بابالارىمىز وركەنيەتكە ۇلەس قوستى
– مىرزاتاي اعا، ەلىمىز ەگەمەندىگىن الار تۇستا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆتىڭ قاسىنان تابىلدىڭىز. ەلباسىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىكتى ورناتۋداعى ءرولى تۋرالى تالاي جەردە ايتىپ تا، جازىپ تا ءجۇرسىز. دەسەك تە، ونى ءوز اۋزىنان ەستىسەك دەگەن تىلەگىمىز بار.
– ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى، مەن ەگەمەندىكتى، اقىن بولماسام دا جىرلاپ كەلەءمىن. مەنىڭ جىرىم دا، ءانىم دە – تاۋەلسىزدىك. ەلباسىنا ارنالعان «بايتەرەك» دەيتىن ءان دە شىعاردىم. ونىڭ ءسوزىن نەسىپبەك ايت ۇلى جازدى. ىلگەرىرەكتە «تۇركىستان» گازەتىندە «مەن ەلباسىنىڭ ۇيقىسىز تۇندەرىنىڭ، مازاسىز كۇندەرىنىڭ كۋاسىمىن» دەگەن سۇحباتىم شىققان. شىندىعىندا دا سولاي.
قازاقتا ارعى-بەرگى زاماندا نەبىر كەمەڭگەرلەر، نەبىر حاندار، حانداردىڭ حانى – ابىلاي وتكەن. نەبىر جىراۋلار، جىراۋلاردىڭ جىراۋى – بۇقار وتكەن. نەءبىر دانالار، دانالاردىڭ كوسەمى – اباي وتكەن. نەبىر اقىندار، شەشەندەر، باتىرلار وتكەن. ءبىراق نۇرسۇلتان نازاربايەۆتاي ادام بولعان جوق. نەگە دەيسىز عوي؟ تاريحتان ءبىز بىلەتىن قازاق دالاسىنداعى ەرلىك پەن دانالىقتى، قايسارلىقتى، كوسەمدىكتى، شەشەندىكتى ۇزبەي كەلگەن ۇلىلارىنىڭ بارلىعى ارمانداعان تاۋەلسىزدىكتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ورناتتى. مەملەكەت قۇرىپ، ونىڭ ەكونوميكاسىن قالىپتاستىردى. بۇل مەملەكەتتى الەمگە تانىتىپ، مويىنداتتى. قازاقتىڭ ەسىكتەگى باسىن تورگە جەتكىزدى.
يدەولوگيامەن اينالىسىپ
وتىرعان ادام جوق
– اعا، تاۋەلسىزدىك جونىندە ەل اراسىندا ءار الۋان پىكىر بار. ءتىپتى، ونى اسپاننان تۇسە سالدى دەيتىندەر دە كەزدەسەدى. ارينە، ءبىزءدىڭ پىكىرىمىز باسقاشا. وسى تۇرعىدان ءسىزءدىڭ ويىڭىزدى بىلگىمىز كەلەدى.
– ەگەمەندىكتىڭ الدىندا دا، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا دا، جۇرتتىڭ نە بولامىز دەپ، باسى شىر اينالعان كەزەڭدە ونىڭ ىستىق-سۋىعىنا كونگەن، سونىڭ راحاتىن دا سەزىنىپ، بەينەتىن دە كورگەن ادامبىز. قازاق دانىشپان، كەمەڭگەر حالىق. ءبىراق، اباي سىناعانداي قازاقتىڭ ءبىر باسىندا كەمشىلىك تە جەتىپ ارتىلادى. باسىنان اسىپ توگىلىپ جاتىر دەسەك تە بولادى. قازاق – قىزعانشاق. ءوز اراسىنان شىعىپ، ءوسىپ بارا جاتقان ادامدى ەتەگىنەن تارتادى. بولماسا توبىقتان شالىپ، كەڭىردەگىنەن الادى. پرەزيدەنتتىڭ ءوزىن كەڭىردەكتەن العاندى دا كوزىمىز كوردى. ءبىراق قۇدايعا ءتاۋبا، ادام مۇرنى قاناعان جوق قوي.
مەن كەزىندە بەس جىل يدەولوگيانى باسقارعان اداممىن. ءقازىر يدەولوگيامەن ارنايى اينالىسىپ جاتقان ەشكىم جوق. «ەگەر سەن يدەولوگيامەن اينالىسپاساڭ، يدەولوگيا سەنىمەن اينالىسادى» دەپ مەن ۇنەمى ايتىپ كەلەمىن. «وسىنىڭ زاردابىن شەكپەسەك ەكەن» – دەپ مەن قۇدايدان تىلەپ جۇرەمىن. تاۋەلسىزدىك العانىمىزدا زامان تۋدىرعان نەبىر قوزعالىستار پايدا بولدى. نەشەتۇرلى قيمىل-ارەكەتتەر بولىپ، جۇرت جينالىپ الىپ داۋرىقتى. ەگەمەندىككە جەتە الماي جۇردىك قوي، سونىڭ ءبارى بىزگە نە كەرەك ەدى؟ ءبىز ازاتتىقتى قانسىز الدىق. جەردە جاتقان تاۋەلسىزدىكتى كوتەرىپ الىپ، جاريالادىق. مەن داۋرىقپاعا سالعان جۇرتتى جيناپ الىپ: «قازاق، سەنىڭ ەكى جارىم مىڭ جىل تاريحى بار، سودان بەرى تاۋەلسىزدىكتى اڭساعان جوقسىڭ با؟ وسى جولدا قانشاما باتىرلارىڭ، قانشاما حاندارىڭ، قانشاما كەمەڭگەرلەرىڭ باسىن تىكتى. ەل شەتىنە جاۋ كەلسە، ۇلتاراقتاي جەردى قورعاۋ ءۇشىن قازاق ءبىر جەردەن تابىلدى. قازاقتىڭ باسى قوسىلۋى ءۇشىن ونىڭ باسىنا قايعى ءتۇسىپ، بۇلت ءۇيىرىلۋ كەرەك پە؟» دەپ ايتتىم.
