1991 جىلعى جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا ءۇش رەسپۋبليكا باسشىلارىنىڭ – رەسەي فەدەراسياسىنىڭ، ۋكراينا مەن بەلورۋسسيانىڭ بەلوۆەجە ورمانىندا كەزدەسۋى اسا ماڭىزدى ءبىرقاتار قۇجاتتارعا، ونىڭ ىشىندە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋ جونىندەگى مالىمدەمە دە بار، قول قويۋىمەن اياقتالدى. وسىلايشا، كەڭەس وداعى ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋىن رەسمي تۇردە توقتاتتى. بۇل كسرو حالىقتارىنىڭ ءوزىن-وزى ۇلتتىق ايقىنداۋى پروسەسىنىڭ زاڭدىلىق تۇرعىدا تولىق اياقتالۋىنا الىپ كەلدى. ال، قازاقستان ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىك جونىندەگى دەكلاراسياسىن بۇدان ءبىر جىلداي ۋاقىت بۇرىن، ياعني 1990 جىلعى 25 جەلتوقساندا قابىلداعان بولاتىن. تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستىعىن قۇرۋ جونىندەگى مالىمدەمە مەن 1991 جىلعى 21 جەلتوقسانداعى ونىڭ حاتتاماسى تۋرالى قايتالاپ ايتار بولساق، كەيىننەن بۇل قۇجاتتار توڭىرەگىندە ءار ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلدى. بىرەۋلەر بۇل كەڭەس وداعىندا بولعان كونستيتۋسياعا مۇلدە قايشى كەلەتىن كەزەكتى مەملەكەتتىك توڭكەرىستەردىڭ ءبىرى بولدى دەدى. تاعى بىرەۋلەر بۇل كەز-كەلگەن يمپەريادا بولاتىن، ولاردىڭ پىكىرىنشە، بۇل جەردە كسرو نەگىزگە الىنىپ وتىر، وقيعالاردىڭ بولماي قالمايتىن بارىسى ءارى زاڭدىلىق دەپ ەسەپتەدى. ءۇشىنشى بىرەۋلەر ب.ەلسين، ن. كراۆچۋك پەن س.شۋشكيەۆيچ جاعدايدى پايدالانا وتىرىپ، ىدىراعان الىپ ەلدەن ءىرى كولەمدە قارپىپ قالۋعا تىرىستى دەگەن جورامال جاسادى. ال، ءتورتىنشى بىرەۋلەر جاڭا قۇرىلىپ جاتقان مەملەكەتتەردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىنسىز تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى قۇرىلعانى جونىندەگى جاريا ەتۋ وزگە رەسپۋبليكالاردا تۇراتىن حالىقتاردى سىيلاماۋشىلىقتىڭ كورىنىسى بولدى دەگەن پىكىرگە كەلدى. جوعارىداعى وي-پىكىرلەر مەن تۇجىرىمداردىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن نەگىزسىز ەمەس ەدى…
بۇل تاريحي اكت جونىندە قازاقستان پرەزيدەنتى ن. نازاربايەۆ «عاسىرلار توعىسىندا» كىتابىندا «كسرو-نىڭ قۇلاۋ سەبەپتەرى جايىنداعى ءار الۋان پىكىرلەر، نەگىزىنەن، ەكى ارناعا توعىسادى. بىرىنە قۇلاق اسساڭىز: كسرو وزدەرىنىڭ بىردەن-بىر يدەولوگيالىق جانە گەوساياسي باسەكەلەسىنىڭ كوزىن قۇرتۋعا تىرىسقان سىرتقى جانە ىشكى ىرىتكى كۇشتەردىڭ بىرلەسكەن قيمىلى ناتيجەسىندە قۇلادى. ەكىنشىسىنە دەن قويساڭىز: بۇل الدەقاشان ماتەماتيكالىق دالدىكپەن جەتە ءمولشەرلەنگەن، ەشقانداي وبەكتيۆتى دە، سۋبەكءتيۆتى دە سەبەپسىز-اق تاپ وسى كەزەڭدە قالايدا بولماي قويمايتىن زاڭدى قۇبىلىس ەدى»، – دەپ اتاپ كورسەتتى.
بەلوۆەجە مالىمدەمەسىنەن كەيىن، 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا رەسپۋبليكا پارلامەنتى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋسيالىق زاڭ قابىلدادى. وسىلايشا، قازاق ەلىنىڭ جاڭا تاريحي پاراقتارى اشىلدى، قازاق حالقىنىڭ جاسارىپ-جاڭعىرۋعا باعىتتالعان جاڭا ءداۋىءرى باستالدى. اتا-بابالار عاسىرلار بويى اڭساپ وتكەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ارايلى تاڭى اتىپ، ۇلان-بايتاق قازاق جەرىندە تولىق تاۋەلسىز مەملەكەت پايدا بولدى.
قازاقستان اۋىر ەكونوميكالىق جاعدايدا تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ، ەگەمەندىككە قادام باستى. كەڭ بايتاق ەلىمىزدىڭ قىرۋار قازىناسى، جىلدار بويى جاسالىپ-جاساقتالعان پوتەنسيالى ەنشىمىزگە بەرىلدى. نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان جولى» اتتى كىتابىندا بىلايشا تولعانادى: «تاۋەلسىزدىك الىسىمەن العاشقى كەزەكتەگى ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋىمىز تالاپ ەتىلدى. ءبىرىنشى كەزەكتى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋىمىز قاجەت بولدى. بۇل دەگەنىمىز بيلىكتىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارىن قۇرۋدىڭ، جالپى حالىقارالىق ارەنادا تانىلۋعا جەتۋدىڭ، ءار ءتۇرلى دۇنيەجۇزىلىك ۇيىمدارعا كىرۋدىڭ قاجەتتىلىگىن كورسەتتى». وسى جانە وزگە دە مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ 1992 جىلى «قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ» ستراتەگياسى باعدارلاماسىن جاساۋ قاجەتتىلىگى تالاپ ەتىلدى. پرەزيدەنتتىڭ ايتقانىنداي، وندا بەلگىلەنگەن جوسپارلاردى جۇزەگە اسىرۋ «…كوبىنە كوپ ءتىرى قالۋدىڭ ستراتەگياسى رەتىندە… ءبىزدىڭ كىم ەكەنىمىزدى، تاياۋ جانە الىس بولاشاقتا كىم بولاتىنىمىزدى ايقىنداپ بەردى. ستراتەگيا قازاقستاندىق ۇلتتىڭ ءوزىن-وزى تانىپ ءبىلۋ جونىندەگى ماسەلەنىڭ يدەولوگيالىق ىرگەتاسىن قالاعان رەسپۋبليكانىڭ تۇڭعىش رەسمي قۇجاتتارىنىڭ ءبىرى بولدى».
ۇلت الدىندا تۇرعان ءبىرىنشى كەزەكتەگى ۇلى مىندەت تاۋەلسىز مەملەكەتتىلىكتىڭ سيپاتتى بەينەسىن جاساۋ بولدى. ەڭ الدىمەن قوعام نازارىن كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىن پروبلەمالاردى جەدەل شەشۋگە جانە رەفورمالاردى قىسقا مەرزىمدە جۇرگىزۋگە اۋدارۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. العاشقى كەزدە قارۋلى كۇشتەر، كەدەن قىزمەتى سەكىلدى جاڭا مينيسترلىكتەردى، جاڭا مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى قۇرۋ، رەسپۋبليكا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتىن تاۋەلسىز مەملەكەت تالاپتارىنا سايكەستەندىرۋ كەرەك ەدى. ونىڭ ۇستىنە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بايلانىس ورناتۋ، جاڭا قارجى قۇرىلىمىن جاساۋ، جوعارى ەكونوميكالىق كەڭەس قۇرۋ، رەسپۋبليكانىڭ التىن جانە الماس قورلارىن قالىپتاستىرۋ مىندەتى بوي كوتەردى. بۇل ماڭىزدى شارۋالاردى ەش كەشىكتىرۋگە بولمايتىن ەدى، سەبەبى كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى قوعامدى قايىرشىلىق قالگە جەتكىزگەن بولاتىن: دۇكەندەردەگى بوس سورەلەر، ءبىرىنشى كەزەكتەگى ازىق-تۇلىككە ۇزىننان-ۇزاققا سوزىلعان كەزەك، تالون مەن كارتوچكالىق جۇيە، ت.ب.
