قازاقستان بەيبىت باستامالارىمەن بارشاعا ۇلگى بولۋدا

استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلۋىنا 25 جىل تولۋىنا ارنالعان «يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ» حالىقارالىق كونفەرەنسياسى ءوتتى. جيىن جۇمىسىندا قاتىسۋشىلار نازارىن اۋدارعان ماڭىزدى وقيعا – قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ سويلەگەن ءسوزى بولدى. 

بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ قارارىنا سايكەس جىل سايىن اتاپ وتىلەتىن يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان القالى شاراعا حالىقارالىق، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ كورنەكتى وكىلدەرى، جالپى العاندا 50-دەن استام ەلدەن كەلگەن 200-گە جۋىق ساياسي، ءدىني قايراتكەرلەر، ساراپشىلار مەن ماماندار قاتىستى. سونىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى، پارلامەنت دەپۋتاتتارى، جازۋشىلار مەن جۋرناليستەر اتسالىستى. فورۋمعا قاتىسۋشىلار قارۋسىزداندىرۋ جانە تاراتپاۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلاپ، حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جونىندەگى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. 
«وسىدان تۋرا شيرەك عاسىر بۇرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ءوزىنىڭ جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن ماڭگىلىككە جاپتى. ودان كەيىن قازاقستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى شارتقا جانە يادرولىق سىناقتارعا جالپىعا بىردەي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قوسىلدى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ شەشىمدەرىن شىن مانىندە تاريحي شەشىمدەر دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. بۇل الەمدىك قارۋسىزدانۋ تاريحىنداعى العاشقى جانە سوڭعى وقيعا بولدى»، – دەپ اتاپ ءوتتى فورۋم جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى، پارلامەنت سەناتىنىڭ ءتوراعاسى قاسىم-جومارت توقايەۆ.
بۇۇ-نىڭ جەنيەۆاداعى بولىمشەسىنىڭ باس ديرەكتورى، قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كون-فەرەنسيانىڭ باس حاتشىسى مايكل موللەر ءوز سوزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە جويۋ باعىتىنداعى باستامالارىن بۇۇ قولداپ، ونى جوعارى باعالايتىنىن اتاپ ءوتتى. يادرولىق قارۋدان ناقتى زارداپ شەككەن ەلدىڭ باسشىسى رەتىندە نۇرسۇلتان نازاربايەۆ بارلىق الەم ەلدەرىنە ونىڭ زاردابىنىڭ قانشالىقتى قيىن بولاتىنىن تانىتۋدا. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى اۋماعىندا تۇرعان حالىق يادرولىق قارۋلاردىڭ زاردابىن ءالى كۇنگە باستارىنان كەشىرۋدە. ن.نازاربايەۆتىڭ وسى ءىرى پوليگوندى جاپقان باستاماسىن ادامي قۇندىلىقتاردى ساقتاۋعا ۇمتىلىسى دەۋىمىز كەرەك. سونىمەن بىرگە، ول ۇزاق جىلداردان بەرى وسى ىستەردىڭ باستاماشىسى بولىپ كەلەدى. سوندىقتان بەيبىتسۇيگىش ادامزات ونىڭ ىستەرىن جوعارى باعالايدى، دەدى ول. 
يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارت ۇيىمى دايىندىق كوميسسياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى لاسينا زەربو قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك جولىندا ۇزاق جىلدار بويى كوشباسشى ەلدەردىڭ قاتارىندا كەلە جاتقاندىعىن اتاپ ءوتتى. الەمدە ءتورتىنشى ورىندا بولعان يادرولىق قارۋ ارسەنالىنان باس تارتۋ ارقىلى ءسىز ادامزاتقا دۇرىس جولدى كورسەتىپ بەردىڭىز. سول ۇمىتىلمايتىن ەڭبەگىڭىز ءۇشىن ۇلكەن راحمەت ايتامىن، دەدى ول قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازاربايەۆقا قاراتىپ.
