىز – استانانىڭ تاعى ءبىر سيمۆولىنا اينالاتىن بولادى» دەگەن.
«ماڭگىلىك ەل» ءسوزىنىڭ تەرەڭ تاريحي تامىرى جانە ۇلكەن ماعىنالى ءمانى بار. تۇركى شەجىرەسىندە «ماڭگى» ءسوزى «ءتاڭىر»، «قۇداي»، «اللا» سوزدەرىمەن ماعىنالاس قولدانىلدى. وسى رەتتە، «ماڭگىلىك ەل» «اللا تاعالانىڭ ەلى، حالقى» دەگەندى بىلدىرەدى جانە مەملەكەت پەن ۇلتتىڭ ۋاقىتپەن شەكتەلمەگەن تۇمارى بولماق.
استانانىڭ اجارىن ايشىقتاعان ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى – بiرلiك پەن كەلiسiمگە شاقىرىپ، كۇلiمسiرەپ تۇرعان انا بەينەسiندە. قولىندا – بەيبiتشiلiك پەن كوركەيۋدiڭ بەلگiسi سانالاتىن التىن توستاعان. قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق حالىقتاردىڭ تاتۋلىعىن ايگىلەيتىن 101 ماساقتان تۇراتىن 40 مەترلiك ستەللا. استىندا ماڭگiلiك الاۋ جانىپ تۇر. بۇل – «وتان-انا» مونۋمەنتi.
تۇعىرعا قونعان ءتورت باتىر
تۇعىرعا قونعان ات ءۇستiندەگى قاھارمان باتىر ەسiل جاعاسىندا ەل تىنىشتىعىن كۇزەتكەن ساق­شىداي قالت ەتپەي تۇر. بۇل – حان كەنەنiڭ ءمۇسiنi.
قا­زاقتىڭ سوڭعى حانى.كەنەسارى قازاق دالاسىنا وڭمەڭدەي كىرىپ، باسا-كوكتەي تورگە وزعان وزبىر باسقىنشىلاردىڭ، ەل تىنىسىن تارىلت­قان وتارلاۋشى­لاردىڭ ىرگە بە­كىتىپ، ور­نى­عىپ قال­ماۋى ءۇشىن جان الىسىپ، جان بەرىسكەن شايقاس جولىن تاڭداپ الدى. ەل ەركىن­دىگىن اڭساعان سول قاسيەتتى جورىق جولىندا شەيىت بولدى.
قازاق باتىرلارىنىڭ ەرلىك ءداستۇرىن دارىپتەيتىن استانا تورىندەگى تاعى ءبىر تۇعىرلى ورىن – «قازاقتىڭ قامال قورعانى» قانجىعالى قارت بوگەنباي باتىر ەسكەرتكىشى. ەل بىرلىگى، قازاق جەرىنىڭ ازاتتىعى جولىندا الپىس جىلدان اسا اتتان تۇسپەي، اتا جاۋمەن الىسقان بوگەنباي اقشا ۇلىنىڭ ۇلى ساردار رەتىندەگى قاھارماندىق تۇلعاسى مەن تالاي جورىقتارى تۋرالى جىر-شەجىرەلەر عاسىرلار بويى ۇرپاققا ۇلاعات بولىپ كەلەدى. التى الاشتىڭ باس ساردارى، حاس باتىرى بوگەنبايدىڭ اتا قونىسى – استانا ىرگەسىندەگى ەرەيمەن ءوڭىرى. سوندىقتان بۇل ماڭ­داعى ەل مەن جەر تاريحىندا با­­تىرعا قاتىستى ايتىلاتىن دە­رەكتەر دە مول.
حالىق قاھارمانى، قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى باۋىرجان مومىشۇلىنا دەگەن ۇرپاق سۇيىسپەنشىلىگى شەكسىز. استانا قالاسىنداعى باتىر ەسىمىمەن اتالاتىن داڭعىلدىڭ بويى-نا ورناتىلعان باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەسكەرتكىشى دە سول سۇيىسپەنشىلىك بەلگىسى.
