كەشە پارلامەنت سەناتى قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ توراعالىعىمەن ءوزىنىڭ كەزەكتى جالپى وتىرىسىن وتكىزىپ، ەلىمىزدىڭ باستى قارجىلىق قۇجاتتارىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جونىندەگى زاڭداردى قابىلدادى.
ءماجىلىس ماقۇلداعان بۇل زاڭدار ۇلتتىق قوردان 2016-2018 جىلدارعا ءبولىنەتىن كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت جانە 2016-2018 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭدارعا ءوزگەرىس ەنگىزەتىن زاڭ جوبالارى ەدى.
جالپى وتىرىستى اشقان سەنات ءتوراعاسى قاسىم-جومارت توقايەۆ ۇسىنىلىپ وتىرعان زاڭ جوبالارى ەلباسىنىڭ تاپسىرمالارىن قارجىلىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيتىنىن ايتا كەلىپ، ولار بىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى بولعاندىقتان، بىرگە قاراۋدى ۇسىندى.
ءسويتىپ، زاڭ جوبالارى بويىنشا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسءترى قۋاندىق ءبيشىمبايەۆ، قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ جانە ۇلتتىق بانك ءتوراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ولەگ سمولياكوۆ
باياندامالارىن ەكى زاڭ جوباسى بويىنشا ءبىر-اق جاسادى.
ق.بيشىمبايەۆ، ب.سۇلتانوۆ جانە و.سمولياكوۆ بيۋدجەت كىرىستەرىءنىڭ كۇتىلىپ وتىرعان اسىرا ورىندالۋىن ەسكەرىپ، ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن ۇنەمدەۋ ماقساتىندا 2016 جىلعا ودان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ءبولىنەءتىن كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت مولشەرى 2 880،0 ميلليارد تەڭگەدەن 2 479،7 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن ازايتىلاتىنىن جەتكىزدى. سونداي-اق، ول «2016-2018 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار تۋرالى باياندادى. ولار ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى ناقتىلاۋ جانە 2016 جىلعى التى ايداعى ءىس جۇزىندەگى تۇسىمدەردى ەسەپتەۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كىرىستەرىن قايتا قاراۋعا نەگىز بولعانىن ايتتى. كىرىستەردىڭ ناقتى بولجامى (ترانسفەرتتەر ءتۇسىمىن قوسپاعاندا) 2016 جىلى 4 200،2 ميلليارد تەڭگە سوماسىندا بەلگىلەنىپ، بۇل جوسپاردان 834،9 ميلليارد تەڭگەگە ارتىق بولعان. ال شىعىستار 2016 جىلى 379،9 ميلليارد تەڭگە وسىمىمەن 8 646،7 ميلليارد تەڭگە سوماسىندا كوزدەلىپ وتىر. ەكونوميكالىق ءوسۋدى ىنتالاندىرۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋعا – 283،4 ميلليارد تەڭگە، ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىك دەڭگەيىن كوتەرۋگە – 70،2 ميلليارد تەڭگە جانە ءتۇرلى جوبالار بويىنشا مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا 136،4 ميلليارد تەڭگە بيۋدجەتتەن قوسىمشا بولىنەتىن بولادى.
بيۋدجەت تاپشىلىعى 2016 جىلى بۇرىنعى دەڭگەيدە قالادى جانە ول 902،7 ميلليارد تەڭگەنى نەمەسە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 2 پايىزىن قۇرايدى.