1986 جىلى قازاقتىڭ باسى بىرىگىپ، جۇدىرىقتاي توپتاستى. مەنىڭشە، قاي جاعدايدا دا قازاقتىڭ باسى ۇنەمى ءبىر بولۋى كەرەك. تاۋەلسىزدىك ءۇشىن از قان توگىلگەن جوق. ورحون ەسكەرتكىشتەرىندە، كۇلتەگىن باباعا ارنالعان جىردا «مەن قارا تەرىمدى توكتىم، قىزىل قانىمدى اعىزدىم» دەگەن جولدار دا بار. ودان ارتىق قالاي ايتۋعا بولادى؟
تاۋەلسىزدىك جولىندا قازاقتىڭ كورمەگەن قيىندىعى، شەكپەگەن ازابى، كورمەگەن قورلىعى جوق. ماسەلەن، ارعىسىن ايتپاعاندا، بەرگى ءۇش عاسىرعا جۋىق رەسەيدىڭ بودانى بولعان كەزىمىزدە تابانعا ءتۇسىپ، تاپتالدىق. جەرىمىزدەن، ەلىمىزدەن ايىرىلا باستادىق. ەشكىمگە قياناتى جوق، كەڭ دالادا بەيبىت تىرشىلىك ەتىپ وتىرعان حالىقتىڭ اراسىنا ۇرەي ءتۇستى. سول كەزدە قازاقتىڭ بايلارىن، حانداردىڭ ءبارىن «شىنجىر بالاق، شۇبار ءتوس، پالەڭ-تۇلەڭ دەپ» اقىماق قىلدى. «قازاقتىڭ ەكى پروسەنتى عانا ساۋاتتى بولدى» دەگەن سوزدەر شىقتى. ول ۋاقىتتاعى بيلىكتىڭ ءسوزىن ءوزىمىز «ءيا، سولاي بولدىق» دەپ قايتالادىق. بۇل نە دەگەن سۇمدىق؟ بابالارىمىز مۇمكىن كيريليسانى وقىماعان شىعار، الايدا، وزىنە دەيىنگى، قازاقپەن بىرگە جاساسىپ كەلگەن جازۋلاردىڭ بارلىعىن مەڭگەرىپ، وركەنيەتكە ۇلەس قوستى. ءقايسىبىرىن ايتايىن، فارابيدەن باستاپ نەبىر دانالارىمىز وتكەن. سوندىقتان «تاۋەلسىزدىك اسپاننان تۇسە سالدى» دەگەن پىكىر ءالى كۇنگە دەيىن ەل ىشىندە بولاتىن بولسا، مەنىڭشە بۇل ۇلكەن قايعى. حالىقتىڭ وندا تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن تۇسىنبەگەنى.
بىرەۋ تويىپ سەكىرەدى، بىرەۋى توڭىپ سەكىرەدى. «قازاق – جىلقى مىنەزدى» دەپ بىردە جازعانىم بار. باياعىدا ءبىزدىڭ ەلدە تاسقاسقا دەيتىن ات بولدى. بەيشارانىڭ كوزىنە كوك شىبىن ۇيمەلەتىپ، ونى قوسقا دا قوسادى، سوقاعا دا تىركەپ، ارباعا دا جەگەدى. ارقاسى ابدەن جاۋىر بولعان كەزدە تاسقاسقانى ءبىر ايعا بوس جىبەرەدى. ءبىر ايدان كەيىن قاراتاۋدىڭ باۋرايىنداعى شۇيگىن ءشوپ جەپ، ول ەسىن جينايدى. سول كەزدە ماڭايىنا ادام جولاتپايدى. قازاق سونداي حالىق. كەشەگىسىن ۇمىتىپ كەتەدى. اياز بي اتامىزدىڭ اقىلدى ءسوزىن دە، كەشە كىم بولدىق، ءقازىر كىم بولدىق، سونى دا ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
انا ءبىر جىلدارى «مەن جامبىل قايتا ءتىرىلدى» دەپ كىشكەنتاي ءبىر اقىن بالانى قولىنان جەتەكتەپ، ساحناعا شىعاردىم. «مىرزاتاي اتامنىڭ الدىنا بارىپ، باتاسىن الامىن» دەپ ءوزى كەلدى. سوندا، ول «تاڭىردەن كەلگەن ءتاتتى سىي» دەپ، تاۋەلسىزدىك تۋرالى ولەڭ وقىدى. ونىڭ ءدامى اۋزىمىزدان قالاي تەز كەتىپ قالادى؟ ءومىر بويى ءدامى كەتپەۋ كەرەك. كەشە قولىمىز كىسەندەۋلى، اياعىمىز بايلاۋلى بولدى. تاۋەلسىزدىك العاندا ويىڭا نە كەلەدى، ايتاتىندى ايتۋ كەرەك. ءبىراق، ەل بۇزۋعا، ەل اراسىنداعى تىنىشتىقتى شايقاۋعا بولمايدى.
بىزگە بارىمىزدان
ايرىلماۋىمىز كەرەك ەدى
– «ءقازىر يدەولوگيامەن اينالىسىپ جاتقان ادام جوق» دەپ ايتىپ قالدىڭىز. ال، قازىرگى يدەولوگيامىز قانداي بولۋ قاجەت؟ جالپى، بيلىك تۇتقاسىن ۇستاعان ادامداردىڭ تۇلعالىق قاسيەتىنە نە جەتىسپەي وتىر؟
– بيلىكتەن كەتىپ وتىرعان قاتەلەر جوق ەمەس، ونى ءبىز دە ايتىپ جاتىرمىز. مەن كوپتەن بەرى «ءبىز تاۋەلسىز مەملەكەت بولدىق، مەملەكەتتىك قىزمەتكە الىناتىن ادامداردىڭ ءبارى ەڭ الدىمەن مىندەتتى تۇردە مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ كەرەك» دەپ ايتۋدامىن. سول قىزمەتتى اتقاراتىن ادام مەملەكەتشىل بولۋى قاجەت. ەڭ اۋەلى ۇلتىنىڭ قامقورشىسىنا اينالۋى ءتيىس. تاۋەلسىزدىكتى العانىمىزعا 25 جىل بولدى. «ءبارىن جارىلقاپ بولدىق، قۇداي قالاسا ءالى دە جارىلقاي بەرەمىز. ەندى، قازاقتىڭ ماڭدايىنان سيپاپ، ارقاسىنان قاعاتىن ۋاقىت كەلدى. جەر – قازاقتىكى، ەل – قازاقتىكى، مەملەكەت – قازاقتىكى. ونى سىرتتان كەلىپ ەشكىم قۇرىپ بەرگەن جوق. ەندى، سىرتتان كەلىپ ءبىزدى ەشكىم جارىلقامايدى. جارىلقاسا قازاقتى قازاق قانا جارىلقايدى» دەپ جازعانىم بار. سوندىقتان حالىقتىڭ ۇدەسىنەن شىعا الماي جاتقان بيلىك باسىنداعى ادامداردىڭ، مينيسترلەردىڭ كىناسىن ءبىر ەلباسىعا ارتىپ قويۋعا بولمايدى.
