ستاتۋس- لايفەر. بۇل – كانادادا ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان جانە 10 جىلدان كەيىن مەرزىمىنەن بۇرىن شارتتى تۇردە بوساپ شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن اۋىر جازانىڭ ءتۇرى.
ليۋدميلا يلينا كۇيەۋىن ءولتىردى دەپ ايىپتالىپ، جەر بەتىنىڭ بارلىق اۋىرتپالىعىنان وتكەن ادام: ءار ءتۇرلى رەجيمدەگى بەس تۇرمە. ءبىر جىل بۇرىن ول رەسەيگە قايتىپ ورالدى جانە «ورىس – دەمەك كىنالى» اتتى كىتاپ جازىپ شىعاردى.
يلينانىڭ ءىسى 2011 جىلى (سۆس) تەليەۆيزيالىق تەلەكانالىندا «پروەكت نيەۆينوۆنوست» باعدارلاماسىندا ايتىلعان بولاتىن، ءبىراق رەسەيدە بۇل وقيعانى ەشكىم بىلگەن جوق.
پولياك ۇلتىنان شىققان امەريكاندىق ەكىنشى كۇيەۋىمەن، زبيگنيەۆ ميچكوۆسكيمەن، ليۋدميلا 1979 جىلى حاباروۆسكدە، حالىقارالىق تىنىقمۇحيتتىق كونگرەستە تانىسقان. كۇيەۋى – مانيتوبا كانادالىق پروۆينسيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، پوليتيكالىق گەوگرافيانىڭ ءمۇعالىمى. ليۋدميلا – عىلىم كانديداتى.
– مەن ول كەزدە تابيعات قورعاۋ ماسەلەلەرىمەن بايكال-امۋر ماگيسترالىندە جۇمىس ىستەپ جۇرگەنمىن. سول كەزدە تەد (كۇيەۋى) ماعان كەلىپ، كەڭەس وداعىندا ءجيى بولاتىنىن ايتتى. ول ورىسشا ءتاۋىر سويلەيتىن، مگۋ-دا وقىدى. ەكەۋمىزدىڭ ورتاق اڭگىمەمىز كوپ بولاتىن.
ليۋدميلانىڭ جاسى 40-تا، كۇيەۋى ودان 16 جاس ۇلكەن.
ليۋدميلانىڭ بىرىنشە نەكەسى ءساتسىز اياقتالىپ، اجىراسىپ كەتەدى. كەيىننەن ءبىرىنشى كۇيەۋى جۇرەك تالماسىنان قايتىس بولادى.تتەد ماسكەۋگە كەلگەن سايىن ليۋدميلا ەكەۋى كەزدەسىپ تۇرادى. كەيىننەن ەكەۋى باس قوسىپ، وتباسىن قۇرادى.
– ال ءسىز ونى جاقسى كوردىڭىز با؟
– مەن بىردەن جاقسى كورىپ كەتە المادىم. سوتتا مەنەن: «ال نەگە ەكەۋىڭىز ءسۇيىسىپ تۇرعان بىردە-بەر سۋرەت جوق؟» دەپ سۇراعان. ءبىزدىڭ جاسىمىزدا ادامداردىڭ كوزىنشە ونداي ادەتكە ۇيرەنبەگەنبىز. ءبىز باسقاشا تاربيەلەندىك. مەن وعان رەسەيگە قايتۋىم كەرەك دەگەنىمدە، ول: «نەكەمىزدى زاڭداستىرماعانشا، مەن سەنى ەشقايدا جىبەرمەيمىن» دەپ ايتتى. نەكەمىزدى زاڭداستىردىق، مەن ماسكەۋگە ۇشىپ كەتتىم. ۇيگە جەتكەن سوڭ عانا، مەن ءوزىمنىڭ جالعىز ەكەنىمدى، تەدتىڭ ماعان جەتپەيتىنىن سەزدىم. مەن كاناداعا بارىپ تۇردىم. ءۇش اي وسىندا، ءۇش اي سوندا. بۇلاي بىر-بىرىمىزدەن جىراقتا ءومىر ءسۇرۋ اۋىر بولدى، سوسىن مەن كۇيەۋىمە قونىس اۋداردىم. تاعدىرىمنىڭ جاڭا سىناقتارى باستالدى. ءبىز التى جىل وتباسىلىق عۇمىر كەشتىك. 1995 جىلى 20 شىلدەدە تەد ايۋاندىقپەن ءولتىرىلدى. مەن ونى ءۇيىمنىڭ ەسىك الدىندا قانعا ورانعان كۇيى تاۋىپ الدىم. بىردەن 911 شاقىردىم. پوليسيا ءۇشىن مەن ءبىرىنشى كۇدىكتى رەتىندە سانالدىم. مەن ادۆوكات سۇراتقانىمدا، ماعان: «كىنالى بولماساڭ، ادۆوكاتتىڭ نە كەرەگى بار؟» دەپ ايتتى.