باۋكەڭ جۇرگەن جولمەن ون جەتى جاسىندا جاسانعان جاۋعا جاسىنداي ءتيىپ، ون توعىز جاسىندا اققان جۇلدىزداي قىرشىن كەتكەن ءاليانىڭ دا ماڭگى وشپەس ەرلىگىن جەڭىس داڭعىلىنىڭ بويىنداعى ەس­كەرتكىشى اسقاقتاتا تۇسكەن. باسقىنشىلارعا قارسى بولعان بوستاندىق شايقاسىندا قاسىق قانىن قيعان شىعىس جۇلدىزى قازاق قىزدارىنىڭ قايسارلىعىن تاعى دا دالەلدەپ ەدى.
كۇي كۇمبىرلەتىپ،  جىر تاسىتقان…
كوزى تىرىسىندە ءساتسiزدەۋ سومدالعان اباي ەسكەرتكiشiنە كوڭiلi تولماعان كورنەكتi عالىم رىمعالي نۇرعالي: «ەڭسەلi ەلiمiزدiڭ ەلدiگiن ايقىندايتىن اباي ەسكەرتكiشi ەلوردانىڭ ءتورiندە تۇرۋى كەرەك» دەگەن ەدi. عالىمنىڭ ارمانى ورىندالىپ، التى جىل بۇرىنعى استانا كۇنi قارساڭىندا اباي جانە بەيبiتشiلiك كوشەلەرiنiڭ قيىلىسىنان كورگەن جاننىڭ كوزi ءسۇيسiنەتiن ەسكەرتكiش بوي كوتەردi. ۇلى اقىن تۇعىرىنىڭ جانىندا تالاي اقىن جىر وقىدى. دەرەكتi جانە كوركەم شىعارمالاردان ءۇزiندiلەر تىڭدالدى. تالاي باسپاگەر كiتاپ كورمەسiن ۇيىمداستىردى. اقىننىڭ تۋعان كۇنىنە وراي وتەتىن جىل سايىنعى اباي وقۋلارى دا وسى جەردە قورىتىندىلاندى.
قولىنا قاسيەتتى قارا دومبىراسىن ۇستاپ، كەڭ شاپانىنىڭ ءوڭىرىن اشىپ، ىستىق قۇشاعىمەن الىپ دالانى قۇشقالى تۇرعان قارت جىراۋدىڭ ەلورداداعى قولا ءمۇسىنىنىڭ جالپى بيىكتىگى ون ەكى مەتردەن اسادى. قاسيەتتى سوزىمەن ەلىن ءسۇيىپ، الاتاۋدىڭ سەلىندەي اعىندى جىرلارىمەن جەرىنە قورعان بولا بىلگەن جامبىل-جىردىڭ قاسيەتى استانا تورىندە اسقاقتاپ تۇرعانداي.
ءحىح عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ، عاجايىپ تۋىندىلاردى ومىرگە اكەلگەن داۋلەس­كەر كۇيشى قۇرمانعازى سا­عىرباي­ۇلىنىڭ «سارىارقا» كۇيى بۇكىل دۇنيەنى شارلاپ، قازاقتىڭ مۋزىكاسىن الەمگە پاش ەتكەن. ۇلى كۇيشىنىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ ماقساتىندا بىرنەشە كوشەگە، مادەنيەت ۇيىنە، تەاترعا اتى دا بەرىلدى. اتاقتى كۇيشىنىڭ ەسكەرتكىشى سارىارقانىڭ ءدال توسىندەگى سامالاداي شاھاردىڭ سارىارقا داڭعىلىنا دا ورنالاسقان.
استاناداعى كۇيشى ەسكەرتكىشى تۋرالى ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ بىلاي دەگەن: «حالقىمىزدا وسى دومبىراعا جان بەرىپ، قۋ تاقتايدىڭ كومەيىنە كۇللى قازاقتىڭ رۋحىن سىيعىزعان تالاي داۋلەسكەرلەر وتكەن. ولاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – ۇلى كۇيشى قۇرمانعازى. ونىڭ «سارىارقا»، «اداي»، «قايران شەشەم»، «بالبىراۋىن»، «كىشكەنتاي» كۇيلەرى ءار قازاقتىڭ جادىندا بولسا كەرەك. قازاق باردا، كۇي قۇدىرەتى قۇر­مانعازىنىڭ ەسىمى ەش وشپەيدى. ونىڭ كۇيىنە ارقاۋ بولعان سارىارقا، ۇلى دالامىز دا بۇگىندە الەمگە تانىلدى».