كوپتەگەن ساياساتكەرلەر، قوعامتانۋشىلار مەن مەملەكەتتىك قايراتكەرلەر قازاقستاننىڭ بولاشاعى جونىندە ءوز وي-پىكىرلەرىن جارىسا ايتىپ جاتتى. تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ العاشقى قادامدارىنداعى پروبلەمالار جونىندە شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ۋاقىت تا، ورىن دا ءبولىنىپ وتىردى. نەگىزىنەن العاندا، ولاردىڭ كوپشىلىگى سىني تۇرعىدا بولدى، ەلدە جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالارعا كۇمانمەن قاراۋشىلىق باسىم ءتۇسىپ جاتتى. اسىرەسە، رەسەيلىك باسىلىمداردىڭ تەرىس كوزقاراستارى اتويلاپ وتىردى. ولاردىڭ بەتتەرىندە كوبىنە-كوپ رەسەي فەدەراسياسىمەن بايلانىسىن ۇزگەن قازاقستاننىڭ تاۋەلءسىز مەملەكەت رەتىندە ءومىر سۇرە المايتىندىعى، ونىڭ الدىنا «تىزەرلىپ كەلۋگە» ءماجبۇر بولاتىنى اشىق ايتىلدى. ەلىمىزدەگى ورىس جۋرناليستەرى مەن قوعام قايراتكەرلەرى ساناتىنداعى كەيبىر ورىس ازاماتتارى دا بۇل ماسەلەگە «بىلەك سىبانا» كىرىستى. ال، ەندى، بۇعان ورىس ءتىلدى كەيبىر ءوز قانداستارىمىزدىڭ دا ءۇن قوسۋى، جاعدايدى ۋشىقتىرا تۇسۋگە اتسالىسۋلارى ەگەمەندىك جولىنىڭ تىم اۋىر بولعانىن ايقىن ايعاقتاعانداي.
رەسەيلىك ءبىرقاتار باسىلىمدار وزدەرىنىڭ بۇرىنعى وكتەمدىكتەرىن اڭساپ، تاۋەلسىز رەسپۋبليكامىز جونىندەگى بايبالامعا تولى ماقالالاردى ۇدەتە ءتۇستى. ولارعا ءوز رەسپۋبليكامىزداعى «كاراۆان» سياقتى ورىس ءتىلدى گازەتتەر ارا-تۇرا بولسا دا ءۇن قوسىپ وتىردى. رەسەيدىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى ۆلاديمير ۆينوگرادوۆتىڭ «گلياديا نا كارتۋ رودينى» اتتى ماقالاسىنا كوز جۇگىرتەيىك. رەسەي ەلشىسى بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ كارتاسىنا قاراپ وتىرىپ، سەزىمگە بەرىلەدى. ونىڭ تۇپ-توركىنىندە بۇرىنعى وكتەمدىك نيەتىنىڭ جاتقانى سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي اتويلايدى. «ۆسە مى س دەتستۆا – گدە بى ني جيلي: ۆ روسسيي، ۆ ۋزبەكيستانە، ۆ كازاحستانە، نا ۋكراينە – ۆسيۋدۋ، پريۆىكلي ك زاكوننىم وچەرتانيام ناشەي رودينى، سويۋزا سسسر – وت پولۋوستروۆا تايمىر نا سيەۆەرە دو كۋشكي نا يۋگە، وت چۋكوتكي نا ۆوستوكە دو برەستا نا زاپادە»، – دەپ جازادى رەسەي ەلشىسى. مۇنىڭ تۇپ-توركىنىندە وزبەكستان، ۋكراينا، قازاقستان، تاعى دا باسقا رەسپۋبليكالار ورىستىڭ يەلىگىندەگى ناعىز وتانى بولماسا دا، كەڭەس وداعى كەزىندە بۇلاردىڭ ءبارى دە «مەنىڭ وتانىمنىڭ قاراۋىنداعى مەكەندەر بولدى» دەگەن استامشىلدىق سەزىم جاتىر. مۇنداي ورىستىق سەزىمدى ورنىقتىرۋدىڭ ساياسي، يدەولوگيالىق، الەۋمەتتىك جانە قۇقىقتىق تەتىكتەرى كەڭەس وداعىندا مۇقيات ەسكەرىلىپ وتىرعاندىعى قۇپيا ەمەس. قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا ورىس ءتىلى، ورىستىق پيعىلى وكتەمدىك قۇرىپ كەلدى. كەڭەس وداعىن تەك ورىس ۇلتى عانا ناعىز وتانى دەپ سەزىنەتىن. اتالمىش ماقالاسىندا ەلشى ۆ.ۆينوگرادوۆ «ا ۆوت سەيچاس گلياديا نا كارتۋ، پونيەۆولە لوۆيش سەبيا نا مىسلي: چەگو تو منوگو ەي نە حۆاتاەت ي سامىي بولشوي كۋسوك كاك بى ۆىرۆان كاك راز پو سەرەدينە – نا يۋگ. ەتو-كازاحستان» دەيدى. بۇل جولداردىڭ استارىندا ورىستاردىڭ «قازاقستاننان ايىرىلىپ قالدىق-اۋ» دەگەن ۇلكەن وكىنىشى جاتقانداي. بۇعان قارسى جازۋشى-پۋبليسيست اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ «كارتاعا كىمنىڭ كوزىمەن قاراۋ كەرەك» دەگەن جاۋاپ ماقالاسى جاريالاندى (ەگەمەن قازاقستان. 1994. 4 مامىر). قازاق جازۋشىسى رەسەي ەلشىسىنىڭ ماقالاسىن جان-جاقتى تالداي وتىرىپ، ونىڭ وكتەم پيعىلى مەن كوزقاراسىنا وقىرماننىڭ ايىزى قانارلىقتاي تويتارىس بەردى. «قازاق حالقى – (تەك قازاقتارعا عانا ەمەس) كەڭەس وداعى دەپ اتالعان يمپەريا مەن ونىڭ قول شوقپارىنىڭ بۇل سياقتى تۇلكى بۇلاڭىن جاقسى بىلەدى،- دەپ كۇيىنەدى پۋبليسيست. – تۇپتەپ كەلگەندە، بۇگىنگى قازاقتار ءداستۇرىنىڭ، ءتول تۋما (ساموبىتنىي) مادەنيەتىنىڭ مەيلىنشە قۇلدىراۋى، جەرىنىڭ توزۋى، تىپتەن، قازاق حالقىنىڭ بيوپسيحولوگيالىق تۇرعىدان ازا باستاۋى تەك قانا كسرو يمپەرياسى جۇرگىزگەن وتارشىل ەكسپانسيانىڭ ناتيجەسى ەكەنىنە كۇمان جوق. باسقا باسقا-اۋ، ەلشى مىرزا كوكسەپ وتىرعان كەڭەس وداعى ءوز قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالارعا ادال بولسا، نەگە 500 اتوم جانە سۋتەگى بومباسىن قازاق دالاسىنا، قازاقتاردىڭ ەڭ شوعىر جەرىنە جاردى ەكەن؟ 1932 جىلى 6 ميلليون قازاقتىڭ قانشا ميلليونىن يمپەريالىق ساياساتتىڭ قىرىپ سالعانىن ەلشى مىرزا بىلە مە ەكەن؟ ءبىر انادان تۋعانداي ەتنومادەني تۇتاس قازاق حالقى كەڭەس وداعى كەزىندە عانا دۇنيە ءجۇزىنىڭ 32 ەلىنە تەنتىرەپ كەتكەنىن ەلشى مىرزا ءبىر ءسات ويلاپ كورسە عوي. سوڭعى ەكى ءجۇز جىلدا قازاق حالقىنىڭ ەل قامىن ويلاعان دارىندى ۇل-قىزدارىنىڭ بىردە-بىرەۋى ءوز اجالىنان ولمەگەنىن نەمەسە بىردە-بىرەۋى جازالاۋسىز قالماعانىن ەلشى مىرزا ءوزى كوكسەپ وتىرعان يمپەريالىق وتانىنىڭ قاجەتتىلىگى بولدى دەپ سەنە مە ەكەن؟ جوق! قازاقتارعا جانە قازاقتار سياقتى ونداعان ۇلتتارعا، سونىڭ ىشىندە ورىستارعا دا كەڭەس وداعى سياقتى يمپەريانىڭ كەرەگى جوق. قازاقتارعا، قازاقتار سياقتى ونداعان ۇلتتارعا، سونىڭ ىشىندە ورىستارعا دا تەك قانا ازاتتىقتىڭ باياندى بولعانى كەرەك. سوندىقتان، كەڭەس وداعى دەپ اتالاتىن يمپەريا قۇلاعاننان كەيىن ەۋرازيا حالىقتارىنىڭ ازاتتىق الىپ، بولاشاعىنا ۇمىتپەن قاراي باستاعان قۋانىشىنا ەلشى مىرزانىڭ ءىشتارلىق جاساماۋىن قالار ەدىك. كەرىسىنشە، ازاتتىقتىڭ باياندى بولۋىنا، ازات ەلدەردىڭ ءوزارا تاتۋ بايلانىس ورناتۋىنا ىقپال ەتسە، ەلشىگە جاراساتىن ءىس سول بولماق».