كەيىننەن 30 دەنە جاراقاتىن انىقتادى، ونىڭ 19-ى باس جاراقاتى. باس سۇيەگى سىنعان. اينالاسىن ءبىر اي بويى تەكسەرسە دە، پوليسيا نەمەن ولتىرىلگەنىن سول كۇيى انىقتاي المادى.
– ءبىرىنشى تەرگەۋ ەسىڭىزدە مە؟
– مۇنداي نارسەلەر ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. تەرگەۋ 16 ساعاتقا سوزىلدى، ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن ءۇزىلىسسىز جالعاستى. مەنى شەشىندىرىپ تاستاپ، ايەل-پوليسمەن دەنەمنىڭ ءار سانتيمەترىن تەكسەرىپ شىقتى. بىردە-بىر جاراقات، كوگەرۋ، قاننىڭ ءىزىن تاپپادى. ەشقانداي دالەل تاپپادى. ءبىراق مەن كۋاگەردەن ايىپتالۋشىعا اينالدىم. ەن باستى ايعاق – ۇيدە مەنەن باسقا ەشكىم بولمادى.
دجوردج دەنجەرفيلد پروكۋرور ەگجەي-تەگجەيلى ۇيىمداستىرىلعان قاندى-قول قىلمىس ەكەنىن العا تارتا بەرەتىن. ول ۇنەمى: «ول ورىس، رەسەيلىك ءتولقۇجاتى بار، ول ءار جەردى ارالىپ جۇرەدى جانە رەسەيگە قاشىپ كەتۋى مۇمكىن» دەپ قايتالاي بەرەتىن.
ليۋدميلانى پورتيدجدەگى تۇرمەگە ءۇش ايعا قاماپ قويادى – كاناداداعى ەڭ قورقىنىشتى تۇزەۋ مەكەمەسى.
قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا ول بارىنەن ايىرىلادى: كۇيەۋىنەن، ۇيىنەن، جيناعان اقشاسىنان – بانك كۇيەۋى ەكەۋىنىڭ ورتاق جيناعىن تاركىلەدى. ليۋدميلا قاماۋعا الىنعان كەيىن ەرتەسىنە ينستيتۋتتاعى جۇمىسىنان ايىرىلدى. تاعى ءبىر تاۋلىكتەن كەيىن ونىڭ اتى پروفەسسورلار تىزىمىنەن الىنىپ تاستالدى. اتاقتى عالىم، الەمدىك عىلىمي قوعامداستىقتىڭ مۇشەسىنەن قانىشەرگە اينالدى.