جالپى وتىرىستا ءسوز العان بولگاريانىڭ ۆيسە-پرەزيدەنتى مارگاريتا پوپوۆا  قازاقستان باسشىسىنىڭ ۇزاق جىلدان بەرگى الەمدىك بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ جولىنداعى باستامالارىن سارالاپ، ولارعا ءوز تاراپىنان جوعارى باعا بەرەتىنىن ايتىپ ءوتتى. سونىمەن قاتار، ول يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ۇسىنىسىنا حالىقارالىق امبەباپ رەجىم بەرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. بۇگىنگى كۇنى يادرولىق قارۋدىڭ باقىلاۋسىز تارالۋى ءومىر شىندىعىنا اينالىپ وتىر. جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋعا كەيبىر بولجالسىز ساياسات جۇرگىزەتىن باسشىلارى بار مەملەكەتتەر مەن تەرروريستىك ۇيىمدار دا قول جەتكىزىپ وتىرعانى ءومىر شىندىعىنا اينالۋدا. بولگاريا رەسپۋبليكاسى مۇنى الەمدىك بەيبىتشىلىككە ءقاۋىپ دەپ باعالاپ، وعان قارسى تۇراتىن بارلىق قوزعالىستار مەن ىس-ارەكەتتەرگە بەلسەنە قاتىساتىن بولادى، دەدى ول. 
كوستا-ريكا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مانۋەل گونسالەس تە ءوز سوزىندە كوستا-ريكا دا قازاقستان سياقتى حالىقارالىق سەنىمدى بايلانىستار ورناتۋ باعىتىنداعى بەيبىتشىل بارلىق باستامالاردى قولدايتىنىن، اسكەري ارسەنالدى قالپىنا كەلتىرۋدى مۇلدەم جاقتامايتىنىن مالىمدەدى. قازاقستان – يادرولىق قارۋدان، قارۋ بولعاندا دا بۇكىل الەمدە قۋاتى جاعىنان ءتورتىنشى ورىن الاتىن ارسەنالدان باس تارتقان بىردەن-بىر مەملەكەت. سول سەبەپتى بۇكىل الەم قازاقستاننان ۇلگى الۋعا ءتيىس. يادرولىق قارۋى بار مەملەكەتتەر يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا قوسىلۋعا ءتيىس. ءبىز ەندىگى جەردە مالىمدەمەدەن ناقتى ىسكە كوشۋىمىز كەرەك، دەدى كوستا ريكا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى.
بەيبىتشىلىك بارشاعا ورتاق، ونىڭ ۇستىنە، يادرو­لىق قارۋدىڭ ءقاۋپى جالعىز قۇرلىقپەن شەكتەلمەي­ءتى­ءنى بەلگىلى. بۇل رەتتە ورتاق مۇددە توڭىرەگىنە پانافريكا پارلامەنتىنىڭ پرەزيدەنتى رودجەر نكودو دانگتىڭ ايتقان سوزدەرى دە قاتارلاستى. 254 پارلامەنتشىنى بىرىكتىرەتىن پانافريكا پارلامەنتى اتىنان شىنايى ءىلتيپاتىن جەتكىزگەن ول، قازاقستان پرەزيدەنتىنە وزدەرىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ شاقىرتۋىن اكەلگەندىگىن ايتتى. جوعارى مارتەبەلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ بەيبىت باستامالارىن، يادرولىق قارۋسىزدانۋ ماسەلەسىن پارلامەنتتە تىڭداعىمىز كەلەدى. پانافريكا پارلامەنتى افريكا حالىقتارىنىڭ پارلامەنتى بولىپ تابىلادى. جانە ونىڭ قۇرامىندا 54 مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى بار. سول سەبەپتى ولارمەن كەزدەسۋدىڭ ءوزى ماڭىزدى بولماقشى. ويتكەنى، پارلامەنت دەپۋتاتتارى ارقىلى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ بەيبىتشىل باستاماسىنان بۇكىل افريكا حالقى جان-جاقتى حاباردار بولادى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جۇمىس كەستەسى تىعىز بولعان كۇندە، قازاقستاننان جاۋاپتى تۇلعا كەلىپ، ءبىزدىڭ پانافريكا پارلامەنتىنىڭ وكىلدەرىمەن سۇحباتتاسسا دەگەن ويدامىن، دەدى ر.