كەزىندە رەسپۋبليكانىڭ ءبىر توپ كاسىپكەر جاستارىنىڭ جەردى ساتۋ، مەملەكەتتىلىك سيپاتى جانە مەملەكەتتىك قوس تىلدىلىك تۋرالى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم جايلى پرەزيدەنت ن. نازاربايەۆقا جولداعان حاتى رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنىڭ (اسىرەسە قازاقتاردىڭ) نارازىلىعىن تۋدىردى. ارينە، جاس كاسىپكەرلەر الدەكىمدەردىڭ ايداپ سالۋمەن بولار، جوق الدە قوعامدىق قۇبىلىستارعا ناقتى باعا بەرە الماعاندىقتان با، وزەكتى ماسەلەلەردە ءبىرقاتار قيعاشتىقتارعا باردى. ال، «ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ» قازاقستانداعى ءتىلشىسى مۇنى ءىلىپ الا جونەلىپ، «كازاحستان: كونەس ەرى حيمەر» («قازاقستان: قۇبىجىقتىڭ ءداۋىرى ءبىتتى») اتتى ماقالا جاريالادى (1994. 22 جەلتوقسان). اۆتور كاسىپكەر جاستار حاتىنداعى ايتىلعان جايلارعا تالداۋ جاساۋعا تىرىسادى. ول جاستار پىكىرلەرىن بەتكە الا وتىرىپ، قالىڭ بۇقارا مەن زيالى قاۋىمدى ءبولىپ تاستايدى. جەرگە جەكە مەنشىك، ورىس ءتىلىن ەكىنشى مەملەكەتتىك ءتىل ەتۋ، مەملەكەتتىك سيپاتىن وزگەرتۋ تۋرالى ماسەلەلەرگە قارسى شىققان زيالىلاردىڭ ءبارىن اۆتور «ناسيونال-پاتريوتتار» قاتارىنا قوسادى. بۇلار كەشە «كوممۋنيزمنىڭ» مورالدىك كودەكسىنىڭ جىرىن جىرلاپ ەدى، ەندى، «ناسيونال-پاتريوءتيزمنىڭ» قوسىعىن تارتىپ وتىر دەپ ايىپتايدى. جۋرناليست ا.سامويلەنكونىڭ ۇشقارى پىكىرلەرى ۇلت نامىسىن قوزدىردى. مىنە، بۇل جونىندە قارت جۋرناليست-جازۋشى ءا.جۇمابايەۆ اشىنا وتىرىپ، ءوز وي-پىكىرىن اشىپ جازادى. رەسەي ءجۋرناليسىن تاۋبەگە كەلۋگە، اق سويلەپ، ادال ويلاۋعا شاقىرادى (تۇركىستان. 1995. 15 ناۋرىز).
رەسەيلىك «يزۆەستيا» گازەتىنىڭ قازاقستانداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى ۆلاديمير اردايەۆتىڭ ەلىمىزدە جۇرگەنىنە تالاي جىلدار بولدى. سوناۋ 86-جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە يمپەريالىق تۇرعىدا باعا بەرىپ، «يزۆەستيا» گازەتىندە قۇلاش-قۇلاش ماتەريالدار جاريالاعان، قازاقتىڭ زيالى قاۋىمىنا ازۋ ءتىسىن باتىرعان، ءسويتىپ ماقالالار ارقىلى وتقا ماي قۇيعان وسى اردايەۆ بولاتىن. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى قازاقستاننىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىنا كىرىسىپ، قاقپايلاپ ويناۋ، مەملەكەتارالىق ءىرى ساياساتتا ەل پرەزيدەنتىنىڭ ىستەمەگەنىن ىستەدى، جازباعانىن جازدى دەي سالۋ، مەملەكەءتىمىزدىڭ ىشكى ساياساتىنىڭ ەڭ وسال تۇسى – ءتىل تۋرالى زاڭدى بۇرمالاپ، نەبىر قۇيتىرلىققا بارۋ، ت.ب. ۆ.اردايەۆتىڭ قاشاننان بەرگى پوزيسياسىنا اينالىپ كەتكەن. مۇنىڭ ءبارى دالەلدەپ وتىرۋدى قاجەت ەتە قويمايتىن باسى اشىق ماسەلە. پۋبليسيست م. اقداۋلەت ۇلى اردايەۆ سياقتىلارى «ارداقتاۋدىڭ»، ارقاسىنان قاعۋدىڭ اڭعالدىق، دارمەنسىزدىك ەكەنىنە توقتالادى.
قازاقستاندا ءسوز بوستاندىعى داۋىرلەدى. ءبىرقاتار ورىس ءتىلدى باسىلىمدار ءۇشىن دەموكراتيا مەن ءسوز بوستاندىعىنا مونوپوليا جاساۋ، جاس مەملەكەت ءۇشىن ءقاۋىپتى فاكتورلارعا – «مۇددەسى بەلگىسىز ويىنشىعا» اينالا سالۋ تۇك ەمەس. بۇلاردىڭ ءبارىنىڭ باسىندا «كاراۆان» تۇردى. بۇل الپاۋىت باسىلىمنىڭ قازاقى بولمىستى ونشا ۇناتا قويمايتىنى، قازاق ءتىلى مەن ءدىلىن ۇنەمى كەمسىتۋمەن كەلە جاتقانى، قازاقتىڭ مۇددەسىنە قارسى پىكىرلەر تاراتۋدان جالىقپايتىنى ءمالىم ەدى. ۇلتتىق نامىستى جوعارى ۇستاعان م.اقداۋلەت ۇلى، ا.ءالىم، ت.ب. پۋبليسيستەر «كاراۆانمەن» اشىق مايدانعا شىقتى. تارالىمى جاعىنان شارىقتاپ ءوسىپ، ءبۇيىرىن قامپيتا تۇسكەن «كاراۆان» گازەتى ءوزىنىڭ العاشقى شىعا باستاعان كەزىنەن-اق، يمپەريالىق وكتەمدىك پيعىلىن اڭعارتۋمەن بولدى. دەموكراتيا مەن ءسوز بوستاندىعىن بۇركەمەلەنگەن باسىلىم ايىلىن جيمادى دەسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارى ونىڭ ءبارى دە قالىپتى، ۇيرەنشىكتى ىسكە اينالعانداي ەدى. سوندىقتان دا بولار، پۋبليسيست مەيىرحان اقداۋلەت ۇلى كەزەكتى ءبىر ماقالاسىن «ەندى بىرەر جىلدا قازاقستاننىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىن دا، تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بيلىگى مەن بايلىعىنىڭ يەسىن دە وزگە ەمەس «كاراۆان» گازەتى بەلگىلەپ بەرەتىندەي بولىپ جاتسا، تاڭدانۋعا بولمايتىن شىعار. مۇنى «كاراۆان» ءوزى دە ايقىن سەزىنە باستاعان سەكىلدى. بۇعان مىسالدى مىڭداپ كەلتىرۋگە بولادى. ماسەلەن، گازەتتە جاريالانعان «گ-ن اليم ناشەل ۆراگوۆ نارودا» اتتى ماقالا سونىڭ ايعاعى…»، – دەپ، اشۋ-ىزامەن باستايدى.
تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ماسەلەنىڭ مانىنە كەلەيىك: پۋبليسيست امانحان ءالىم «كاراۆان» سيندرومى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىنە زيانىن تيگىزىپ، ونىڭ تىلىنە، مەنتاليتەتىنە، ءدىنى مەن نامىسىنا ءتيىسىپ وتىر» دەي كەلىپ، ءتىل تۋرالى زاڭدى ءوزىنىڭ ەسكى ءتاسىل – «ءارى يتەرىپ، بەرى جاققا» سالعان «كاراۆانعا» دەگەن اشۋ-ىزاسىن بىلدىرەدى. اۆتور قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى «سيون دانىشپاندارىنىڭ پروتوكولدارىنان» ءسوز ورايىندا ءۇزىندى كەلتىرىپ وتەدى. «كاراۆاننىڭ» – «ۇستاتا قويمايتىن» تۇسپالدارىمەن وزىنەن وزگەنىڭ ءبارىن كەمسىتەتىن بايىرعى تاسىلىنە توقتالىپ، ءسوز سوڭىندا وسى گازەتتىڭ تەندەنسياشىل پوزيسياسىنا بايلانىستى سوناۋ ءبىر زامانداردا ۆ. روزانوۆ ايتقان پىكىردى كەلتىرەدى: «ءقازىر دە ءار رەداكسيادا ءوز فرانگى، ءوز ليۋبوۆ گۋريەۆيچى وتىر.
ولار جازبايدى نەمەسە از جازادى. ءبىراق ولار باسقارىپ، باعىتتاپ وتىرادى. و، حولدەيالىق جۇلدىزشىلار. سەندەر ءوز گوروسكوپتارىڭدى بىلەسىڭدەر». ا.ءالىمنىڭ جازعانى وسى. وسى ماقالادان سوڭ «كاراۆان» بايبالامعا باسادى. ونىڭ استارىندا ەسكى ءتاسىل – وزگەشەلەۋ ويلايتىن جۇرتتى قورقىتىپ قويۋ، ۇرەي سەبۋ، قايتكەندە دە ازياتتىقتارعا «كاراۆاننىڭ» قۇدىرەتتىگىن ءبىلدىرۋ – «وزگەگە ساباق بولسىن» دەگەن پيعىل جاتىر ەدى. بۇدان ارعىسى – «كاراۆان» ا.ءالىمدى سوتتاتپاقشى دا بولدى: «ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە، ءالىم مىرزانىڭ شيمايىندا «كاراۆاننىڭ» كەيبىر قىزمەتكەرلەرىنىڭ ۇلتتىق ار-نامىسىن قورلاۋ بار دا، شيمايدىڭ ءوزى ۇلتارالىق ارازدىقتى تۇتاتۋعا باعىتتالعان».
پۋبليسيست م. اقداۋلەت ۇلى جوعارىداعى ماقالاسىندا ارىپتەسى ا. ءالىمدى «كاراۆاننىڭ» قانىپەزەرلىك شابۋىلىنان جانىن سالا قورعادى. اۆتور «كاراۆان» قۇدىرەتىنىڭ قۇپياسىنا ۇڭىلە كەلە، «تاۋەلسىز» گازەتتىڭ «ا.ءالىم ماسەلەسىندە» تىم اسىرا سىلتەپ جىبەرگەنىنە ەگجەي-تەگجەيلى توقتالادى. «دەموكراتيا مەن ءسوز بوستاندىعىن ەشكىم دە «جەكەشەلەندىرە» المايدى، – دەپ، اشىنا جازادى پۋبليسيست، – ال «كاراۆاننىڭ» بۇكىل قىزمەتى – «مەنىكى دۇرىس!»-تىڭ «دەموكراتياسى». بۇعان مىسالدى مىڭداپ كەلتىرۋگە بولادى. …«كاراۆاننىڭ» ا.الىمگە قاتىستى قىلىعىنان دەموكراتيانىڭ، ءسوز بوستاندىعىنىڭ ەمەس، 1937 جىلدىڭ ءيىسى شىعادى. ايتپەسە ۇلتىن سۇيگەننىڭ، سونىڭ جوعىن اشىنا ايتقاننىڭ ءبارى گەببەلس بولىپ شىعاتىن بولسا، «گەببەلستىكتەن» قاشقاندا كىم بولامىز؟».
پۋبليسيست ماقالاسىنىڭ قۇندىلىعى سوندا، ول ءوزىنىڭ ارىپتەسى ا. ءالىمدى شوۆينيستىك وكتەمسۋدەن قورعاي وتىرىپ، «كاراۆاننىڭ» قازاقستانداعى اقپارات كەڭەستىگىنە تولىق قوجا بولۋىنىڭ قىر-سىرىن جىلىكشە شاعىپ، بايسالدىلىقپەن تالداپ بەرەدى.
قازاق «ىشتەن شىققان جاۋ جامان» دەپ، تەگىن ايتپاعان. ءوزى وقىعان، عىلىمي اتاق-دارەجەسى بار، ءوزىن قازاق ساناي وتىرىپ، ورىسشا سويلەپ-جازىپ، ورىسشا ويلايتىن، سولاردىڭ سويىلىن سوعاتىندار ءوز ارامىزدان شىعىپ جاتسا نە شارا؟ جانە ولار دەگەنىمىز از دا ەمەس. ولاردىڭ تۋعان ۇلتىنا قارسى باعىتتالعان ادام جانىن تۇرشىكتىرەتىن وي-پىكىرلەرى ورىس ءتىلدى تاۋەلسىز باسىلىمدار مەن تەلەارنالاردان جاريا ەتىلىپ جاتسا، بۇعان قالاي شىدارسىڭ؟!
ەلىمىزدەگى سونداي «جازعىش» جاڭداردىڭ ءبىرى مارقۇم نۇربولات ماسانوۆ بولدى. «كاراۆان» گازەتىندە «مالو يح موچيلي …» دەگەن تاقىرىپپەن تۋعان حالقى تۋرالى ادام جانىن تۇرشىكتىرەتىن، وي-تولعامعا كەلمەيتىن، وزىندىك شەكتەن شىققان تۇجىرىم-كەسىمى جارىق كوردى. سونىمەن ن.ماسانوۆ: «ۆسە ۋپەراەتسيا ۆ كازاحسكيي مەنتاليتەت. ۋرودى! يح ۋرىت نادو – ي ۆسە! ۋ نيح نەت بۋدۋششەگو. ۆوت تە كازاحي، كوتورىە ۆىرۆاليس يز مامبەتسكوگو، كولبيتسكوگو سوستويانيا – يا، كاجىگەلدين، كوسانوۆ، گابدۋللين، درۋگيە – مى ۆسە مى ۆىرۆاليس، مى بۋدەم نورمالنىمي ليۋدمي، ناشي دەتي ي تاك دالەە»، دەي كەلە ءوز حالقىنا توپىراق شاشادى. كوسموپوليتتىك باعىتتاعى باتىسشىلداردىڭ سويىلىن سوعىپ، ۇلت نامىسىن تاپتايدى… ءاردايىم ۇلت نامىسىن جوعارى ۇستاپ كەلە جاتقان، ونى ءوزىنىڭ وتتى ماتەريالدارىمەن دالەلدەپ جۇرگەن پۋبليسيست امانحان ءالىم ماسانوۆتىڭ جوعارىداعى شىعارماشىلىعىن ەگجەي-تەگجەي تالداي وتىرىپ، جاۋاپ بەرەدى (ماسانوۆ كامەردينەر ەمەس پە وسى؟ // قازاق ادەبيەتى. 1998. 19 ماسىم).