– ءسىز سول ءتۇنى بولعان وقيعانى ساراپتامادان وتكىزىپ كورۋگە تىرىستىڭىز با؟
– مەن ءجۇز رەت ويلاندىم. كەشكى جەتىدە كۇيەۋىمدى سوڭعى رەت ءتىرى كەزىندە كوردىم. تاڭەرتەڭ ەرتەسىمەن ۆانكۋۆەرعا ىسساپارمەن ۇشۋىم كەرەك بولعان. تەد تاڭعى بەسكە ماعان تاكسي جالداپ قويدى، ال ءوزى فابريكوۆسكيعا دوستارىنا قوناققا كەتتى.
...وقيعانىڭ قالاي ورىن العانى جايلى تەك بولجاۋعا بولادى. ول قوناقتان كەلگەن كەزىندە، ۇرىلار ءۇيدى توناۋعا كەلۋى مۇمكىن. تەد قارسىلىق كورسەتكەن شىعار. مۇمكىن ۇرىلاردىڭ ارتىنا تۇسكەن شىعار، ال ونى ءولىمشى ەتىپ جارالاعان شىعار. ۇستەلدەن ەكى ءاميان جوعالىپ كەتكەن. ونىكى جانە ليۋدميلانىكى. تەدتىڭ ءاميانى كوشەدە باتپاقتا، قانعا مالىنىپ جاتتى. ونىڭ جاقىندا عانا پولشادان اكەلگەن اتا-باباسىنان مۇرا بولىپ كەلە جاتقان قۇندى زاتتارى دا جوعالىپ كەتكەن. ال جاقىن تۇراتىن كورشىلەرى قاتتى جىلدامدىقپەن جۇرگەن ماشينا داۋىسىن ەستىگەنىن ايتادى.
– كوپ ۇيقاسپايتىن نارسەلەر بولدى، – دەپ ەسكە الادى ليۋدميلا. – كۇيەۋىمنىڭ سول قولىندا ۇلكەن كوگەرىپ قالعان ءىز بولدى. پاتولوگيالىق اناتوميا ماماندارىنىڭ ەسەبى بويىنشا، بۇل قاتتى سوققى بولعان. ال مەنىڭ دەنەمدە ەشقايداي جاراقات پەن قانتالاۋ بولعان ەمەس.
سوتت القابيلەر جۇرگىزدى. داۋىس 50 دە 50-گە ءبولىندى. مۇنداي جاعدايدا سوت نە كەيىنگە قالدىرىلادى، نە ايىپتالۋشىنىڭ پايداسىنا شەشىلەدى. ال سوت ونى ءوزى ىستەمەگەن ءىسى ءۇشىن ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىردى.
– ءبىرىنشى سوت وتىرىسىنان كەيىن مەنى ءالى دە بوساتار دەپ ءۇمىتىمدى ۇزبەدىم. دوستارىم ماعان: «كانادا – دەموكراتيالىق مەمەلەكەت. بىزدە ءبارى زاڭ جۇزىندە بولادى جانە جازىقسىز ادامدى وتىرعىزبايدى»، – دەدى. ءبىراق ءبارى بىتكەنىن تۇسىنگەن كەزدە مەن كوپ دوزالى ءدارى قابىلدادىم. پورتيدجدەگى تۇرمەگە قايتا ورالۋ – مەن ءۇشىن ولىمنەن دە جامان ەدى. ءبىراق مەن ولمەدىم.
– ءسىز بەس تۇرمەدەن ءوتتىڭىز. كانادانىڭ پەنيتەنسيارلىق جۇيەسى جايىندا نە ايتا الاسىز؟
– كانادادا تۇرمەلەر ءارتۇرلى. ەڭ قورقىنىشىسى – «ماكسيمۋم سەكيۋريتي». ول جاقتا قىلمىسكەرلەر تولىق وقشاۋلاۋدا تاۋلىك بويى باقىلاۋدا بولادى. ەڭ ءبىرىنشى ولار سوتتالۋشى وز-وزىنە ەشتەڭە ىستەمەۋىن قاداعالايدى، پسيحولوگتىڭ تەكسەرۋىنەن كەيىن عانا فەدەرالدى تۇرمەگە جىبەرەدى. ول جاقتا ولار ەكى جىل جازاسىن وتەيدى، تەك جاقسى تارتىبىمەن، ءوزىنىڭ كىناسىن مويىنداعاندا عانا «مەديۋم سەكيۋريتي» رەجيمىندەگى ادەتتەگى تۇرمەگە جىبەرەدى.
