بەدەلدى زەرتتەۋشى ورتالىقتار جاريالاعان مالىمەتتەرگە قاراعاندا، ەلىمىزدەگى باستى مۇناي كەنىشتەرى مەن ولاردى يگەرۋگە ارنالعان جوبالارعا قاتىستى بۇكىل شيكىزات قورى از دەگەندە (مينيمۋم) 59 ملرد. 549،8 ملن. باررەلدى، كوپ دەگەندە (ماكسيمۋم) 72 ملرد. 749،8 ملن. باررەلدى قۇرايدى ەكەن. باسقاشا ايتقاندا، بۇل — 8 ملرد.823،1 ملن. توننادان 9 ملرد. 951،7 تونناعا دەيىن جەتەتىن مۇناي قورى.
وسىنشاما كوپ كومىرسۋتەكتى شيكىزاتى بار مەملەكەتتەر الەمدە ءتىپتى دە كوپ ەمەس. قازاقستان — كاسپيي ايماعىنداعى ەڭ ءىرى مۇناي قورى شوعىرلانعان مەملەكەت. سونىمەن قاتار، ەلىمىز بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە وسى ايماقتا كۇنىنە 2،855 ملن. باررەل كولەمىندە وندىرىلەتىن بۇكىل مۇنايدىڭ ۇشتەن ەكىسىنە جۋىعىن (1،701 ملن. باررەل) بەرىپ جاتىر. قالعانى – ازەربايجاننىڭ (848 مىڭ باررەل)، تۇرىكپەنستاننىڭ (239 مىڭ باررەل) جانە وزبەكستاننىڭ (67 مىڭ باررەل) ۇلەسىندە.
امەريكانىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ رەسمي اقپاراتتىق بولىمشەسى بولىپ تابىلاتىن Energy Information Administration مۇناي ونەركاسىبىنىڭ ءبىزدىڭ مەملەكەت ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن بىلايشا سۋرەتتەيدى: «قازاقستاننىڭ مۇناي ەكسپورتى ەل ەكونوميكاسىنىڭ فۋندامەنتى بولىپ تابىلادى جانە دە ول ناقتى ىشكى ءونىم كورسەتكىشىنىڭ سوڭعى جىلدارى جوعارى دەڭگەيدە قالا بەرۋىن قامتاماسىز ەتتى». وسى ءبىر سەنۋگە تۇراتىن اقپارات كوزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، قازاقستاننىڭ وسكەلەڭ مۇناي ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى ەلدەگى جالپى ىشكى ءونىم كورسەتكىشىنىڭ شامامەن 30 پروسەنتىن، ەكسپورتتان تۇسەتىن تابىستىڭ جارتىسىنان استامىن قۇرايدى ەكەن.
قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان بۇكىل الەمدەگى جالپى مۇناي ءونىمىنىڭ (كۇنىنە 94 ملن. باررەلدەن استام) 1،8 پروسەنتىن (كۇنىنە 1،70 ملن. باررەل) بەرىپ جاتىر. دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ءىرى وندىرۋشىلەر قاتارىندا ەلىمىز 2014 جىلدىڭ اياعىندا 17-ىنشى ورىندا بولعان.