ۇرمانعازى – اڭىزعا اينالعان تۇلعا، حالىقتىڭ «كۇي اتاسى» دەپ اسپەتتەۋى دە سوندىقتان.
بۇل – استاناداعى ەسكەرتكىشتەردىڭ بىرەگەيلەرى. ايتپەسە، ەلورداداعى تاستۇعىرلاردىڭ سانى ەلۋگە جاقىن. ءبارى دە تاريحتى تارقاتادى، شەجىرەدەن سىر شەرتەدى، ەلدىگىمىزدى ەكشەيدى، ازاتتىعىمىزدى ايعاقتايدى، ۇرپاق ءۇنىن ەستىرتەدى. بارىنەن دە تاعىلىم مەن ءتالىم الامىز. وسىنداي مۇرامىز بەن جادىگەرىمىز باردا وتكەنىمىز وشپەك ەمەس، بولاشاعى­مىزدان دا العىس ەستىرمىز. تەك جال­عاسىن تاپ­قاي دەڭىز…
تاقىرىپقا  تۇزدىق
بولات ماجاعۇلوۆ،
استانا قالاسى مادەنيەت، مۇراعاتتار جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى:
– جىل ساناپ قالادا تاريحي جانە مادەني نىسانداردىڭ، ءتۇرلى مونۋمەنتتەردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا ەلوردادا ەلۋگە تارتا ماڭىزدى تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىش بار. ولاردى پايدالانۋ كوپ جۇمىستى قاجەت ەتەدى. وسى مىندەتتى اتقارۋ ءۇشىن قازىرگى زامانعى ونەر مۇراجايىنىڭ بازاسىندا «ەسكەرتكىشتەر مەن تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارىن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ديرەكسياسى» قۇرىلدى. وعان عىلىمي جۇمىستاردان باسقا بارلىق شارۋاشىلىق فۋنكسيالار، سونىڭ ىشىندە قاجەت بولعان جاعدايلاردا رەستاۆراسيا دا جۇكتەلدى.
«ەكسپو-2017» حالىق­ارا­لىق كورمەسى قارساڭىندا تاري­حي ەسكەرتكىشتەردىڭ جاع­دا­يىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك. قازىردەن باستاپ شەتەلدىك دەلەگاسيالار مەن تۋريستەر ءۇشىن ەكسكۋرسيالار دايىنداپ جاتقان ءتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ ديپ­لوماتيالىق وكىلدىكتە­رىنەن وتىنىمدەر ءتۇسىپ جاتىر.
كوپتەگەن تاريحي ەسكەرت­كىش­تەر مەن مادەني نىساندار وندا­عان جىلدار بويى پايدالانىلىپ كەلەدى، ولاردىڭ ءبارى دە اسا قۇندى، ويتكەنى بۇل – قازاقستاننىڭ تاريحى، سونداي-اق ەلىمىزدىڭ ءوسىمى مەن جەتىس­تىكتەرىنىڭ بەل­گىسى بولىپ تابىلادى.
وتكەن جىلى ەلورداداعى ءاليا مولداعۇلوۆا، اباي قۇنان­بايەۆ، وتان قور­عاۋ­شىلار، كەرەي مەن جانىبەك حاندار، بوگەنباي باتىر، قۇرمانعازى، باۋىرجان مومىش ۇلى جانە الەكساندر پۋشكين، سونداي-اق «قازاق ەلى» مونۋمەنتى سەكىلدى ەس­كەرت­كىشتەرگە جوندەۋ جۇ­مىس­تارى جۇرگىزىلدى. سونىمەن بىرگە، قالامىزدا گەنەرال يۆان پانفيلوۆتىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى بوي كوتەردى. وسى ەسكەرتكىشتەردىڭ بارلىعى ەلوردانىڭ ءسانى مەن سىمباتىن اشىپ تۇرار عاجايىپ قۇندىلىقتار دەپ ايتۋعا بولادى. سوندىقتان استانا مادەنيەتىنىڭ مانەرلى ايشىق­تارى كۇن وتكەن سايىن جار­قىراپ تۇرا بەرمەك.
اسحات رايقۇل، "استانا اقشامى"