– ول جاقتا تۇتقىندا ۇستاۋدىڭ شارتتارى قانداي؟
– ءبىز 10 ادامدىق بولمەدە تۇردىق، مەنىڭ تەرەزەگە قارايتىن ارنايى بولمەم بولاتىن. باقىلاۋ ءجۇرىپ جاتادى، ءبىراق سەن ەسىك الدىنا سەرۋەنگە شىعا الاسىڭ، ەڭ باستىسى كىتاپحانا، مەدپۋنكت، سپورتزال بولاتىن.
جاقسى ءتارتىپ جاعدايىندا «مينيمۋم سەكيۋريتيعا» اۋىسۋعا بولادى. ول جاقتا بوستاندىق مۇمكىندىگى كوبىرەك: تۇرمە سىرتىندا جۇمىس جاساۋىڭا بولادى. ءبىراق ەرلەردىڭ تۇرمەسىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ولار ەش باقىلاۋسىز جۇمىس ىستەي الادى، ءتىپتى، جەكە اۆتوموبيلدەرى بولادى. مەنىڭ جۇرگىزۋشى كۋالىگىمدى بىردەن تارتىپ الدى. مەن ونىڭ ۋاقىتىن سوزعىم كەلگەنىمدە، ماعان: «تۇرمەدەن ءتىرى شىعامىن دەپ ويلاپ تۇرماعان شىعارسىڭ؟»، – دەدى.
– ءبىراق سىزگە لايفەر ستاتۋسىڭىزعا قاراماستان، ماسكەۋگە، اۋىرىپ جاتقان اپكەڭىزگە بارىپ كەلۋگە رۇقسات ەتىپتى عوي.
– مەن ول كەزدە «پارولعا» اۋىسقان ەدىم. ول شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋ. بۇل بارلىق تۇتقىنداردىڭ ارمانى. مەنىڭ اپكەم ونكولوگيالىق اۋرۋمەن قاتتى اۋىرىپ قالدى. مەنى ءۇش ايعا ماسكەۋگە جىبەردى. پارول-وفيسەر ليندا حەم ماعان سەنىپ، گارانتىم بولدى. ارينە، كاناداعا قايتۋعا ەشقانداي زاۋقىم بولمادى. ءبىراق، سوزىمنەن تايقىپ، ماعان سەنگەن ادامداردى الداپ كەتە المادىم.
– ءوزىڭىزدى ساقتاۋعا نە كومەكتەستى؟ سىنباۋعا، بەرىلمەۋگە...
– مەن 8 جىل تۇرمەنىڭ ۇكىمىن «كۇتكەنگە» دەيىن ەنجار بولدىم. بۇل ۋاقىتتا ماعان نە ىستەگىسى كەلسە دە، ىستەي بەرەتىن. ءبىراق تۇرمەگە تۇسكەن سوڭ، مەن ءوز ءومىرىم ءۇشىن كۇرەسە باستادىم. ويلانىپ، ساراپتاي باستادىم. ەگەر قولىڭنان ەشتەڭە وزگەرتۋ كەلمەسە، جازاڭدى وتەپ جۇرگەن جەرىڭنىڭ زاڭدارى مەن تارتىپتەرىن ۇيرەنۋىڭ كەرەك. ەگەر ينتەرنەتكە مۇمكىندىگىڭىز بولسا، بوساپ شىعۋىڭ ءۇشىن جۇمىس جاساۋىڭ كەرەك.