– ءوزىڭىز ايتقانداي، كەشەگى قولىمىز كىسەندەۋلى، اياعىمىز بايلاۋلى كەزەڭدە جازۋشىلار وداعى ۇلتتىق پارتيانىڭ قىزمەتىن اتقاردى. ءبىر عالىممەن سۇحباتتاسقانىم بار. سول كىسى: «تاۋەلءسىزدىك كەزەڭىندە جازۋشىلار وداعى مەن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنان ايرىلىپ قالدىق، ولاردىڭ اتى بار دا، زاتى جوق. قازىرگى كەلەڭسىز جاعدايلاردىڭ ءبىرازى سونىڭ كەسىرىنەن بولىپ جاتىر» دەپ ايتقانى بار. ءسىزدىڭ بۇل جونىندە پىكىرىڭىز قانداي؟
– بۇل – ۇلكەن وكىنىش. بىزگە بارىمىزدان ايىرىلماۋىمىز كەرەك ەدى. قازاقستاننىڭ عىلىم اكادەمياسىنىڭ ەشكىمگە زيانى جوق ەدى. سول عىلىم اكادەمياسىنىڭ ارقاسىندا، رەسەيدىڭ اتاقتى عالىمدارىنىڭ ىقپالىمەن، سولاردىڭ مەكتەبىنەن ءوتىپ، ءوزىمىزدىڭ عالىمدار مەكتەبىن قالىپتاستىرىپ وتىرعان ەدىك. ماسەلەن، قازاقتا گەولوگيا سالاسىندا، بۇكىل عىلىمنىڭ باسىندا تۇرعان قانىش ساتبايەۆ سياقتى كوسەم بار ەدى. ءار سالادا عالىمدارىمىز ءوسىپ ەدى. عىلىم اكادەمياسى جابىلعان سوڭ ونىڭ اياعى نە بولدى؟ ءقازىر تاياق تاستاساڭ اكادەميككە بارىپ تيەدى. ول اناۋ اكادەميانىڭ دا، مىناۋ اكادەميانىڭ دا مۇشەسى بولىپ شىعا كەلگەن. ءبىراق، ونىڭ عىلىمدا نە ىستەگەنىن ەل بىلمەيدى. وسىعان ءوز باسىم تاڭمىن.
ءقازىر عىلىمعا اقشا بولەدى. ونى جوبا دەپ اتايدى. سول جوبانى كونكۋرسقا سالادى. كونكۋرستا نەشە ءتۇرلى الاياقتار ۇتىپ، شىن عىلىم سورلاپ جاتىر. بۇرىن عالىم بولامىن دەگەن ادام جانىن سالىپ، ديسسەرتاسيا كورعاۋشى ەدى. سونىڭ جولىندا كوز مايىن تاۋىسىپ، دەنەسىندە قۇر ەت پەن تەرىسى عانا قالۋشى ەدى. ءقازىر ماگيستراتۋرا دەيدى، Phd دەيدى. مەن ودان عىلىم ۇتتى دەپ ايتا المايمىن.
باياعىدا جازۋشىلار وداعى دەيتىن ۇلتتى ۇيىستىرىپ، ۇلتتىڭ ىزدەگەنىن تاۋىپ بەرىپ وتىرعان، حالىقتىڭ كوڭىلىن تولتىراتىن قاسيەتتى اق وردا ەدى. ونىڭ ەسىگىنەن اۋەزوۆتىڭ شىعىپ كەلە جاتقانىن، مۇسىرەپوۆتىڭ كىرىپ-شىعىپ جۇرگەنىن كورۋ بىزگە ارمان بولاتىن. ءبىز سولاردى كورىپ، سول ۇلىلارىمىزدان ءتالىم الدىق. ولار ءار ءتۇرلى وقيعالارعا بايلانىستى ەلگە شىعىپ تۇرعاندا حالىق جازۋشىلاردى اياعىنان تىك تۇرىپ قارسى الاتىن. ءقازىر جازۋشىلاردان قاسيەت قالعان جوق. بۇگىندەرى جازۋشىلىق ونەردىڭ ءوزى توقىرادى. سوندا دا، مەملەكەتتىك سىيلىق بەرىلەدى. ونىڭ ءوزى جاياۋ جارىسقا اينالىپ كەتتى. اركىم ءوزىن-وزى ۇسىنادى، سويتەدى دە، سونى قارايتىن كوميسسيانىڭ اراسىندا «مەنى قولداشى» دەپ، تاياعىن الىپ توزىپ جۇرەدى. ول سىيلىقتى كىمگە بەرەرىن مەملەكەت ءوزى شەشۋى كەرەك قوي.
– تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا شەرحان مۇرتازا، فاريزا وڭعارسىنوۆا سىندى حالىقتىڭ سۇيىكتى قالامگەرلەرى پارلامەنت دەپۋتاتتارى بولدى. بيىلعى سايلاۋدا دەپۋتاتتاردىڭ اراسىنا بىردە-بىر عالىم، بىردە-بىر جازۋشى كىرمەدى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، قالامگەرلەر مەن عالىمدار بيلىك ىسىنە ارالاسۋ كەرەك پە؟
– ءابىش كەكىلباي كەزىندە پارلامەنتتى باسقاردى. جالپى، مەنىڭ ويىمشا، شىن عالىم، شىن جازۋشى ءوز ىسىمەن اينالىسۋى كەرەك. بۇل – اللانىڭ بەرگەن سىيى، اللانىڭ بەرگەن قۇدىرەتى دەپ ويلايمىن. جازۋشىلىق ونەر كەز كەلگەن ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. مەنىڭشە، عالىم بولىپ تۋۋ كەرەك. سودان كەيىن ءوسىپ، تولۋ قاجەت. ءبىراق، عالىمداردىڭ ىشىندە دە حالىقتىڭ تاعدىرىن شەشەتىن، پارلامەنتتە ءجون ءسوز ايتا الاتىن، ماسەلەنىڭ تەتىگىن تابا الاتىن ادامدار بار عوي. وعان قارسىلىعىم جوق. ال، جازۋشىلار ءوزىنىڭ قۇداي بەرگەن ونەرىمەن اينالىسۋى ءتيىس.