ن.دانگ.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىعى – تاريحي قادام. ياعني، بۇل قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس، بۇكىل الەم ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەگە اينالدى، دەدى جالپى وتىرىستا سويلەگەن سوزىندە حون ءون ءپو كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ قوسىلۋ جونىندەگى ءمينيسترى. كەزىندە كسرو باسشىلىعىنىڭ سەمەي پوليگونىنىڭ توڭىرەگىندەگى حالىقتان شىندىقتى جاسىرىپ كەلگەنى ءتارىزدى، قازىرگى كەزدە سولتۇستىك كورەيا دا يادرولىق قارۋعا سىناق جۇرگىزىپ جاتقانى تۋرالى تۇرعىندارعا جاق اشپايدى. پۋنگەري دەپ اتالاتىن سىناق الاڭىنان وتىز شاقىرىم عانا جەردە قالا ورنالاسقان. رادياسيا سالدارىنان تۋىنداعان زارداپقا قاتىستى رەسمي زەرتتەۋ جاسالماعان، الايدا، سولتۇستىك كورەيادان قاشقان ادامداردىڭ مالىمەتىنشە، تۇرعىنداردىڭ كوپشىلىگى قاتەرلى ىسىك، جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋى جانە باسقا دەرتتەرگە شالدىققان. اتاپ ايتقاندا، سولتۇستىك كورەيانىڭ بيلىگى ەشقاشان دا يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارى تۋرالى ادامدارعا ءتۇسىندىرۋ شارالارىن جۇرگىزبەگەن. پحەنيان بۇل فاكتىنىڭ تۇتاس كورەي حالقىنىڭ تاعدىرىنا بالتا شابۋى مۇمكىن ەكەنىن ءتۇسىنۋى ءتيىس. جارقىن بولاشاعىمىز ءۇشىن ءبىز سولتۇستىك كورەياداعى سىناقتاردى توقتاتۋىمىز كەرەك.
كورەيالىق مينيستر، سونداي-اق، قازاقستاننىڭ ەرىكتى تۇردە يادرولىق قارۋدان باس تارتقانىنا ەكپىن ءتۇسىردى. وسىنىڭ ارقاسىندا شەتەلدىك سەرىكتەستەرىنىڭ اراسىندا ۇلكەن سەنىمگە يە بولىپ، ەلگە قوماقتى ينۆەستيسيا كەلىپ جاتىر. قىسقاسى، قازاقستان ورتالىق ازياداعى ەكونوميكالىق دەرجاۆاعا اينالدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە پحەنيان قازاقستاننان ۇلگى الىپ، ءوز تاڭداۋىن جاساۋى ءتيىس، دەدى حون ءون ءپو. 
استانادا وتكەن القالى جيىندا يادرولىق قارۋدىڭ قاسىرەتىن تەرەڭ تۇسىنەتىن ەكى مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى بولسا، ونىڭ ءبىرى – قازاقستان دا، ەكىنشىسى – جاپونيا. وسىدان 71 جىل بۇرىن جاپونيانىڭ حيروسيما جانە ناگاساكي قالالارىنا تاستالعان اتوم بومبالارى كوپتەگەن ادامنىڭ ءومىرىن ءبىر مەزەتتە جالمادى. يادرولىق قارۋ سىناعى جاپوندىق بالىقشىلاردى ساۋلەلەنۋگە ۇشىراتىپ، كەيىننەن سونىڭ سالدارىنان اجال قۇشتىردى. يادرولىق سىناقتىڭ اۋىر زاردابىن تارتقان قازاقستان دا اتوم قارۋىنا قاتىستى شىنايى اقيقاتتى ەرەكشە تۇسىنەتىن مەملەكەت بولىپ سانالادى. سوندىقتان، سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلۋىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنسيا يادرولىق سىناقتاردىڭ راديواكتيۆتى ساۋلەلەرىنىڭ زارداپتارى جايلى شىندىقتىڭ بارشا الەمگە كەڭىنەن تارالۋىنا ۇلەس قوسادى. مەن اتالعان كونفەرەنسيانىڭ وتكىزىلۋىن قۇپتاي وتىرىپ، قازاقستاننىڭ وسى ماسەلەدەگى كوشباسشىلىق رولىنە قۇرمەت سەزىمىمدى بىلدىرگىم كەلەدى، دەدى ءوز كەزەگىندە جاپونيانىڭ پارلامەنتتىك سىرتقى ىستەر ۆيسە-مينيسترى موتومە تاكيساۆا.