ءبىر قاراعاندا، بۇل ونشا بيىك جەتىستىك ەمەس سياقتى. ءبىراق سودان ەرتەرەك ۋاقىتتاردا ەلىمىزدىڭ بۇل تىزىمدە كەم دەگەندە 10 ساتى تومەن تۇرعانىن ەسكەرسەك، وسى ناتيجەنى باسقاشا باعالاۋعا ءتيىس ەكەنىمىزدى تۇسىنەمىز. ءيا، شىنىندا دا ساناۋلى جىلدار بۇرىن مۇناي ءوندىرۋ كورسەتكىشتەرى بويىنشا قازاقستاننىڭ الدىندا بۇگىنگىگە قوسىمشا تاعى دا ءبىر ون شاقتى ەل بار بولاتىن. ماسەلەن: ومان (1997 ج. – 904 مىڭ ب/ك نەمەسە باررەل كۇنىنە، 1998 ج. – 900 مىڭ ب/ك)، ەگيپەت (1997 ج. – 856 مىڭ ب/ك، 1998 ج. – 834 مىڭ ب/ك)، ارگەنتينا (1997 ج. – 834 مىڭ ب/ك، 1998 ج. – 847 مىڭ ب/ك)، مالايزيا (1997 ج. – 700 مىڭ ب/ك، 1998 ج. – 720 مىڭ ب/ك)، ءۇندىستان (1997 ج. – 675 مىڭ ب/ك، 1998 ج. – 661 مىڭ ب/ك)، كولۋمبيا (1997 ج. – 652 مىڭ ب/ك، 1998 ج. – 733 مىڭ ب/ك)، اۆستراليا (1997 ج. – 588 مىڭ ب/ك، 1998 ج. – 544 مىڭ ب/ك) جانە سيريا (1997 ج. – 561 مىڭ ب/ك، 1998 ج. – 553 مىڭ ب/ك). سودان بەرى وتكەن ۋاقىت ىشىندە ەلىمىز بۇلاردىڭ بارىنەن باسىپ وزدى. بۇل قازاقستانداعى مۇناي ءونىمىنىڭ وسى كەزەڭ بارىسىندا 2 ەسەدەن استام ۇلعايۋى ارقاسىندا مۇمكىن بولدى.
بۇل سالاداعى وندىرىستىك كورسەتكىشتەر الداعى ۋاقىتتا دا وسە بەرمەك. ويتكەنى ەلىمىزدە اشىلىپ، يگەرىلىپ نە يگەرىلگەلى جاتقان مۇناي قورىنىڭ كولەمى – عالامات. ونى يگەرۋگە جۇمسالىپ جاتقان ينۆەستيسيا كولەمى دە وتە ۇلكەن. «قازمۇنايگازدىڭ» بۇرىندارى جاريالانعان مالىمەتتەرىنە قاراعاندا، تەك كاسپيي قايراڭىنداعى جوبالارعا سالىناتىن ينۆەستيسيانىڭ جالپى كولەمى 2003-2005 جىلدارداعى 3،8 ملرد. دوللار دەڭگەيىنەن 2011-2015 جىلدار بارىسىندا 16،8 ملرد. دوللار دەڭگەيىنە دەيىن وسەدى دەپ جوبالانعان كورىنەدى.
ينۆەستيسيالىق شىعىننىڭ ماقساتى اشىلعان نە اشىلاتىن كەنىشتەردى يگەرىپ، پايدا تابۋ بولىپ تابىلادى. وسى تابىستىڭ قانشالىقتى ۇلكەن بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ەلىمىزدەگى مۇناي قورىنىڭ كولەمىن اقشا ەسەبىمەن باعالاپ كورەيىك. سوندا مىناداي ناتيجە شىعادى.
بۇگىنگى حالىقارالىق شيكىزات بيرجالاردا ءبىر باررەلگە ءتيىستى تۇردە قالىپتاسىپ جاتقان ورتاشا باعانىڭ 50 دوللار دەڭگەيىندە ەكەنىنە سۇيەنە وتىرىپ ەسەپتەگەندە، بىزدەگى مۇناي قورىنىڭ جالپى قۇنى از دەگەندە 2 تريلليون 977 ملرد. 90 ملن. دوللارعا، كوپ دەگەندە 3تريلليون 637 ملرد. 49 ملن. دوللارعا شىعادى ەكەن.
وسى ەڭ ءىرى دەگەن كەنىشتەردىڭ قازىرگى يەسى كىم؟ نەمەسە، باسقاشا ايتقاندا، ولاردى يگەرۋگە ارنالعان جوبالارداعى نەگىزگى ۇلەستەردى ءقازىر كىمدەر يەلەنىپ وتىر؟ بىردەن ايتارىمىز مىناۋ: وسى ونداعان ميلليارد دوللار باررەلمەن ەسەپتەلەتىن قازاقستان مۇناي قورىنىڭ باسىم بولىگى شەتەلدىك جەكەمەنشىك كومپانيالار مەن مەملەكەتتىك كورپوراسيالاردىڭ باقىلاۋىندا.