مينيستر مەملەكەتشىل تۇلعا بولۋى ءتيىس
– «مينيستر بولىپ، جالپى ەل باسقاراتىن ادام مەملەكەتشىل تۇلعا بولۋى كەرەك» دەپ ايتىپ جاتىرسىز. ءبىراق، كەيىنگى جاعدايلاردى، ءبىلىم مينيسترلىگى مەن مادەنيەت مينيسترلىگىندەگى شيكىلىكتەر جونىندە ەستىدىڭىز. وسىعان قاراپ، ءقازىر حالىقتىڭ كەشەگى ءىلياس وماروۆ، جۇمابەك تاشەنوۆ، وزبەكالى ءجاءنىبەكوۆ سىندى ۇلتتىڭ شىن مانىندە قامقورشىسى بولعان تۇلعالاردى اڭسايتىنى بار…
– بۇل جونىندە مەنىڭ ەڭبەكتەرىمدە جازىلعان، ول تۋرالى بىرنەشە جەردە ايتتىم دا. وكىنىشكە قاراي، جازعانىمىزدىڭ، ايتقانىمىزدىڭ بارلىعى جۇرتقا جەتە بەرمەيدى. مەن وزگە مينيسترلەردى ءبىلمەيءمىن، ءبىراق، قازاققا ءبىلىم، عىلىم جانە مادەنيەت ءمينيسترى قىزمەتىنە بۇكىل ەل تانىعان، ۇلكەن تۇلعا دارەجەسىنە جەتكەن ادامداردى قويۋ كەرەك. بۇل ۇلتتىڭ بەت-بەينەسىن، باعىتىن ايقىندايتىن، ۇلتتى الاقانىنا سالىپ، ماپەلەپ وتىراتىن مينيسترلىكتەر. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسءترى ناشار بولسا، ونىڭ قاراماعىندا تراكتوردى جوندەيتىن، ەگىن ايدايتىن مامان بار. باسقا مينيسترلەر دە سولاي. ال، ۇلتتى تاربيەلەيتىن وسى ەكى مينيسترلىك. سوندىقتان ءبىلىم، عىلىم جانە مادەنيەت مينيسترلىكتەرىنىڭ ۇلت الدىنداعى ءرولى دە، جاۋاپكەرشىلىگى دە ۇشان-تەڭىز دەپ ويلايمىن.
– ءقازىر جوعارىدا ايتىلعان تۇلعالارداي نەگە مينيسترلەر جوق؟ الدە، ابىلايدىڭ تۇسىنە كورىنگەندەي باقا-شايان بولىپ كەتتىك پە؟
– وندايدان قۇداي ساقتاسىن. ءويتىپ ۋايىمداماۋ كەرەك. ويتكەنى، بىزدە ءوسىپ كەلە جاتقان التىن ۇرپاق بار. سول جاستاردى كورىپ، مارقايامىن. ءبىزدىڭ بابالارىمىز دانا بولعان. جەتى اتاعا دەيىن قان قوسپاعان. مەن دە ۇنەمى سونى ايتامىن. باتىس وڭتۇستىكتەن، نەمەسە وڭتۇستىك ارقادان كەلىن ءتۇسىرسىن. تەكتى مەن تەكتى قوسىلا بەرسىن. كەزىندە قويدى دا، سيىردى دا، جىلقىنى دا اسىلداندىرامىز دەپ عىلىمي ينستيتۋتتار جۇمىس ىستەگەن جوق پا؟ قازاقتىڭ قۇدا ءتۇسۋ سالتى – ەرىككەننىڭ ەرمەگى ەمەس. بەسىكتەن قۇدا تۇسەدى. سەبەبى، تەكتى جەردەن قىز العىسى كەلەدى. ۇلتتىڭ بۇل ساياساتى وتە كەرەمەت دۇنيە. سوندىقتان، مەن قورىقپايمىن. تەك وسى ۇرپاقتىڭ بەتىنە شىركەۋ، جۇرەگىنە داق نەمەسە شوق تۇسپەسە ەكەن دەپ تىلەيمىن. مەنىڭ ۋايىمىم ول ەمەس، مەنىڭ ۋايىمىم ءقازىر مىناۋ (ۇيالى تەلەفونىن كورسەتتى – ا.ق.). مەن جاڭالىققا قارسى ەمەسپىن. نەشە ءتۇرلى قۇرالدار پايدا بولدى ءقازىر. دۇنيەجۇزىنەن اقپارات الىپ وتىرمىز. ءبىراق، جۇرت ءقازىر بەتپە-بەت وتىرىپ، بىرىمەن-بىرى سويلەسۋدەن قالىپ بارا جاتىر. كەلەشەك ۇرپاق كوزدەن قالا ما دەپ قورقامىن. كۇلتەگىن جىرىندا «جىلاي-جىلاي جۇرتىمنىڭ كوزى ءاز بولار دەپ قايعىردىم» دەيدى. سول سياقتى قازاق شەشەن حالىق ەدى، تىلىنەن ايىرىلىپ قالا ما دەپ ۇرەيلەنەمىن. سودان كەيىن، «قازاقتان قانى بۇزىقتار تۋماسا ەكەن»، دەپ قۇدايدان تىلەيمىن.
استانا رۋحانياتىمىزدىڭ
ورداسىنا اينالا باستادى
– قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ «100 ناقتى قادام» باعدارلاماسىنىڭ قادامدارىنىڭ بىرىندە استانانى كاسىپكەرلەردى، ستۋدەنتتەردى، زەرتتەۋشىلەردى، بارلىق وڭىرلەردەن تۋريستەردى تارتاتىن ەۋرازيانىڭ ىسكەرلىك، مادەني جانە عىلىمي ورتالىعىنا اينالدىرۋ تۋرالى ايتىلادى. ءسىز ل. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى كەزىندە سونى باستاپ بەردىڭىز. ءبىراز جاقسى عالىمداردى، جازۋشىلاردى، جالپى شىعارماشىلىق ادامدارىن ەلورداعا الدىرتتىڭىز. ءبىراق، ءالى كۇنگە دەيىن «الماتى – مادەني استانا» دەپ ايتىلىپ ءجۇر. استانا ءالى سونداي دەڭگەيگە جەتكەن جوق پا؟ وسى جونىنەن پىكىرىڭىزدى بىلە وتىرساق.
– استانا دەيتىن عاسىرلار بويى قالىپتاسادى. «ءۇي سالعاندى، زاۋىت، فابريكا سالعاندى كوردىك. ءبىراق، قالا سالعاندى، ونىڭ ىشىندە استانا سالعاندى كورگەن جوق ەدىك، قۇداي ونى وزىمىزگە دە كورسەتتى» دەپ جازعانىم بار ەدى. ال، جاڭا ەلوردا سالىنعالى 20 جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىتتا استانا ءقازىر بۇكىل قازاقستاننىڭ عانا ەمەس، كۇللى ەۋرازيا كەڭىستىگىنىڭ ايناسىنا اينالدى. بىزگە كىشكەنە سابىر كەرەك ەمەس پە؟ قۇدايعا تاۋبە دەمەيمىز بە؟ ءقازىر استانا رۋحانياتىمىزدىڭ دا ورداسىنا اينالا باستادى. الماتىنىڭ قازاق ينتەلليگەنسياسى مەن ۇلتتىق ءداستۇرىمىزدى قالىپتاستىرۋداعى، تاۋەلسىزدىگىمىزدى تەربەگەن التىن بەسىگى رەتىندەگى ءرولىن ەشقاشان ۇمىتا المايمىز. ونى ەشكىم ەش عاسىردا، ەش مىڭجىلدىقتا كەمىتە المايدى. الماتى – التىن بەسىگىمىز جانە كەرەمەت ادەمى قالا. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن قالىپتاستىرعانداردىڭ كوزى ءتىرىسىنىڭ كوبىسى ءالى سوندا ءجۇر. جازۋشىلاردىڭ ءبىرازى دا سوندا قالدى.