«كەي كەيدە ماعان ماسانوۆ كامەردينەر سەكىلدى كورىنەدى، – دەيدى پۋبليسيست. – كامەردينەردە ار-نامىس، ءتىپتى بولماعان جاعدايدا ادالدىق تا جوق. بۇگىن ءبىر قوجايىنعا قىزمەت ەتسە، ەرتەڭ ەكىنشى… ءۇشىنشى… قوجايىنعا قىزمەت ەتىپ كەتە بەرەدى. قارىن توق بولسا. ونى ايتاسىز، ءتىپتى ءبىر ساتتەردە اتالعان مىرزانى ليۋمپەن بە دەپ تە قالام. تاپسىز توپتىڭ «وقىعان» وكىلى ول انتوگونيستىك قوعامنىڭ تيپتەنگەن كورىنىسى. ياعني، وزەگىنە قۇرت تۇسكەن ءبىر بۋىندى قالىپتاستىراتىن قوعام زيانكەستەرى».
ا.ءالىم ماسانوۆتىڭ سوڭعى جىلدارداعى قازاق تۋرالى ايتقان سوزدەرى مەن ويلارىن كەلتىرە وتىرىپ، كوسموپوليتتىك-ليبەرال بيۋروكراتتىڭ ەل الدىنداعى ساتقىندىعىنا قالىڭ وقىرماننىڭ كوزىن ايقىن جەتكىزەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى شەتەلدەردەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قازاقستاننىڭ بولاشاقتا تۇركيانىڭ نەمەسە كورەيانىڭ، نە سينگاپۋردىڭ دامۋ جولىن تاڭداۋى ءمۇمكىن دەگەندەي جورامال جاساعان ماتەريالدار جاريالانىپ جاتتى. ال، پرەزيدەنت ن. نازاربايەۆ قانداي جاعدايدا دا ەلدىڭ ءوز دامۋ جولىن تاڭدايتىندىعىن قايتالاۋمەن بولدى. وسى جانە وزگە دە كوپتەگەن ماسەلەلەردى شەشۋدە رەسپۋبليكا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءرولى ەرەكشە ەدى. حالىقتاردىڭ ەركىندىككە، ءوزىن-وزى ايقىنداۋىنا جانە ەل تاۋەلسىزدىگىنە دەگەن قۋاتتى سەرپىلىسىنىڭ ناتيجەسىندە كوممۋنيستىك يدەولوگيا تولىق ىستەن شىقتى، ال باسءپاسوز الەۋمەتتىك-ساياسي ينستيتۋت رەتىندە قازاقستاننىڭ ءوز تاعدىرىن قالاي شەشەتىندىگىنە، ونىڭ ءوز بولاشاعىن كوز الدىنا قاراي ەلەستەتەتىندىگىنە، ءوز كۇشىنە دەگەن سەنىمدىلىگىنە بايلانىستى كوپتەگەن ماسەلەلەر بويىنشا جاريالىمدارعا كەڭ ءورىس اشتى. وسى رەتتە ءبىرقاتار گازەت-جۋرنالدار وزدەرىنە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ سەزىنە وتىرىپ، ەلدىڭ جارقىن بولاشاعىنا قاراي باعىتتالعان جاڭاشىلدىق، ىسكەرلىك ۇدەرىسىن بەرىك ۇستاۋعا نىق قادام جاساي باستادى. ونىڭ استارىندا، ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە، تاۋەلسىز ۇلتتىق مەملەكەت جاعدايىندا عانا مۇمكىن بولىپ وتىرعان ۇلتتىق يدەنتيفيكاسيا، ۇلتتىق بىرەگەيلىك پروبلەمالارىن شەشۋ جاتىر ەدى. مىنە، ءدال سوندىقتان دا قازاقستان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتى تۋ ەتە وتىرىپ، قازاق مەملەكەتتىلىگىن دامىتۋ ماسەلەلەرىنە باسا كوڭىل قويدى. الەۋمەتتىك، ساياسي، ەكونوميكالىق جانە باسقا دا دامۋ جوسپارلارىن جۇزەگە اسىرۋ جەرگىلىكتى ەتنوستىڭ سانا-سەزىمىنىڭ وركەندەۋى مەن يدەنتيفيكاسيالانۋىنسىز مۇمكىن ەمەس ەكەندىگى دالەلدەپ جاتۋدى قاجەت ەتپەيتىن اقيقات. ال، بۇل پروبلەمانى تەك كۇشتى مەملەكەتتىلىكتىڭ ارقاسىندا عانا شەشۋگە بولادى. سوندىقتان دا رەسپۋبليكا ءباسپاسوزى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى، XXI عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىعىندا دا مەملەكەتتىك قۇرىلىس ماسەلەلەرىن تۇراقتى نازاردا ۇستادى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەملەكەتتىڭ ۋنيتارلىق تۇتاستىعى، ونىڭ تەرريتورياسىنىڭ مىزعىماستىعى مەن بىرلىگى، كۇشتى پرەزيدەنتتىك بيلىككە نەگىزدەلگەن كۇشتى ەگەمەندى مەملەكەتتىڭ دامۋى، وسىپ-وركەندەۋى تاقىرىپتارىنا بارىنشا زەر سالىپ وتىردى. گازەتتەر مەن جۋرنالداردا وسى جانە وزگە دە وزەكتى تاقىرىپتار «تاۋەلسىزدىك باياندى بولسىن دەسەك…»، «ۋاقىت»، «قوعام»، «قازاقستان-2030»، «باس رەداكتور باعانى»، «اكىمشىلىك رەفورماسى»، «وزەكتى ماسەلە»، «تولعانىس»، «پرەزيدەنت جولداۋى»، «پۋبليسيستيكا»، «پرەزيدەنت»، «كوزقاراس»، «پارلامەنت» جانە باسقا دا ايدارلارمەن تۇراقتى بەرىلەتىن بولدى.
وسىنداي ايدارلارمەن بەرىلگەن ماتەريالداردا ەكونوميكانى ليبەريزاسيالاۋ، ناقتى قاتىناستاردىڭ زاڭدىلىق جانە ينستيتۋسيونالدى بازاسىن قۇرۋ پروبلەمالارى تالقىلانىپ، ساياسي جانە باسقا دا سالالاردا كەزدەسەتىن قيىندىقتار تۋرالى ايتىلدى. بۇل جاريالانىمدار كوبىنە-كوپ سىني تۇرعىدا بولدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى باسپا ءسوز ماتەريالدارىندا قازاقستان باسشىلىعىنىڭ دامۋدىڭ قانداي جولىن تاڭدايتىندىعى جونىندەگى قىزۋ پىكىرتالاستار جۇرگىزىلدى: سوسياليستىك، ءداستۇرلى، ليبەرالدى دامۋ جولدارى ساراپقا سالىندى. سوسياليستىك دامۋ جولى جونىندە اڭگىمە بولۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. وتكەنگە ورالۋدىڭ كەرى كەتۋشىلىك ەكەنى بارشاعا بەلگىلى بولاتىن. ال، ءداستۇرلى دامۋ جولىنا كەلەر بولساق، ول قازىرگى كەزگە دەيىنگى الەمنىڭ زاماناۋي قۇرىلىمىنا التەرناتيۆا رەتىندە قاراستىرىلادى. كەيبىر جۋرناليستەر ودان ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ يدەالىق دامۋ بازاسىن كورەدى. وسى ورايدا ولار مۇنىڭ رۋلىق قاتىناستاردا شيەلەنىسكە الىپ كەلۋ مۇمكىندىگىن جوققا شىعارمايدى. كەڭەستىك داۋىردەگى قايتا قۇرۋ كەزەڭىندە جانە تاۋەلسىز دامۋدىڭ العاشقى جىلدارىندا رۋلىق قاتىناستار ءوزىنىڭ رەنەسسانسىن باستان وتكىزدى. ولار قوعامدى دۇربەلەڭگە بولەپ، ديسكۋسسيالار ءجۇرىپ جاتتى. بۇل جونىندەگى ەل باسشىلىعىنىڭ پوزيسياسىنا كەلەر بولساق، داستۇرلىلىكتىڭ مەملەكەت دامۋىنا يدەيالىق نەگىز بولا المايتىنىنا ايقىن كوز جەتتى. دەگەنمەن دە، مۇنىڭ جاڭا قوعامدىق قۇرىلىسقا ىقپالى مەن ماڭىزىن جوققا شىعارۋعا بولمايتىن ەدى. پرەزيدەنت ن.نازاربايەۆ 1993 جىلدىڭ 12 مامىرىندا «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قوعامنىڭ يدەيالىق بىرلىگىندە» تۇرعىسىندا سويلەگەن سوزىندە «ۇلتارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋمەن قاتار، قازاقستان قوعامىنىڭ ءبىرلەسۋى يدەياسىن جۇزەگە اسىرا وتىرىپ، ۇلت ىشىندەگى بىرلىكتى نىعايتۋ دا ماڭىزدى. ءقازىر بۇل ماسەلە ورىن الىپ وتىر، سوندىقتان، مىندەت ۇلتتىق يدەيانىڭ ءبىرىكءتىرۋشى، سىندارلى ءرول اتقارۋىندا جاتىر. قازاقتاردىڭ ىشىندەگى جۇزگە، رۋعا، اۋماقتىق توپتارعا ءبولىنۋدىڭ تاريحى مەن تابيعاتىن ونىڭ وتكەن ۋاقىتتا جانە كازىرگى كەزدە قوعامنىڭ دامۋىنا اسەرىنىڭ ءار ءتۇرلى سيپاتىن زەرتتەۋ تۇرعىسىنان ءالى دە وي ەلەگىنەن وتكىزۋ قاجەت. ءبىراق، ماسەلە مىنادا، ءقازىر ۇلت ىشىندەگى ءبولىنۋدىڭ جاڭا، ءتىپتى دە زيانسىز ەمەس ءۇردىسى پايدا بولدى. قوعامدىق ءومىردىڭ دەموكراتيالانۋىن، ايماقتاردىڭ بەلگىلى ءبىر دەربەستىگىن جەرگىلىكتى ۇستەم توپتار رەسۋرستارعا جەكە-دارا باقىلاۋ جاساۋ تۇتقالارى رەتىندە پايدالانا باستادى. رۋلىق تامىر-تانىستىقتىڭ، تۋىستىق جانە اۋماقتىق ءبولىنۋدىڭ ءار ءتۇرلى فورمالارى وكىمەت قۇرىلىمدارىندا، قارجى جانە كوممەرسيا سالالارىندا وركەن جايا باستادى»، – دەدى.
