“كوشپەندىلەردەن” كەيىنگى ەڭ اتىشۋلى جوبا “قازاق حاندىعى” العاشقى كورەرمەندەرىن تاپتى. ەكى جىل كۇتتىرگەن سەريالدىڭ “الماس قىلىش” اتالعان كينونۇسقاسى دايىن ەكەن. بەسىنشى قاڭتاردان باستاپ بارلىق كينوتەاترلاردان كورە الاسىزدار.
تۋىندى كەرەي مەن جانىبەكتىڭ ءابىلقايىردان ءبولىنۋى مەن جەكە حاندىق قۇرۋ كەزەڭىن قامتيدى. تاقىرىپتىڭ ماڭىزدىلىعىنا كۇمان جوق. جالپى، تاريحي كينولاردا كەيىپكەرلەردىڭ ولمەيتىنىن ءبىلىپ تىنىش وتىراسىڭ. بۇل ەندى “تاقتار ويىنى” ەمەس قوي) ءبىراق سوعان قاراماستان، سەناريي اۆتورلارى (س.ەلۋباي، ت.جاقسىلىقوۆ، ر.ابدىراشيەۆ) بارىنشا ينتريگا تۋدىرۋعا تىرىسقان. ساراي ماڭى ەپيزودتاردىڭ دراماتۋرگياسى مىعىم: ءابىلقايىر مەن قوس سۇلتان اراسىنداعى شيەلەنىس، ساياسي ويىندار نانىمدى. حان شاتىرىنداعى كورىنىستە ءابىلقايىر مەن جانىبەكتىڭ، نەمەسە اڭشىلىق ەپيزودىندا ءابىلقايىر مەن كەرەيدىڭ ءسوز شارپىسۋىندا ىمداپ ىرعاساتىن وتكەن ءداۋىردىڭ ىرىلىگى بار. ءبىراق ودان ءارى فيلم دراماتۋرگياسى سول شيەلەنىستى ۇستاپ تۇرا المادى.
كينوداستاننىڭ نەگىزگى يدەياسى، ەشكىمگە باعىنعىسى كەلمەگەن، “اركىمنىڭ قولىندا قىلىش بوپ ويناعان” باتىر قازاقتىڭ رۋحىن كورسەتۋ. تۋىندىنىڭ ءون بويىندا بىرنەشە شايقاس ساحناسى بار دەلىك. ءبىراق ىلعي دا قازاقتار تىعىرىققا تىرەلەدى.بىرەۋىندە عانا تابان استىندا اربالاردان قورعان قۇرىپ، قۇنداقتاۋلى سابيىمەن ساداق كەزەنگەن انالار، شاۋىپ بارا جاتقان اتقا تەرىس وتىراتىن مەرگەندەر، ويراتتىڭ قىلىشىن قاق جاراتىن الماس قىلىشتار (ۆالەريان قۇرىشىنان قاي جەرى كەم؟))، جالپى قازاقتىڭ ءموبيلدى سوعىسىپ، شابۋىلعا تويتارىس بەرۋ ونەرى ورىندى كورسەتىلگەن.
ءبىراق تەحنيكالىق تۇرعىدا، بۇل ءبىر كومپيۋتەرلىك گرافيكا ويلاپ تابىلماعان ىقىلىمدا تۇسىرىلگەن كينو سياقتى. ونشاقتى ويرات ون بەسشاقتى قازاقپەن سوعىسادى دا، كەرى قاشادى. حاندىقتىڭ نەگىزىن قالايمىن دەپ كوشىپ جاتقان جۇرت تا ءارى كەتسە ءجۇزشاقتى ادام. ماسشتاب جوق. جۇپىنى. تۇمەن-تۇمەن ادام جالداپ، ولارعا كونە كيىم تىگىپ بەرۋ قولدان كەلمەيدى، تۇسىنىكتى. ءبىراق “ترويانى”، نە “باتىل جۇرەكتى” قاراساڭىزشى، بەس ادامدى بەس ءجۇز مىڭ اسكەر قىپ كوبەيتەدى عوي. ءبىزدىڭ گرافيستەردىڭ بار قولدان كەلەرى “ينستاگرامنىڭ” بۇلدىراتۋىنداي ويعا سىمايتىن تۇستەرگە بوياۋ عانا. كورەرمەن سونى بايقاماي قالادى دەپ ويلاي ما؟
سوسىن ءفيلمنىڭ ءتۇسىرىلۋ ەستەتيكاسىندا بىرىزدىلىك جوق. العاشقى ۇرىس ساحناسىندا كەسىلگەن اياق، شابىلعان قول، شاشىراعان قان سياقتى ناتۋراليستىك كورىنىستەر باسىم. ودان كەيىن بىرنەشە شايقاستى كوردىك. وندايدىڭ ءبىرى دە جوق. نەگە؟ رەجيسسەر و باستان “ءبىر جاعىنا شىعىپ”، قالاي تۇسىرگىسى كەلەتىنىن انىقتاۋى كەرەك ەدى عوي.