ماسەلەن، ەڭ ءىرى دەگەن ءۇش كەنىشىمىزدى – تەڭىز (9 ملرد. باررەل)، قاراشىعاناق (2،3-6 ملرد. باررەل) پەن قاشاعاندى (9-13 ملرد. باررەل) – الايىق. بۇلاردىڭ جالپى قورى 20،3 ملرد. باررەلدەن 24 ملرد. باررەلگە دەيىن بارادى ەكەن. باسقاشا ايتقاندا، ەلىمىزدەگى 26 كەنىشتىڭ جالپى قورىنىڭ شامامەن ۇشتەن ءبىرى وسى ۇشەۋىنىڭ ەنشىسىندە ەكەن. ولار قازاقستان مۇناي ونەركاسىبىنىڭ عانا ەمەس، جالپى ەل ەكونوميكاسىنىڭ باستى بايلىعى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى بۇل كەنىشتەردە عالامات كوپ شيكىزات قورى اشىلعان جانە دالەلدەنگەن.
العاشقى ەكەۋى – تەڭىز بەن قاراشىعاناق – 1980ء-ىنشى جىلداردان بەرى يگەرىلىپ جاتىر. ءبىراق ولاردان ەڭ كوپ پايدا تۇسەر كەز ءالى دە بولسا الدا. وتكەن 2014 جىل بارىسىندا تەڭىز 26،7 ملن. توننا ءونىم نە شامامەن العاندا بۇكىل قازاقستاندا ءوندىرىلىپ جاتقان مۇناي مەن گاز كوندەنساتىنىڭ 28 پروسەنتىن بەرىپ وتىرعان. «شيەۆرون/تەكساكو» كومپانياسى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، «تەڭىزشيەۆرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنى ۇستىمىزدەگى ونجىلدىقتىڭ اياعىنا تامان كۇندىك ەسەپپەن العانداعى ءونىم كورسەتكىشىن 36 ملن. تونناعا دەيىن جەتكىزۋگە بار كورىنەدى. قاراشىعاناقتا كەيىنگى جىلدار بارىسىندا 11-11،5 ملن. توننا مۇناي جانە گاز كوندەنساتى ءوندىرىلىپ تۇرعان. بۇل — بۇكىل قازاقستان ءونىمىنىڭ شامامەن العاندا 15 پروسەنتى. باسقاشا ايتقاندا، وسى ەكى كەنىش بۇگىننىڭ وزىندە ەلىمىزدەگى جالپى ونىمدىك كورسەتكىشتىڭ 43 پروسەنتىن قامتاماسىز ەتەدى ەكەن.
ال جوعارىدا اتالعان 3 كەنىشتىڭ سوڭعىسى جانە ەڭ ءىرىسى – قاشاعان ەندى-ەندى يگەرىلىپ جاتىر. ونىڭ ءونىم بەرۋى 2016 جىلى بارىپ باستالماق. ول جوسپارلى كۇشىنە ەنگەن سوڭ، اتالعان ءۇش كەنىشتىڭ ۇلەسى قازاقستان مۇناي ءوندىرىسىنىڭ نەگىزىن قۇراماق. سول كەزدە تۇسەتىن تابىس، ەڭ الدىمەن، سولاردى يگەرۋگە ارنالعان جوبالاردا مەنشىكتىك ەنشىلەرى بار قۇرىلىمدارعا بۇيىرماق.
«تەڭىزشيەۆرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنىنداعى قازاقستاننىڭ ۇلەسى – 20 پروسەنت. قاشاعاندى يگەرىپ جاتقان قۇرىلىمداعى ەلىمىزدىڭ ەنشىسى – 16،877 پروسەنت. بۇنىڭ ءوزى كەيىنگى جىلدارى عانا ساتىپ الىندى. بۇرىندارى وندا قازاقستاننىڭ ۇلەسى جوق بولاتىن.
ال قاراشىعاناقتى يگەرىپ جاتقان قۇرىلىمنىڭ اكسيونەرلىك كاپيتالىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ۇلەسى 10 پايىزدى قۇرايدى.
مارال سالىقجانوۆ، ەكونوميكا گازەتى