ەل پرەزيدەنتىن قازاق حالقىنىڭ دامۋدىڭ قانداي جولىنا تۇسەتىندىگى ۇدايى تولعاندىرۋمەن بولدى. ول قازىرگى جاعدايدا تۇڭعىيىقتان تەك ليبەرالدى يدەيانىڭ عانا الىپ شىعاتىنىنا نىق سەنىمدە ەدى. ەلباسى بۇل جونىندە ۇدايى ايتا ءجۇرىپ، مىنەز-قۇلىق پەن يدەيالاردى قاس-قاعىم ساتتە وزگەرتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن، ونى وركەنيەتتى تاسىلمەن شىنايى رەفورمالاردى جاساۋ نەگىزىندە ادامداردىڭ ساياسي مادەنيەتىن جاڭعىرتۋ قاجەتتىلىگىن باستى نازاردا ۇستادى. سونىمەن، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى قادامدارىنان باستاپ-اق قازاق ەلىنىڭ، ەلباسىنىڭ بۇلجىماس ستراتەگيالىق باعىتى رەسپۋبليكادا جاڭا دەموكراتيالىق قوعام ورناتۋ بولىپ تابىلدى. سونىڭ جارقىن دالەلى – 1991 جىلى قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋسيالىق زاڭدا جانە 1993 جىلى قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋسياسىندا دەموكراتيالىق قوعام مەن قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ جونىندەگى مىندەتتەردىڭ باستى باعىت رەتىندە ايقىندالۋى. ال، 1995 جىلى قابىلداعان اتا زاڭدا قوعامدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋعا باسىم باعىت بەرىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، دەموكراتيالىق دامۋ قازاقستاننىڭ ەرىكءتى تاڭداۋى بولىپ تابىلادى. بۇل قازىرگى جاڭا قازاقستاندىق مەملەكەتتىڭ يدەنتيفيكاسيالانۋىنا، ۇلتتىق باسەكەلەستىككە قابىلەتتى حالىقتىڭ شوعىرلانۋىنا مۇمكىندىك بەردى. تاۋەلسىز بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى الەۋمەتتىك-ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە شىنايى دەموكراتيانىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتىنە اينالىپ، ۇلتتار مەن ۇلتتىق مەملەكەتتى ۇيىستىرۋدا قۋاتتى قۇرال بولىپ وتىر.
كونستيتۋسيا، شىن مانىندە، ساياسي پليۋراليزم مەن كوپپارتيالىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە. قازىرگى تاڭدا ءىرى ساياسي پارتيالار، ولاردىڭ اراسىندا وپپوزيسيالىق باعىتتاعى دا، ەلدەگى ساياسي پروسەستەرگە ءوز اسەرلەرىن تيگىزۋدە. بۇل رەتتە «نۇر وتان» پارتياسى كوش باستاپ كەلەدى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جۇمىس ىستەۋدە. ولاردىڭ سانى 1995 جىلى 400-دەي بولسا، 2005 جىلى 5000-نان استى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلعا تاياۋ ۋاقىتى ىشىندە ساياسي، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، مادەني سالالاردا ءتۇبىرلى وزگەرىستەر جاساي وتىرىپ، ۇلتتىق ساياسي-ەكونوميكالىق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ، ۇلتتىق ءسالت-داستۇردى جاڭعىرتۋ جولىندا اسا كۇردەلى ۇدەرىستەرگە كەڭ ءورىس اشتى. مىنە، بۇل قوعامنىڭ بارلىق سالاسىن قامتىپ، جاڭا ساياسي قۇرىلىمداردى دۇنيەگە اكەلدى. اسىرەسە، مەملەكەتتىك باسقارۋداعى، ساياسي جۇيەدەگى مۇلدەم جاڭا قايتا قۇرۋلار، اقپاراتتىق كەڭەستىكتەگى ايقىندىق، اشىقتىق، تاعى دا باسقا سالالارداعى ءتۇبىرلى وزگەرىستەر قازاق قوعامىنا ءتان قالىپتى قۇبىلىسقا اينالدى. قوعامداعى ساياسي جاڭارۋلاردىڭ تۇبەگەيلى ناتيجەسى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت، كاسىبي پارلامەنت، كوپپارتيالىلىق، ازاماتتىق قوعام، ۇكىمەتتىك ۇيىمدار، ءتاۋەلءسىز بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سياقتى جاڭا قۇرىلىمداردى دۇنيەگە اكەلىپ، قالىپتاستىردى. «كۇردەلى دە كوپ قىرلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى، – دەپ جازادى ساياساتكەر گ. نۇرىمبەتوۆا، – ەلىمىزدەگى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ قالىپتاسۋى. قازاقستان پرەزيدەنتى بۇگىنگى كۇنى مەملەكەت باسشىسى، مەملەكەتىمىزدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتىن اڭىقتاۋشى جانە قازاقستاندى ەل ءىشى مەن حالىقارالىق قاتىناستا كورسەتۋشى ەڭ جوعارعى قىزمەت يەسى بولۋىمەن قاتار، الەم مويىنداعان كوشباسشىعا اينالىپ وتىر. ال پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت ەلىمىزدەگى دەموكراتيالىق وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ىرگەلى نەگىزى. ءبىراق پرەزيدەنت ينستيتۋتى كەڭەستىك ساياسي جۇيەدە بۇرىن-سوڭدى بولماعاندىقتان، ونىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى ورنىن اڭىقتاۋ بارىسىندا كوپتەگەن قيىنشىلىقتاردى ەڭسەرۋگە تۋرا كەلدى. ولاردىڭ قاتارىندا، اتاپ ايتقاندا، پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتى ەندىرۋ مەملەكەتتىك باسقارۋداعى تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە بىردەن اكەلە قويماعانى، ونىڭ باسقا بيلىك تارماقتارىمەن قارىم-قاتىناسىن رەتتەيتىن مەحانيزمنىڭ بولماۋى سياقتى ماسەلەلەر تۇردى.