فيلمدە بىرنەشە مەتافورا بار. ول ءابىلقايىردىڭ تورداعى قۇسى. ءابىلقايىر، اشۋلانىپ كەتكەن قوبىلاندىنىڭ ارتىنان، “قايدا بارار دەيسىڭ، اينالىپ قازىعىن تابادى” دەپ تۇرعاندا، تورداعى قۇسى ۇشىپ كەتەدى. دەمەك، قازاقتى دا، قوبىلاندىنى دا ۋىسىنان جىبەرىپ الدى دەگەن ءسوز. بۇل ادەمى وقىلادى، باسقا كەيبىر مەتافورالارى ءساتسىز . مىسالى، كوشىپ كەلە جاتقان قازاقتار جولداعى قۇدىقتان سۋ ىشەدى. ونى “ازاتتىقتىڭ ءدامىن تاتتى” دەپ كەلتىرەدى كادر سىرتىنداعى داۋىس. ءبىراق وپەراتور، نەگە ەكەنىن، بۇل ەپيزودتى ءقازىر ءبىر جامانشىلىق بولعالى تۇرعانداي تۇسىرەدى. نەمەسە جولدا تۋعان بالا، شالكيىزدى الىڭىز. ونى “قازاقتىڭ ازاتتىعىنىڭ داۋسى ەدى” دەپ سيپاتتاپ الىپ، شەشەسى ولگەندە نوعايلارعا بەرىپ جىبەرەتىنى نەسى؟
سوسىن، ارتىق ءسوز كوپ. كادر سىرتىنداعى ماتىندە دە، اكتەرلەردىڭ ديالوگتارىندا دا. “تازا ءمىنسىز اسىل سوزدەن” باستاپ، اسان قايعىنىڭ ءبىرتالاي ولەڭىن سوزبالاتىپ وقۋ ءدال وسى فيلمگە نەگە كەرەك بولدى؟ “قايران، اڭعال قازاعىم” دەپ كۇڭىرەنگەن اسان از بولعانداي، كادر سىرتىنداعى ەكىنشى داۋىستى قوسارلاۋ نە ءۇشىن كەرەك بولدى؟ مۇنىڭ ءبارى ءفيلمدى كوركەم تۋىندىدان گورى دەرەكتى شىعارماعا ۇقساتىپ تۇر.
اكتەرلەردىڭ ويىنىندا تەاترالدىلىق باسىم. كەيدە ويلايمىن. مۇمكىن، “بۇل قازاق كينوسىنىڭ ەرەكشەلىگى، قازاق اكتەرلەرىنىڭ قولتاڭباسى” دەپ “زاڭداستىرا” سالۋ كەرەك شىعار؟ ويتكەنى وسى تەاترالدىقتان ەشقاشان قۇتىلمايتىن ءتۇرىمىز بار. ءتىپتى تەاتردىڭ ساحناسىن كورمەگەن اكتەرلەرىمىز سونىمەن اۋىرادى. قازتۋعان (ب.تىلەۋحان) سويلەي جونەلگەندە پارلامەنتتە مالىمدەمە جاساپ وتىر ەكەن دەپ قالدىق. مۇرنىنىڭ استىمەن سويلەيتىن رابيا بەگىمنىڭ (ق.مۇحامەدجانوۆا) كوزىن اۋدارىپ-توڭكەرگەنىنىڭ ءبارى جاساندى. ءار ءسوزىن نىعارلاپ سويلەيتىن كەرەي (ق.كەمالوۆ)، ءار سوزىنەن كەيىن پاۋزا كەرەك دەپ سانايتىن سايد (ب. ءابدىلمانوۆ) ەكىۇداي اسەر قالدىرادى. دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ ءابىلقايىرى، ءوزىن وتە اككى، اقىلدىمىن دەپ ويلايتىن، ءبىراق قارتايىپ، ءالى كەتكەن بيلەۋشى. نيازبەك شايسۇلتانوۆتىڭ مۇحاممەدى تىم ەموسيونالدى، مەيىرعات امانگەلديننىڭ قاسىمى نازىكتەۋ كورىنگەنى راس. ەسەسىنە ءمادينا ەسمانوۆانىڭ جاھانبيكەسى ۇنامدى، ارمان اسەنوۆتىڭ قوبىلاندىسى ەستە قالادى. ەركەبۇلان دايىروۆتىڭ ۇلكەن اكتەر بولىپ ءوسىپ كەلەتىنى قۋانتادى.