باياندامالاردان سوڭ سۇراق بەرۋ ءراسىمى باستالدى. سەناتور سەرگەي ەرشوۆ جىلدىڭ اياقتالۋىنا 3 ايعا عانا جاقىن ۋاقىت قالعاندا بيۋدجەت شىعىستارىن 380 ملرد تەڭگەگە كوتەءرىپ وتىرعانىمىز دۇرىس پا، مەملەكەتتىك ورگاندار از ۋاقىتتا وسىنشا قاراجاتتى يگەرە الا ما دەگەن سۇراقتى قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆقا قويدى. وعان مينيستر مينيسترلىكتەردىڭ ءبولىنگەن قاراجاتتاردى يگەرە الاتىندىعىنا مونيتوريگ جاساۋ ارقىلى كوز جەتكىزدىك، دەپ جاۋاپ بەردى. سەناتور دۋلات قۇسداۋلەتوۆ سۇراقتارىن ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى قۋاندىق بيشىمبايەۆقا ارنادى. سوڭعى بەس جىلدا بيۋدجەت كىرىستەرىنىڭ كولەمىن ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن ترانسفەرتتەردىڭ ەسەبىنەن ۇلعايتىپ كورسەتۋ ورىن الىپ كەلەدى. ماسەلەن، 2016 جىلى بارلىق كىرىستىڭ 42 پايىزى ترانسفەرتتىڭ ەسەبىنەن بولىپ وتىر. بۇل ۇكىمەتتىڭ ءتيىمدى جۇمىسىن كورسەتپەيدى، ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن وسىلاي جۇمساي بەرەتىن بولساق، ونى ازايتىپ المايمىز با دەدى ول. ەكىنشى سۇراعىندا ول ۇلتتىق قور قاراجاتىنىڭ 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءوسىمى تەرىس سالدو بەرىپ، 2،44 پايىز بولعانىن ايتتى. وسىنى تۇزەتىپ، ءتۇسىمدى ءوسىرۋدىڭ ناقتى شارالارى جاسالدى ما، دەپ سۇرادى د.قۇسداۋلەتوۆ.
ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسى قۇلدىراپ كەتكەندىگىنەن بيۋدجەت كىرىسىنە ۇلتتىق قوردان قاراجات الىنىپ وتىرعانىن ايتتى. مينيستر وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن پرەزيدەنتكە ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن ءتيىمدى قولدانۋ بويىنشا جاڭا تۇجىرىم ۇسىنىلاتىنىن جەتكىزدى. وندا قور قاراجاتىن قالاي ءوسىرۋدىڭ ءوزىمىز انىقتاعان ءتيىمدى جولدارى كورسەتىلەتىن بولادى، دەدى ول. سەناتور ماناپ كوبەنوۆ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ كىرىسى ءىجو-نىڭ قانشا پايىزىن قۇرايتىنىن جانە مەملەكەتتىك استىق رەزەرۆىنىڭ كولەمىنىڭ قانشا ەكەنىن سۇرادى. وعان پرەمەر-مينيستردىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسقار مىرزاحمەتوۆ جاۋاپ بەرىپ، مەملەكەتتىك استىق رەزەرۆىنىڭ كولەمى 500 مىڭ توننا ەكەندىگىن، ونى جاڭالاۋ، جاڭعىرتۋ جۇمىستارى بيۋدجەتتىڭ ەسەبىنەن ەمەس، ازىق-تۇلىك كورپوراسياسى كوممەرسيالىق قىزمەتىنىڭ ەسەبىنەن جۇرگىزىلەتىنىن جەتكىزدى.
بۇدان ءارى سەناتورلار س.ءبىلالوۆ، ب.ءايتىموۆا، س.ەڭسەگەنوۆ جانە ت.ب. وزدەرىن تولعاندىرعان سۇراقتاردى قويدى.