كەلەسى ءبىر ىرگەلى ماسەلە – دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار مەن دەموكراتيالىق ساياسي ينستيتۋتتار ماسەلەسى. قازىرگى زامانعى دەموكراتيالىق قوعام مەن ساياسي جۇيەنى دامىعان پارتيالىق قۇرىلىمسىز كوز الدىمىزعا ەلەستەتۋ قيىن. دەموكراتيالىق رەجيم جاعدايىندا ازاماتتار، الەۋمەتتىك توپتار مەن قوعام مۇددەلەرىن شىڭايى ساياسي ۇدەرىسكە پارتيالار اينالدىرا الادى. وسى مۇددەلەردى ءبىلدىرۋ تۇرعىسىنان العاندا ساياسي پارتيالار ازاماتتىق قوعامنىڭ باستى تىرەگى». تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ نەگىزىن قالايتىن اتريبۋتتار جونىندە اڭگىمە قوزعاعاندا، ونىڭ اسا ماڭىزدى ەلەمەنتى سانالاتىن جۇيەسىن قۇرۋ باعىتىنداعى جۇزەگە اسقان ماسەلەنى ايتپاي كەتۋگە بولماس. ۇلتتىق ۆاليۋتانى اينالىمعا ەنگىزۋ ەگەمەندى قازاقستاندىق مەملەكەتتىكتى قۇرۋ جولىنداعى ەڭ العاشقى باتىل قادامداردىڭ ءبىرى بولدى. ەسكە تۇسىرەيىك. رەسپۋبليكالار وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان كەيىن رەسەي مەن تمد-نىڭ وزگە بەس ەلى جاڭا رۋبل ايماعىن قۇرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويدى. سول كەزدە-اق، رەسەيدىڭ وعان قانداي دا ءبىر مەملەكەتتى بولماسىن ارالاستىرا قويمايتىنى تۇسىنىكتى بولدى. بۇل ونىڭ وسى ايماقتا بولاتىن وزگە مەملەكەتتەرگە ءتيىمسىز شارتتار قويۋىنان-اق ايقىن اڭعارىلعان ەدى. ول بويىنشا وزگە مەملەكەتتەر ەڭ الدىمەن، رەسەي مۇددەسىن كوزدەيتىن جۇيەنىڭ تۇتقىنىنا اينالار ەدى. تاۋەلسىزدىگىن ەندى عانا العان قازاقستان الدىندا مىناداي ديللەما تۇردى: ءبىرتۇتاس رۋبل ايماعىندا قالۋ كەرەك پە، الدە ءوز بولاشاعىنا ءوزى جاۋاپ بەرۋگە قابىلەتتى ۇلتتىق ۆاليۋتا ەنگىزۋگە باتىل قادام جاساۋ كەرەك پە؟ ەل تاعدىرىنداعى اسا ماڭىزدى بۇل ماسەلە 1992 جىلدىڭ كوكتەمىنەن باستاپ قولعا الىنىپ، وزىندىك اقشا بىرلىگىنە كوشۋ قۇپيا جۇرگىزىلدى. ولاي ەتپەگەن جاعدايدا بۇل جونىندەگى اقپارات حالىقتى مازاسىز كۇيگە تۇسىرگەن بولار ەدى. باسپاسوزدە وسى ماسەلە جونىندەگى سانداعان كەلىسىمدەردىڭ قورىتىندىلارى عانا جاريالاندى.
پرەزيدەنت ن. نازاربايەۆ 1993 جىلعى 12 قاراشانىڭ كەشىندە ۇلتتىق تەليەۆيزيا ارقىلى ءسوز سويلەپ، 15 قاراشادا تاڭەرتەڭگى 8-دەن باستاپ قازاقستان اۋماعىندا وزىندىك ۇلتتىق ۆاليۋتا-تەڭگەنىڭ اينالىسقا تۇسەتىنىن مالىمدەدى. 13 قاراشادا ەلدىڭ بارلىق گازەتتەرىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ەنگىزىلۋى تۋرالى» پرەزيدەنتتىڭ جارلىعى جاريالاندى. تەڭگە ەل ومىرىندە ونىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگى، مەملەكەتتىلىگى مەن كۇش-قۋاتى نەگىزدەرىنىڭ سيمۆولى رەتىندە عانا ءرول اتقارىپ قويعان جوق، سونىمەن قاتار ونىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. ونىڭ بەدەرىندە قازاق حالقى مەن ونىڭ مەملەكەتتىگىن قالىپتاستىرۋ جولىندا تەر توككەن ۇلى دا تاريحي تۇلعالار بەينەلەرى كورىنىس تاپتى. بۇل ۇلتتىق ماقتانىش سەزىمىن اسقاقتاتتى، كەڭەس وكىمەتى كەزىندە تەڭگەدە بەينەلەنگەن ۇلىلاردىڭ كەيبىرىنىڭ ەسىمدەرىن ەسكە الۋعا دا تىيىم سالىنعان بولاتىن. مىنە، وسى اكتىدەن كەيىن قازاقستان گازەت-جۋرنالدارى بۇل شارانىڭ ماجبۇرلىلىگى مەن قاجەتتىلىگىن بەلسەندى تۇردە تۇسىندىرۋگە كوشتى. ەل باسپاسوزىندە ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ تولەم جۇيەسىندە بەرىك ورنىعۋىندا الدا قانداي قيىندىقتار تۇرعانى، وعان دەگەن سەنىمدىلىك دارەجەسىن ارتتىرۋدا نە ىستەۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ماتەريالدار ۇزبەي جاريالانىپ جاتتى. جاريالانىمداردا بۇل ءۇشىن يمپورتتى جانە ەكسپورتتى باج سالىعىن تەڭگە تولەمىنە كوشىرۋ، بولشەك ساۋدادا شەتەلدىك ۆاليۋتاعا توسقاۋىل قويۋ، بارتەرلىك وپەراسيالارعا جول بەرمەۋ، ت.ب. ماسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارىلدى. مەرزىمدى باسىلىمدارداعى تۇسىنىك-انىقتامالىق ماتەريالدار تۇتاس ەلدەگى جاعدايدى، ۇلتتىق نارىق فينانسىن تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەردى: شىندىعىنا كەلگەندە حالىق ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋگە پسيحولوگيالىق جاعىنان ءازىر ەمەس ەدى، اقشا-كرەديتتىك قاتاڭ ساياسات ونى قولداۋ بارىسىندا قارسىلاستاردىڭ دا بوي كوتەرۋىنە اكەلىپ سوققان ەدى. سونداي-اق، باسىلىمداردا كۋپيۋردەگى بەينەلەردىڭ بەرىلۋ ءمان-ماڭىزىنا دا تۇسىنىك بەرىلىپ وتىردى. بۇل تاقىرىپتىڭ ماڭىزدىلىعى سوندا، ءوز ۆاليۋتاسىنا دەگەن قاتىناستاعى قۇرمەت سەزىمىن وياتىپ، قالىپتاستىرۋ ادامداردى بىرىكتىرىپ، توپتاستىرا تۇسۋگە باعىتتالدى. ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋدەگى كۇردەلى جاعدايدىڭ ءبىرى قازاقستاندا ءالى دە بولسا مەملەكەتتىك ءتيىستى قارجى-ەكونوميكالىق قۇرىلىمداردىڭ تولىق قۇرىلىپ بىتپەگەندىگىنە بايلانىستى بولدى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ولاردى قۇرۋ جونىندەگى جۇمىستاردىڭ قالاي جۇرگىزىلىپ وتىرعانى دا كورىنىس تاۋىپ جاتتى. ولاردى، ناقتىلاپ ايتقاندا، قارجى مينيسترلىگىنىڭ شىن مانىندە قالاي قايتا قۇرىلعانى، سالىق كوميتەتى، كەدەن كوميتەتى، ۇلتتىق بانك قىزمەتتەرىنىڭ ۇيىمداستىرىلعانى ايتىلدى. كوپتەگەن زامەتكالاردا، ماقالالاردا، سۇحباتتاردا، ەسەپتەر مەن كوررەسپوندەنسيالاردا جانە تاعى باسقالاردا بىلىكتى كادرلاردىڭ جەءتىسپەۋشىلىگى پروبلەمالارىنىڭ قالاي شەءشىلىپ جاتقاندىعى، بيۋدجەتتى جوسپارلاۋداعى كەزدەسىپ وتىرعان قيىندىقتار حابارلانىپ وتىردى. گازەتتەر مەن جۋرنالداردا ەكونوميكا سالاسىنداعى قالىپتاسىپ وتىرعان كۇردەلى جاعدايلارعا بايلانىستى دامۋدىڭ بولۋى مۇمكىن ءتۇرلى سەنارييلەرى، سان الۋان بولجامدار ايتىلۋمەن بولدى. اۆتورلاردىڭ كوپشىلىگى قالىپتاسىپ وتىرعان قيىندىقتاردى سەرگەك ويمەن باعالاي كەلە، تاۋەلسىز جاس قازاقستان مەملەكەتىنىڭ ءوز كۇشىنە، پوتەنسيالىنا سۇيەنە وتىرىپ، الدا تۇرعان بولۋى مۇمكىن قيىندىقتارعا توتەپ بەرۋى قاجەتتىلىگىن باستى نازاردا ۇستادى. وسى ورايدا، سونداي-اق، ەلدەگى ورىن الىپ وتىرعان قيىن ەكونوميكالىق تىعىرىقتان شىعۋدا شەتەلدىك تاجىريبەنى ءوز ەلىمىز بەن جەكەلەگەن مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىمەن تىعىز بايلانىستىرا وتىرىپ، پايدالانۋعا شاقىرعان ماتەريالدارعا دا ورىن بەرىلدى.