ەكى قالانى شاتاستىرۋعا، شاعىستىرۋعا بولمايدى. ماسەلەن، تۇركياداعى ستامبۋل مەن انكارانىڭ تاريحتان الاتىن ءوز ورىندارى بار. سوندىقتان، استانا اكىمشىلىك تۇرعىدان عانا ەمەس، رۋحانياتىمىزدىڭ دا استاناسىنا اينالا باستاعانىن قايتادان قايتالاپ ايتايىن. وسىندا كەلىپ جاتقان، وسىندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان عالىمدار، ءبىلىمپازدار، ونەر قايراتكەرلەرى ەشكىمنىڭ تاقياسىنا تار كەلە قويمايدى دەپ ويلايمىن.
– استاناعا الماتىدان ونەر ۇجىمدارى بىرتە-بىرتە قونىس اۋدارۋدا. ءماسەلەن، «قازاقكونسەرت» بىرلەستىگى تاياۋدا استاناعا كوشىپ كەلگەنىن ەستيمىز. ءبىراق، ەلوردادا وتىرعان، پرەزيدەنتتىڭ پارمەنىمەن قۇرىلعان «اق جاۋىن» ءانسامبلىن تاراتاتىنداي نە كۇن تۋدى؟ وسى جاعى بىزگە تۇسىنىكسىز. بۇل جونىندە ءسىز نە دەيسىز؟
– كەشە عانا، ماعان، وركەستردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى سەكەن تۇرىسبەك تەلەفون سوقتى. ماعان وكپەلى ەكەن. مەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ جانىنداعى كوركەمدىك كەڭەستىڭ مۇشەسىمىن. وركەستردى تاراتۋ ءجونىندەگى ماسەلە تالقىلانباي، شەشىلىپ قويعان بولىپ شىقتى. مەن ونى ەستىمەگەن ەدىم. سول كەزدە ءبىزدىڭ ۇيدەگى اپاڭا ومىرتقاسىنا وتا جاسادى. سوندىقتان، كوركەمدىك كەڭەستە وتىرعانىممەن بار ويىم باسقا جاقتا بولدى. وندا نە ءسوز بولعانىن دا بىلمەيمىن. مەن: «سەكەن، سەن نەمەنەگە كۇنكىلدەيسىڭ؟ سول جەردە وتىرىپ، بۇرق-سارق ەتىپ اشۋلانىپ وتىرعانى ەسىمدە، ءبىراق، نە ايتىپ جاتقانىڭدى بىلمەدىم» دەپ ايتتىم.
«اق جاۋىن» نەگىزىنەن ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قۇرىلدى. ول كەزدە يمانعالي تاسماعامبەتوۆ پرەمەر-مينيستردىڭ ورىنباسارى ەدى. سول مەنى شاقىرىپ الىپ: «اعا، ەلباسى «اق جاۋىن» وركەسترىن استاناعا كوشىرىپ الىپ كەلىڭدەر دەپ وتىر. ءسىز تۇرعاندا قايدا اپارام؟ ۇجىمدى وسىندا اكەلىپ، جايعاستىرۋ كەرەك» دەپ ايتتى. مەن ول كەزدە ل. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەدىم. بۇل قانداي وركەستر دەپ بارىپ كوردىم. قالىپتاسقان ءوزىنىڭ رەپەرتۋارى بار جاپ-جاقسى ۇجىم ەكەن. ءبىر كۇندە كوشىرىپ اكەلدىم. ۇجىمدى ستۋدەنتتەر ۇيىنە ورنالاستىردىم. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىشىنەن زال بەردىم. ءانشى، كۇيشىلەرىنە قولىمنان كەلگەنشە جاعداي جاسادىم.
بىزدە كەيدە ادام تۇسىنە بەرمەيتىن جاعدايلار بولىپ جاتادى. سەكەن تۇرىسبەك ماڭگى ءومىر سۇرمەيدى عوي. بۇل ەشكىمنىڭ تاقياسىنا تار كەلمەيتىن ادام. «سەكەن دەيتىن قۇبىلىس» دەپ جازعانىم دا بار. ول دومبىراشى عانا ەمەس، ۇلى كۇيشى. ونىڭ كۇيلەرىنىڭ ءبارى كوكەيىڭە جەتەتىن، كوكەيىڭدى تەسەتىن شىعارمالار. «اق جاۋىن»، «كوڭىل تولقىنى» دەيتىن كۇيلەرى قازاق كۇيلەرىنىڭ ىشىندەگى كلاسسيكا. ءوزى جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي، مەملەكەت بولگەن از-كەم قاراجاتى جەتپەي، تابانىنان توزىپ، وبلىس-وبلىستى ارالاپ وسى وركەستردى اسىراپ جۇرەتىن. كەشە ماعان: «اعا، نە ءسىز، نە ءجۇرسىن، نە بەكبولات ءبىراۋىز ءسوز ايتپادىڭىزدار» دەپ رەنجىدى. مەن: «بىلاي بولايىن دەپ جاتىر دەپ الدىن-الا ايتپايسىڭ با؟» دەدىم. مەنىڭشە، وركەستردىڭ تاراتىلۋى دۇرىس بولمادى. بۇل قالىپتاسقان، نۇرعيسا تىلەندييەۆتىڭ «وتىرار سازى»، قۇرمانعازى وركەسترى سياقتى ونەرىمىزدەگى قاسيەتتى شاڭىراققا اينالىپ قالعان ۇجىم ەدى. سونى تاراتقانى ماعان تۇسىنىكسىز. بۇل قالاي شەشىلدى دەپ قاراسام، ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن شەشىلىپ قويعان ەكەن. ماعان بۇل ماسەلە ۇناپ وتىرعان جوق.
تۇركى دۇنيەسىنە نوبەل سياقتى سىيلىق قاجەت
– ءسىز تۇركى الەمى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ العاشقى ءتوراعاسى ەكەنسىز. بۇگىندەرى تۇركى الەمىنىڭ بىرىگۋى تۋرالى كوپ ايتىلۋدا. سول ءۇشىن ءقازىر نە ىستەۋىمىز كەرەك؟
– نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ تۇركى دۇنيەءسىن، تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ باسىن قوسۋ، بىرىكتىرۋ جونىندەگى ساياساتىن قولداۋىمىز كەرەك. بۇل باعىتتا پرەزيدەنت كوپ جۇمىستاردى ىستەپ جاتىر. وسى كىسىنىڭ ىقپالىمەن ءتۇركى مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كەڭەسى قۇرىلدى؛ تۇركى مەملەكەتتەرى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسى پايدا بولدى؛ تۇركى مەملەكەتتەرى پارلامەنتىنىڭ كەڭەسى جۇمىسىن باستادى؛ تۇركى مەملەكەتتەرى اقساقالدار كەڭەسى قۇرىلىپ، حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى اشىلدى. وسىنىڭ ءبارى از ەمەس. ەندى، وسىنىڭ شەڭبەرىندە جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار وتە كوپ.