مەنى ولاردىڭ كوزىمەن قاراعاندا ادام ءولتىرۋشى، ونىڭ ۇستىنە ورىس بولعانىم ءۇشىن جەك كورۋى كەرەك دەگەن ادامداردىڭ وزدەرى سىيلايتىن. مەن ولار بىلمەگەن كوپ نارسەنى بىلەتىنمىن.
مىسالعا، تۇرمەدە كىتاپحاناعا بارۋعا ەشكىمگە رۇقسات ەتىلمەيتىن. ءبىراق، مەن زاڭعا قوسىمشا اكتتان لايفەر ستاتۋسى بار، انا ءتىلى اعىلشىن، فرانسۋز ەمەس ادامدارعا ءوز انا تىلىندە وقۋعا مۇمكىندىك بەرۋى مىندەتتى ەكەنى جايلى ءبىلىپ الدىم. شىركەۋمەن دە سولاي.
– ءسىزدىڭ ءتىرى قالۋىڭىزعا باسقا نە كومەكتەستى؟
– جۇمىس. جۇمىسسىز ادامنىڭ ميى ولەدى. ماعان ماسكەۋدەگى اپكەممەن سويلەسۋگە، ۆيتاميندەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋىم كەرەك بولدى. پورتيدجدە مەنى دارەتحانا جۋۋعا سايلاپ قويدى، گراند ۆەللي تۇرمەسىندە مەن تىگىن بريگاداسىندا جۇمىس جاسادىم. ءبىر ايدا 120 دوللار تاباتىنمىن.
– ءسىز ۇيگە قالاي ورالا الدىڭىز؟
– ءبىرىنشى رەت دەنساۋلىعىما بايلانىستى رەسەيگە ءۇش ايعا شىعۋعا ءوتىنىش جازعانىمدا، ماعان باس تارتتى. مەن اپكەممەن ەندى كورىسپەيتىن شىعارمىن دەپ قورىقتىم. جاڭا ءوتىنىشىم ۇزاق ۋاقىت بويى جاۋاپسىز قالدى، ال ماعان زەينەتاقى تولەۋدى دوعاردى. ەڭ سوڭىندا 2015 جىلى 28 قاراشادان كەيىن ءۇش ايعا بارىپ كەلۋىمە رۇقسات ەتتى. مەن ۇزاق كۇتە المادىم. 21 قىركۇيەك كۇنى كانادادان كەتىپ قالدىم. سوڭىنا دەيىن رەيستەن توقتاتىپ، كىسەن تاعاتىن شىعار دەپ قورىقتىم. ماسكەۋگە دەيىن ۇرەيمەن باردىم.
– ءسىز بۇرىنعىشا رەسەي مەن كانادا ازاماتىسىز با؟
– رەسەيلىك ءتولقۇجاتتان مەن ەشقاشان باس تارتقان ەمەسپىن. ءبىراق، وكىنىشكە قاراي، ءالى دە كانادانىڭ ازاماتىمىن. ارينە، دوستارىممەن كەزدەسكىم كەلەدى، ءبىراق ەندى ول جاققا قايتپايمىن. مەن ءالى دە لايفەر ستاتۋسىندامىن، مەنى تۇرمەگە توعىتىپ قويۋى مۇمكىن. كانادا مەنىڭ بارىمنەن ايىردى – دەنساۋلىعىمنان، عىلىمي جوبالارىمنان، زەيناتاقىمنان. مەن جارىمجان بولىپ قالدىم. ارەڭ جۇرەمىن – كىسەن اياعىمنىڭ تامىرىن كەسىپ تاستايتىن.
ءقازىر 77 جاستامىن. ماسكەۋدە ءوز پاتەرىم جوق. اپكەممەن بىرگە 15 مىڭ رۋبلدىق زەينەتاقىمەن كۇن كورەمىن. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە مەنى اقتايتىن شىعار، ولىلەردىڭ ساناتىندا بولسام دا...
Mk.ru سايتىنان اۋدارعان شايحى مارال