ەل تاعدىرىنداعى اسا وزەكتى بۇل ماسەلەلەر جونىندە ۇلتتىق باسىلىمدارداعى جاريالانىمدار لەگى XX عاسىردىڭ سوڭعى ونجىلدىعىندا تولاسسىز شىعۋمەن بولدى. بۇل پروبلەما XXI عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىعىندا دا ماڭىزىن جويعان جوق. باسپا ءسوز ماتەريالدارىندا قازاقستاننىڭ قانداي ۇلگىدە دامۋى تۇرعىسىنداعى ءپىكىر-تالاستار ءجۇرىپ جاتتى. وسى ورايدا «قازاحسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ تۇتاس ەكى بەتىندە جاريالانعان «قازاق بارىسى» وڭتۇستىك-شىعىس «جولبارىستارىن» قۋىپ جەتە الا ما؟» اتتى كولەمدى پۋبليسيستيكالىق ماقالا نازار اۋدارادى (2005. 13 شىلدە). اۆتور قازاقستاننىڭ ءقازىرگى شاقتا ورتالىق ازيا مەن تمد-دا كوشباسشى ەلگە اينالعانىن ايتا كەلە، «قازاق بارىسى ءۇشىن دامۋدىڭ قانداي مودەلى تابىس سوقپاعى بولادى؟» دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە وي قوزعايدى. گ. شەكەي حالقىمىزدىڭ يدەنتيفيكاسيالىق پارامەترلەرىن كەلتىرە وتىرىپ، ونىڭ دامۋىنىڭ قازىرگى كەزدەگى دەڭگەيى ءجونىندە پىكىر ايتادى. ول مەملەكەتتىك قۇرىلىستا الەمدىك تاجىريبەنى بەلسەندى پايدالانۋعا شاقىرادى. پۋبليسيست مالايزيانىڭ قانداي جولمەن بيىككە كوتەرىلگەنىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ، مىنا جايلارعا نازار اۋدارادى: «ءوز دامۋىنىڭ باستاپقى كەزەڭىندەگى جاپونيا سياقتى ۇزاق ۋاقىت باتىسقا قاراپ بوي تۇزەپ كەلگەن مالايزيا باتىستىڭ بۇرىنعى ديناميزمىنەن ايىرىلىپ، توقىراۋعا تاپ بولىپ وتىرعانىن ءتۇسىندى. سوندىقتان دا، ەل «پوزيءتيۆتى ەتنيكالىق ديسكريميناسيا» ساياساتىن جۇرگىزە باستادى، بۇل جەرگىلىكتى تۇرعىندار-مالايلىقتاردىڭ ەل ءومىرىندەگى ءرولىنىڭ ارتا تۇسۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزدى، ناقتىلاپ ايتقاندا، مالايلىق ۇلتشىلدىق انتيكولونيزممەن ءبىر ساپتا مەملەكەت دامۋى مەن گۇلدەنۋى جولىنداعى ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس بولدى. كوپتەگەن پارامەترلەر بويىنشا قازاقستاننىڭ مالايزيامەن ۇقساستىقتارى بار. تەك ەندى ونىڭ ەكونوميكالىق العا باسۋى مەن ۇلتتىق ورلەۋ جولىن قايتالاۋ عانا قالىپ وتىر». بۇدان ءارى ول قازاقستاننىڭ سينگاپۋر مەملەكەت-قالاسىنىڭ تاجىريبەسىنە كوڭىل اۋدارۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. سينگاپۋردىڭ شەنەۋنىكتەرى دە پەرىشتە ەمەس، سيرەك تە بولسا شەنەۋنىكتىڭ سىبايلاس جەمقورلىقپەن بايلانىسى سەزىلىپ، دالەلدەنسە، ول بىردەن-اق ەلدەن قۋىلادى.
بۇل جەردە اۆتوردىڭ مەڭزەپ وتىرعانى مىناۋ: ەگەر قازاقستان كوررۋپسيامەن اتى شىققان الەمدەگى 136 ەل قاتارىنداعى ءتىزىمدە 122 ورىندى يەلەنىپ وتىرسا، مۇنداي ماسقارالىقتان قۇتىلۋدا سينگاپۋرلىقتاردان ۇلگى الۋى قاجەت. قوعامدا كوررۋپسياعا، سىبايلاس جەمقورلىققا دەم بەءرىپ وتىراتىن جەكەلەگەن توپتاردىڭ بار ەكەندىگى، تامىر-تانىستىقتىڭ، جەڭ ۇشىنان جالعاسۋدىڭ، پاراقورلىقتىڭ شەكتەن شىعىپ كەتكەنى قۇپيا ەمەس. ەڭ وكىنىشتىسى سول، مۇنىڭ شىرماۋىندا مەملەكەت پەن بيلىكتىڭ جەكەلەنگەن وكىلدەرىنىڭ بولۋى. مىنە، بۇنىڭ ءبارى، ءجۋرناليستىڭ پىكىرىنشە، ۇلتتىق مەملەكەتتىك قۇرىلىسقا ۇلكەن نۇقسان كەلتىرۋدە، كوپتەگەن دياسپورالاردان قۇرالعان تۇتاس قازاقستاندىق حالىق پەن مەملەكەت قۇراۋشى جەرگىلىكتى قازاق ۇلتىنىڭ بىرىگۋى مىندەتتەرىن بارىنشا كۇردەلەندىرە تۇسۋدە. رەسپۋبليكا ءباسپاسوزى كوررۋپسيا، سىبايلاس جەمقورلىق، پاراقورلىق سياقتى قوعام وزەگىندەگى جەگى قۇرتقا اينالعان ماسەلەلەرگە ۇدايى باسا نازار اۋدارىپ، بىتىسپەس كۇرەس اشتى. بۇل رەتتە ەل پرەزيدەنتىنىڭ كوررۋپسيامەن كۇرەستى كۇشەيتۋ جونىندەگى جارلىعى باعدارشامعا اينالىپ وتىر. وسى ورايدا رەسپۋبليكالىق بەدەلدى گازەتتەر «ەگەمەن قازاقستان»، «ايقىن»، «تۇركىستان»، ت.ب. گازەتتەردەگى ماتەريالدار ەرەكشە نازار اۋدارادى. سونداي-اق، «اقيقات»، «پاراسات»، ت.ب. جۋرنالدارى دا وسى وزەكتى ماسەلەگە ۇدايى اينالىپ سوعىپ وتىرادى.
سەيدۋللا سادىقوۆ، پروفەسسور