قازىرگى ۇرپاقتى اتاڭ ءبىر دەگەن رۋحتا تاربيەلەۋمىز قاجەت. سەنىڭ ازەربايجانمەن، تۇرىكپەن، قىرعىزبەن، وزبەكپەن، ساحامەن، تاتارمەن، باشقۇرتپەن، قارايىممەن، قاراشايمەن تەگىڭ ءبىر دەپ تاربيەلەۋمىز كەرەك. مەنىڭ مىنانداي ءۇش ۇسىنىسىم بولدى: ءبىرىنشىسى، ءبولىنىپ كەتكەنگە دەيىنگى ورتاق تاريحتى ءبىر تاريح قىلىپ جازىپ، مەكتەپتەردە، جوعارعى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋ؛ ەكىنشىسى، تۇركى دۇنيەسى دەگەن تەلەراديوارنا اشۋ. سول ارقىلى تەكتىلىگىمىزدى، بىرلىگىمىزدى ناسيحاتتاي بەرۋ؛ ءۇشىنشىسى، دۇنيەجۇزىنىڭ نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن تۇركى دۇنيەسىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن نوبەل سىيلىعى سياقتى سىيلىق تاعايىنداۋ. ازىرگە كورىپ وتىرعانىم وسى. «بارماساڭ، كەلمەسەڭ جات بولاسىڭ» دەيدى. الىس-بەرىس، قارىم-قاتىناستى جيىلەتە بەرۋىمىز كەرەك.
– شاتاسپاسام الدىڭعى ەكى ۇسىنىسىڭىز ىسكە استى عوي دەيمىن…
– ءيا، ىسكە استى. قۇداي قالاسا، ءۇشىنشىسى دە ورىندالادى دەپ ويلايمىن. وزبەكتەر، تۇركىمەندەر بەرى قاراسا ورتاق قاراجات شىعارىپ، قور جاساساق رۋحىمىز كوتەرىلەدى. سوندا، نوبەل سياقتى سىيلىقتى تاعايىنداساق، ەرتەڭ دۇشپاندار دا بىزگە قاراپ: «بۇلار ەشكىمنەن كەم ەمەس ەكەن عوي» دەپ ويلاۋشى ەدى. بىزدەگى بايلار مەنىڭ قولىما ميلليارد بەرسە، سول سىيلىقتى ءوزىم-اق تاعايىندار ەدىم.
شوۋ ايتىس – ايتىستىڭ
پارودياسى
– جاڭا بايلاردى ايتىپ قالدىڭىز. مەسەناتتار عوي ولار، ەندى. كەزىندە ايتىس ونەرىنىڭ باسى-قاسىندا ءجۇردىڭىز. سول كەزدە مۇحتار قۇل-مۇحاممەد، امانگەلدى ەرمەگيايەۆ، ءومىرزاق سارسەنوۆ سياقتى مەسەناتتار ءتول ونەرىمىزگە قولداۋ جاسادى. ءقازىر ەل اراسىنان نەگە سونداي اتىمتاي-جومارتتار شىقپاي ءجۇر؟
– اتتارى اتالعان ادامدارعا ۇلكەن راحمەت. ولار ەڭ قيىن كەزدە ايتىستى قولدادى. ۇلتتىق ونەردى قولتىعىنان دەمەدى. سونىڭ ارقاسىندا ايتىس قالىپتاستى. ءقازىر قۇدايعا تاۋبە، «نۇر وتان» پارتياسى قولداپ وتىر. ەندى، قۇدايدان ايتىستىڭ ساپاسىنىڭ جاقسارۋىن تىلەيمىن. شىنىن ايتۋ كەرەك، ايتىس شوۋعا اينالىپ كەتتى. شوۋ دەگەندى مەن تۇسىنبەيمىن. بالكىم قارتايعان شىعارمىن. شوۋدىڭ ارتى بەيباستىق. ونىڭ ەش ءمانى، ماعىناسى بولمايدى. بەرەكەسى دە جوق. ايتىستى ەڭ العاش ۇيىمداستىرعانىمىزدا اقىندار جازعانىن تىزەسىنە قويىپ تا ايتىستى. ءبىز وعان مۇمكىندىك بەردىك. تاۋەلسىزدىك كەلگەن سوڭ ۇلتتىڭ بۇل ءتول ونەرى قايتا جاندانىپ، حالىقتىڭ رۋحىن وياتتى. قۇدايعا شۇكىر، ايتىس ءوستى. كەزىندە، قولىمدا بيلىك تۇرعاندا ءبىر كۇندە ەشقانداي ەرەجە، تارتىپكە باعىنباي ءۇش اقىنعا حالىق اقىنى اتاعىن بەرگىزدىم. تۇسكە دەيىن ايتىستى كەلىپ كوردىم دە، تۇستەن كەيىن اتاعىن الىپ بەردىم. بۇل تاريحتا بۇرىن دا، كەيىن دە بولعان جوق. قازاق وسىنى دا ايتقىسى كەلمەيدى. مۇنى نە ءۇشىن ىستەدىم؟ ءوزىم ءۇشىن ەمەس، ايتىستىڭ دەڭگەيىن، ىقپالىن كوتەرۋ ءۇشىن جاسادىم.
ءقازىر جەر-جەردە ايتىستى اكىمدەر، جالپى العاندا، بيلىك قولداپ وتىر. ۇلكەن وقيعالارعا بايلانىستى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ايتىستار ءوتىپ جاتىر. ءبىراق، ايتىستىڭ دەڭگەيى تومەندەپ بارادى. «جۇلدىزدار ايتىسى» دەگەن شىقتى. قانداي جۇلدىز بۇل؟ بۇل – ايتىستىڭ پارودياسى. زامان وزگەردى ەكەن دەپ، قازاقتىڭ وزىمەن بىرگە تۋىپ، بىرگە ءوسىپ، قالىپتاسىپ، دامىپ كەلە جاتقان ونەردى جۇلمالاي بەرمەۋ كەرەك.