ءفيلمنىڭ كەي تۇستارىندا، اسىرەسە باسىندا فونداعى دىبىستار كەيىپكەرلەردىڭ داۋسىن باسىپ كەتەدى. مونتاج سونشالىقتى ءساتتى دەي المايسىز. ىلەدەن وتكەن كورىنىستىڭ باسىندا كۇز، اياعىندا - قىس. جالپى دالا، سۇرەڭسىز كۇز مەزگىلىندە تۇسىرىلگەنى وكىنىشتى. كەي كەلىنشەكتەردىڭ كيمەشەك كيسە، كەيبىرىنىڭ قىزداي سىلانىپ مالىناتىنى بولماسا، جالپى كوستيۋمدەر ۇنادى. اسىرەسە قوبىلاندى مەن ءوز تەمىردىڭ ساۋىتى، جاس سۇلتانداردىڭ كيىمى ەرەكشە كوزگە تۇسەدى. س.قۇرمانبەكوۆ پەن ءو.شمانوۆ باستاعان توپتىڭ ايانباي ەڭبەك ەتكەنى كورىنىپ تۇر.
ءابىلقايىر “تاق ءۇشىن تۋعان باۋىرىمدى ءولتىردىم” دەپ ماقتانادى، مۇحاممەد “تورەدە تۋىس بولمايدى” دەپ ءجيى قايتالايدى. ال قاسىم “تاق ءۇشىن تالاستا تۋىستىڭ قانىن توكپەيمىن” دەيدى. (تاريحتان ءمالىم، سول سەرتىندە تۇرادى). جانىبەك تە اتتان ءتۇسىپ، كەرەيگە جول بەرەدى. اق كيىزدەگى اعاسىن ەلدىڭ الدى بولىپ ءوزى كوتەرەدى. قازاقتىڭ حاندارىنىڭ داستۇرىندە بيلىك ەشقاشان تۇپكى ماقسات بولماعان دەگەن وي بار.
ءبىراق وزبەك حاندىعى سولاي اتالادى ەكەن دەپ، ءابىلقايىردى تۇقىم-تۇياعىمەن كوزىن بوياتىپ، الا ماتاسىن وراتىپ، قازىرگى وزبەكتەرگە اينالدىرىپ جىبەرۋگە بولمايتىن شىعار. وندا دا كىلەڭ قازاقتىڭ تايپالارى ەمەس پە ەدى، شايباني دا شىڭعىستىڭ ۇرپاعى ەمەس پە ەدى (تاريحشىلار ول كەزدە وزبەك حاندىعى دەگەن اتاۋ بولعانىمەن، ول ەتنوس رەتىندە وزبەكتەر بولىپ قالىپتاسپاعان كەز (ءدال قازاق سياقتى) دەگەندى ايتادى). ەندەشە موعولستاندى ۇيعىرستان قىلىپ شىعارۋدىڭ قاي قيسىنى بار؟ اتى موعول بولعانىمەن، ول دا قازاقتىڭ ءوز تايپالارىنىڭ قونىسى ەدى عوي. فيلم لوگيكاسىنا سەنسەك، قازاقتار وزبەكتەن قاشىپ، ۇيعىردىڭ قولتىعىنا تىعىلىپتى (استاپىراللا!). نەگە كەرەي مەن جانىبەك: “شۋ دا ءبىزدىڭ ءوز جەرىمىز، اتامەكەنگە ورالايىق” دەمەيدى؟ (بىلتىر قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى تۋرالى دەرەكتى فيلم تۇسىرگەنىمىزدە تاريحشىلاردىڭ ءبارى ءبىر اۋىزدان سولاي دەگەن).
ءتۇسىرۋ توبىنداعى بارشا ازاماتتاردىڭ ەڭبەگىن باعالايمىز. ەشكىم دە قازاقتىڭ ەڭسەسىن تۇسىرەتىن كينو تۇسىرەمىز دەگەن جوق. ءبارى رۋحىمىزدى كوتەرەمىز، وزىمىزگە دەگەن قۇرمەتىمىزدى اسىرامىز، نامىسىمىزدى جانيمىز دەدى. مۇمكىن، بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە بۇل ماقساتىنا جەتكەن شىعار. ونى ءوزىڭىز باعالاڭىز. اركىمنىڭ كوزى وزىنشە كورەدى، ءبىزدىڭ كورگەنىمىز جوعارىداعىداي بولدى. مۇمكىن، سەريال نۇسقاسى ۇتىمدى شىعاتىن شىعار، تۋىندىعا تولىق باعانى سول سەريالدى تولىق كورگەننەن كەيىن عانا بەرسە ورىندى سياقتى.