كونفەرەنسيا بارىسىندا مىسىر اراب رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ كوپ-جاقتى ىنتىماقتاستىق جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جونىندەگى ورىنباسارى حيشام بادر الەمنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا قازاقستاننىڭ باتىل قادامدار جاساپ، تالايلارعا ۇلگى كورسەتىپ كەلە جاتقانىنا توقتالدى.
قىزىل كرەست حالىقارالىق كوميتەتىنىڭ ۆيسە-پرەزيدەنتى كريستين بيەرلي ءوز سوزىندە وسىناۋ ماڭىزدى باسقوسۋعا شاقىرعان قازاقستان تاراپىنا العىس ايتىپ، قازاقستان مەملەكەتىنىڭ يادرولىق قارۋدى جويۋدىڭ، تاراتپاۋدىڭ شىنايى جاقتاۋشىسى ەكەنىنە نازار اۋداردى.
يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ جانە ودان باس تارتۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋىمىزگە مۇمكىندىك بەرۋى ءتيىس. يادرولىق قارۋدى پايدالانۋ قاتەرىن تومەندەتۋ ءۇشىن بۇل قارۋدى قىسقارتۋ تۇرعىسىندا كەلىسسوزدەردى بەلسەندى جۇرگىزۋ كەرەك. بۇل، ەڭ الدىمەن، گۋمانيتارلىق قاجەتتىلىك. وركەنيەتتى يادرولىق قارۋدىڭ اپاتىنان قورعاۋ ۇيلەستىرىلگەن ءىس-قيمىلداردى تالاپ ەتەدى، دەدى ك.بيەرلي. 
عىلىم جانە حالىقارالىق ىستەر جونىندەگى پاگۋوش كونفەرەنسياسىنىڭ پرەزيدەنتى، يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتتى قاراستىرۋ جانە ۇزارتۋ جونىندەگى 1995 جىلعى كونفەرەنسيانىڭ ءتوراعاسى، بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ قارۋسىزدانۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى بۇرىنعى ورىنباسارى دجايانتحا دحاناپالا ءوزىنىڭ قازاقستانعا دەگەن قۇرمەتىنىڭ ەرەكشە ەكەنىن ايتا كەلىپ، مەملەكەتىمىزدىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى كوشباسشىلىق رولىنە ەكپىن بەردى.
موڭعوليانىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ءارى وسى ەلدىڭ كونستيتۋسيالىق سوتىنىڭ مۇشەسى پۋنسالمااگيين وچيربات قازاقستاننىڭ ىزگىلىك جولىنداعى باتىل قادامدارىنا نازار اۋداردى. مەن ءبىرىنشى كەزەكتە وسى كونفەرەنسيانىڭ ماڭىزدىلىعىن عانا ەمەس، ونىڭ دەر كەزىندە ءوتىپ جاتقانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ماعان دەيىن ايتىلىپ وتكەندەي، «قىرعي-قاباق سوعىستان» كەيىنگى الەمدە يادرولىق قارۋدىڭ سانى ازايعانىمەن، ونىڭ قاۋىپتىلىگى ءالى دە تومەندەگەن جوق. كەيبىر جاعدايدا كوبەيىپ وتىر دەپ ايتۋعا بولادى. مۇنىڭ سوڭى يادرولىق قارۋدى جاڭادان دامىتۋعا الىپ كەلۋى مۇمكىن، دەدى ول.
ول سونداي-اق قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولا وتىرىپ، بەلسەندى، بەيبىتسۇيگىش ساياساتىن ءارى قاراي جالعاستىراتىنىنا سەنىمىن ءبىلدىردى. بۇل ساياسات بويىنشا قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە يادرولىق الەم قۇرۋ ۇستانىمدارىنا قولداۋ بىلدىرەدى. جالپى، قازاقستان – موڭعوليانىڭ جا­قىن كورشىسى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەلىمىز قازاق­ستاندا جۇرگىزىلىپ جاتقان يادروسىز الەم قۇرۋ باعى­تىنداعى ساياساتىن تولىق قۋاتتايدى، دەدى موڭعوليا وكىلى.

بوتاگوز ابدىرەي قىزى