قازاقتى بولمەيتىن ادام بيلىك باسىندا وتىر
– «قازاقتىڭ جەرى كەڭ، كولەمى جاعىنان الەمدە توعىزىنشى ورىن الادى» دەپ جاتامىز. قازىرگى جەر ماسەلەسىن ايتايىن دەپ وتىرعان جوقپىن. كەزىندە جەرىمىزدىڭ تالاي بولىگى رەسەيدە، وزبەكستاندا، قىتايدا، موڭعوليادا قالدى. ءسىزدىڭ سول مەملەكەتتەردەن ەلگە ورالىپ جاتقاندارعا: «اتا-بابا جەرىن تاستاپ قايدا باراسىزدار؟» دەپ ايتقانىڭىز بار. سوندا، «مىرزاتاي ورالماندارعا قارسى» دەگەن اڭگىمە دە شىققان. ارينە، مەن ولاي ويلامايمىن. ءبىراق، ءقازىر كوشى-قون ماسەلەسى كىشكەنە توقتاپ تۇر عوي. وسىنىڭ جايىن ءوزىڭىز تارقاتىپ بەرسەڭىز.
– قازاقتىڭ كوشىن باستادىم دەپ ايتپايمىن. ءبىراق، ەلباسىنىڭ قاسىندا ءجۇرىپ، سوعان ىقپال ەتكەن ادامداردىڭ ءبىرى –مەنمىن. قازاقتىڭ تۇڭعىش دۇنيەجۇزىلىك قۇرىلتايىن وتكىزدىم. سودان بەرى دە تالاي قۇرىلتاي ءوتتى، ءالى دە وتەدى دەپ ويلايمىن. الايدا، ەشبىر قۇرىلتاي سول تۇڭعىش قۇرىلتايعا جەتپەيدى. سول كەزدەگى ارمان، ساعىنىش باسقا بولاتىن. بۇل قۇرىلتايدىڭ كەزىندە شەتەلدەگى قازاقتارعا قاتىستى كوپ شەشىمدەر قابىلدادىق. ماسەلەن، سول ەلدەردەگى قاراكوز بالالار قازاقستانعا كەلىپ وقىسىن دەپ شەشتىك. ول ۋاقىتتا مەن پرەمەر-مينيستردىڭ ورىنباسارى ەدىم.
جوعارىداعى ءسوزدى ايتقانىم راس. ال، ونى نەگە ايتتىم؟ ءبىز ول جەرلەردەن ايىرىلعانىمىز جوق. ماسەلەن، بايان – ولگەي – قازاقتىڭ جەرى. سوندا تۇرىپ جاتقان قانداستارىمىزدىڭ كەمىندە جەتى اتاسى سول جەرلەردە جاتىر. مەن بۇل ءسوزدى ايتقانىمدا جاس ۇرپاققا: «تۇگەل سول جەرلەردەن كوشىپ كەتپەڭدەر. اتا-بابالارىڭنىڭ مولاسىن قايدا تاستايسىڭدار؟ كەتەتىن بولساڭدار، ول جەردەن ءبىز ايىرىلىپ قالامىز» دەگەن ەمەۋرىن تانىتتىم. قىتايداعى التايدىڭ باۋرايى دا قازاقتىڭ جەرى عوي. مەن سونى ايتقانمىن. نەگە قارسى بولام قازاقتىڭ كوشكەنىنە؟ كەلە بەرسىن. كوش توقتامايدى، ونداي ۋايىم بولماسىن. ءبىراق، پالەنباي جىلدان كەيىن عانا ازاماتتىق بەرىلەدى دەگەن نە ءسوز؟ كەلدى مە، بىردەن بەرىلۋ كەرەك. ءقازىر مۇنى جوندەدى عوي، ءبىر جىلدىڭ ىشىندە بەرەدى.
تىرناق استىنان كىر ىزدەيتىندەر بار. قازاقتى ءبىر كىسىدەي جاقسى كورىپ، بولمەيمىن. كەزىندە ۇلى بابامىز تولە بي «جۇزگە بولگەننىڭ ءجۇزى كۇيسىن» دەدى عوي. بۇل ءسوزدى جانى كۇيگەننەن ايتتى. كەشە عانا اللا مەنىڭ اۋزىما «قازاق ءۇش جۇزگە بولىنبەيدى، قازاق ءۇش جۇزدەن قۇرالادى» دەگەن ءسوزدى سالدى. ونى كىم ايتىپ وتىر؟ مەن ايتىپ وتىرمىن. كۇڭكىلدەگەندەر وسى ءسوزدى ايتىپ كورسىنشى… وڭتۇستىككە بارعاندا دا «باسىڭ اجىراماسىن، ءبىر وتىرىڭدار. ءبىر داستارحاننان ءدام تاتىپ، ءبىر داستارحاننىڭ باسىنان باتا الىپ، تاراپ وتىرىڭدار» دەگەن ءسوزدى ايتتىم. ءوز باسىمنان مىسال كەلتىردىم. اۋلەتىمدە ءۇش ءجۇز تۇگەل تۇر. ءبىرى – ناعاشىم، ءبىرى – قايىن جۇرتىم، ءبىرى – قۇدالارىم، ءبىرى – بولەم، سوندا مەن قايتىپ بولىنەمىن؟! مەنى قازاقتان ەشكىم بولە المايدى. ونىڭ ۇستىنە قازاقتى بولمەيتىن ادام بيلىك باسىندا وتىر. ول – نۇرسۇلتان نازاربايەۆ. پرەزيدەنتتىڭ ءقادىرىن ءبىلۋىمىز كەرەك.
ەلباسى سياقتى قازاقتىڭ ىستىق-سۋىعىنا كونگەن، بۇكىل جۇكتى ارقاسىنا ارقالاپ وتىرعان ءبىر ادام جوق. وكىمەتتىڭ باسىنداعى ادامداردىڭ ءبارى سونداي ەدى دەپ ايتا المايمىن. وتانىن ساتىپ، ۇرلاپ، توناپ قاشقاندار قانشاما. كەيبىرەۋى قىلمىستى بولىپ جاتىر.
قالا ءقازىر جايناپ تۇر. قالادان ءسال شىعىپ، اۋىلعا بارشى، نە بولىپ جاتقانىن كورەسىڭ. سورى قايناپ وتىر اۋىلدىڭ. مەنىڭ ەسىمدە نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «اۋىل، اۋىل، اۋىل» دەپ، سونىڭ كوسەگەسىن كوگەرتەمىن دەپ، كەمىندە ءۇش رەت جوسپار جاساپ، قوماقتى قاراجات ءبولدىردى. ءبىراق، ءقازىر قايدا كەتتى سول اقشا؟ مەنىڭ تاقيانىڭ اياسىنداي عانا اقتوبە دەيتىن كىشكەنتاي اۋىلىم بار. سول اۋىلعا سوقىر تيىن بارعان جوق. باياعى كۇيىن كەشىپ وتىر. قازاقتىڭ قاي اۋىلىنا بارساڭ دا سول. ال اۋىلدى جەردى نەگىزىنەن مەكەندەپ وتىرعان كىمدەر؟ قازاقتار. سوندىقتان، بارلىق يگىلىك ءقازىر اۋىلعا جاسالۋى كەرەك.