زاڭ جوباسىن تالقىلاۋعا دا سەناتورلار بەلسەندى قاتىسىپ، ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ تولىققا جۋىق قۇرامدا قاتىسىپ وتىرعانىن پايدالانىپ، ەلدىڭ كوپتەگەن پروبلەمالارى تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالدى. سەناتور ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ قارجى مينيسترلىگى ءۇمىتتەندىرگەنىمەن، بولىنگەن قوسىمشا قاراجاتتاردىڭ ءتيىمدى جۇمسالاتىنىنا كۇمان بار ەكەنىن ايتتى. جىلدىڭ اياعىنا ءبىر توقسانعا تولمايتىن عانا ۋاقىت قالدى، ونىڭ ۇستىنە قاراجاتتى يگەرۋگە جاريالاناتىن كونكۋرستار بۇل ۋاقىتتى ەكى ەسە ازايتادى. قورىتا ايتقاندا، بيۋدجەتتى جىلدىڭ اياعىندا وزگەرتۋ ونىڭ قاراجاتتارىنىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىنا دەگەن تاۋەكەلدى ارتتىرا تۇسەدى. سونىمەن بىرگە، ول ۇكىمەتتىڭ 150-دەن ارتىق فۋنكسياسى بىرنەشە جىل بۇرىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا بەرىلگەنىن ەسكە الدى. ءبىراق مىندەتتەردى بەرگەنىمەن بيۋدجەتتىك قارجىلاندىرۋ قۇقىقتارىن بەرۋدى «ۇمىتىپ كەتتىك». سوندىقتان ەلباسىنىڭ ءوزى بۇل ماسەلەگە ارالاسۋىنا تۋرا كەلىپ وتىر. ءتىپتى، تاۋەلسىزدىكتىڭ الدىڭعى جىلدارىندا ققس-تىڭ 30 پايىزىن جۇمساۋ قۇقى جەرگىلىكتى بيلىككە بەرىلگەن ەدى. سونىڭ ارقاسىندا قانشاما جەرگىلىكتى پروبلەمالار شەشىلگەن بولاتىن. ءقازىر نەگە سول تاجىريبەنى قولدانباسقا، دەدى ول.
سەناتور ءالي بەكتايەۆ شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامىماي وتىرعانىنا نازار اۋداردى. ونىڭ ءبىزدىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى 25،6 پايىز عانا، ال جاپونيادا ول – 56، گەرمانيا مەن فرانسيادا – 58، قىتايدا – 64 پايىز. سوڭعى ءۇش جىلدا عانا شوب-تى قولداۋ ءۇشىن 1 ترلن تەڭگەدەن استام قاراجات ءبولىندى. ولاردىڭ قارجىلىق ارەكەتتەرىن تەكسەرۋگە موراتورييلەر جاريالاندى. ءبىراق ءبارىبىر شوب-تىڭ تىنىسى اشىلدى دەپ ايتا المايمىز. ونى دامىتپاي وتىرعان كەدەرگىلەردىڭ ءبىرى – ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ ارەكەتتەرى بولىپ وتىر. ولاردىڭ كاسىپكەرلەرگە قوياتىن تالاپتارى وتە اۋىر، قاعازباستىلىق كوپ، جالپى، ولار بيۋروكراتتىق ماشيناعا اينالعان، دەي كەلىپ بىرنەشە مىسالدار كەلءتىردى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا بانكتەرءدىڭ نەسيە پورتفەلى ناقتى ەكونوميكاعا جۇمىس ىستەپ جاتقان جوق. ولار ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسىن پايدالانىپ قانا وزدەرىنىڭ كورسەتكىشتەرىن جاقسارتىپ وتىر. ال شوب-تى نەسيەلەندىرۋ ۇلەسى 32،4 پايىزدى عانا قۇرايدى، دەدى ول.
وسىنداي وتكىر تالقىلاۋلاردان كەيىن بيۋدجەتتى ناقتىلايتىن زاڭ جوبالارى قابىلداندى. وسى ماسەلەلەردى قاراستىرۋدى سەنات ءتوراعاسى ق.توقايەۆ بىلاي دەپ قورىتتى: «بۇگىنگى قابىلدانعان زاڭدار ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا وڭ اسەرىن تيگىزەدى. ۇكىمەت الداعى ۋاقىتتا زاڭدارعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە ءسايكەس ءتيىستى شارالاردى ورىندايدى ءجانە دەپۋتاتتار ايتقان ۇسىنىستاردى ەسكەرەدى دەپ سەنەمىز».
كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر قارالىپ بولعان سوڭ سەناتور س.اقىلباي ەلىءمىزدىڭ پرەمەر-مينيسترىنىڭ اتىنا ءوزىءنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىن جولدادى.
جاقسىباي سامرات،