مەنىڭ «قوسباسارلارىم» كەشەگى «قوسباسارلاردىڭ» جالعاسى
– جاقىندا يليا جاقانوۆتىڭ ءسىزدىڭ كومپوزيتورلىق، كۇيشىلىك ونەرىڭىز تۋرالى «دۇنيە، شىركىن» اتتى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. ونىڭ بەتاشارىنا ءوزىمىز دە كۋا بولدىق. سوندا، كىتاپ اۆتورى سول قىرىڭىزدى جاقسى اشقانى ايتىلدى. بۇعان دەيىن سول ونەرىڭىزگە سەنىمدى بولدىڭىز با؟
– جوق، سونداي سەنىمدە بولعان جوقپىن. فاريزامەن، ابىشپەن ءجيى كەزدەستىك قوي. جولساپارلاردا ۇشەۋىمىز بىرگە جۇردىك. سوندا فاريزا: «اعا، دومبىرا ۇستاپ، ءبىر كۇيىڭىزدى تارتىپ، ءانىڭىزدى ايتىڭىزشى» دەپ ۇنەمى سۇرايتىن. مەن: «وي، فاريزا، مەنىكى انشەيىن ءبىر اۋەن عوي ءومىر بويى مەنى جەتەلەپ كەلە جاتقان» دەپ قۇتىلاتىنمىن. ال، نەگىزىنەن مەنىڭ اۋەندەرىم قايعىمدى دا، قۋانىشىمدى دا ءبولىستى، ماعان اقىلشى بولدى، مەنىڭ سىرلاسىما اينالدى. كەيبىر تابىسقا جەتسەم، سوعان ورتاق بولدى. كەيىننەن ەرمۇرات ۇسەنوۆ دەگەن كومپوزيتور كەيدە دومبىرا تارتقانىمدا ۇنىنە قۇلاق ءتۇرىپ: «اعا، مىناۋ «قوسباسار» عوي» دەيتىن.
ءبىر كۇنى بەلگىلى كۇيشى جانعالي ءجۇزباي كەلدى. وعان: «جانعالي، مىنانداي كۇيىم بار. بۇل مەنىمەن كەمىندە وتىز-قىرىق جىل جولداس بولىپ كەلە جاتىر. بۇل ءوزى ءقازىر قالىپتاسىپ، قۇرالدى. تۇتاس تۇسكەن سياقتى دۇنيەگە اينالدى. سەن تىڭداپ كورشى» دەپ ەدىم، ول: «اعا، بۇل «ويتولعاۋ» عوي» دەپ جاۋاپ بەردى. ءقازىر بۇل اتىراۋداعى دينا نۇرپەيىسوۆا وركەسترى مەن ورالداعى داۋلەتكەرەي وركەسترىنىڭ رەپەرتۋارىنا كىرءدى. وسىندا يليامەن كەزدەسۋ وتكەندە ەركىن دەيتىن باس ديريجەر كەلىپ، سونىڭ پارتيتۋراسىن جاساپ، قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وركەسترىنە سالىپ، ورىندادى.
مەنىڭ «قوسباسار» دەيتىن كۇيىم كەشەگى ۇلىلار تۋدىرعان «قوسباسارلاردىڭ» ءداستۇرىندە تۋعان. وزىمە كوپ جىلداردان بەرى اۋەندەر كەلەدى. ولار قالىپتاسىپ، انگە اينالادى. كوبىنەسە تاڭعا جاقىن تۋادى. مەن نوتا بىلمەيمىن، سوندىقتان، كەيبىرەۋىنەن ايىرىلىپ قالامىن. كەيبىرەۋى قايتىپ كەلەدى.
«بارلىق جاقسىلىق انادان» دەيدى عوي. مەنىڭ انام ءانشى، اقىن ەدى. الپىس بەس جىلدان كەيىن انامنىڭ مەنىڭ قۇلاعىما بالا كەزدەن سىڭىرگەن ەكى ءانىن ەسىمە ءتۇسىرىپ، نوتاعا ءتۇسىرتتىم. مەن يلياعا: «مەنى كومپوزيتور قىلىپ نە كەرەك، ىڭعايسىز عوي. قۇدايدىڭ ماعان بەرگەن باسقا دا باقىتى جەتەدى» دەپ ايتقانمىن. سوندا ول: «باسقاسىن ايتپاعاندا، «دۇنيە، شىركىن» سياقتى ءبىر انمەن اتالارىمىز حالىق كومپوزيتورى اتانعان» دەپ جاۋاپ بەردى. سوندىقتان، كىتاپتىڭ اۆتورى مەن ەمەس قوي، ونى يليادان سۇراۋ كەرەك.
ءان، كۇي شىعارۋىما وسكەن جەرىمنىڭ اسەرى بولدى دەپ ويلايمىن. اۋىلىمدا انشىلەر، كۇيشىلەر كوپ بولاتىن. قىزدار شەتىنەن شاڭقوبىزشى ەدى. سونداي ءقۇدىرەتتى شاڭقوبىزشىلاردى ءالى كۇنگە دەيىن كورگەن ەمەسپىن. وسى قۇدىرەتكە ءالى كۇنگە دەيىن تاڭىم بار. ونى اۋىلىمىز ارالاس بولعان سوڭ، ىلەكەڭ دە كوردى. شىنتۋايتىندا ايتسام، قۇدايعا تاۋبە، مەن جايىندا از جازىلعان جوق. ءبىراق مەن جايىندا يلياداي جۇرەكپەن، تەرەڭ جازعان ماتەريال وسى كۇنگە دەيىن بولعان جوق. مەنىڭ ەڭبەگىمدى باعالاپ، قالاي بولسىن سولاي ەموسياعا بەرىلىپ جازباعان عوي. ءاندى ورىنداۋشىلار نەمەسە سونى تىڭداۋشىلار، ءاننىڭ ءقادىرىن بىلەتىن مۋزىكانتتار، كومپوزيتورلاردىڭ پىكىرىن تىڭداعان. كىتاپتى ەكى جارىم جىل تاپجىلماي جازدى. كۇنارا مەنىمەن ءبىر ءساعات-بىر جارىم ساعات سويلەسىپ تۇردى. ول – قازاقتىڭ يلياسى، مەنىڭ دوسىم، باۋىرىم، وعان ريزامىن.
– اعا، ۇلتقا سىڭىرگەن ەڭبەگىڭىز كوپ. ءالى دە العان باعىتىڭىزدان تايماي كەلەسىز. سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە القىنباي شىعىپ باراسىز. اللا عۇمىرىڭىزدى ۇزاق ەتىپ، ورتامىزدا امان-ەسەن جۇرە بەرىڭىز.
