«الماس قىلىش» كورەرمەندەرگە جول تارتقالى جاقسى ءبىر پىكىر وقىمادىم. ءبىرى دەتال جوق، ءبىرى جۇيە جوق دەپ جازىپ جاتتى. سودان «قوي وندا» دەپ بارماي ءجۇر ەم، بۇگىن باردىم. نە دە بولسا وتاندىق ءونىمدى قولدايىن دەگەن نيەتپەن باردىم. ءبىراق جامانداپ جۇرگەندەردىڭ اۋىزىنا قۇم سالايىن دەپ شەشتىم. كينو ءوز دەڭگەيىندە تۇسىرىلگەن. رۋحىم تاسىپ قايتتى!  دەرەكتى فيلم سەكىلدى باستالعانىمەن كينو كوڭىلدەن شىقتى. قازاقتىڭ تاريحى اراسىندا سوزبەن ءتۇسىندىرىپ الماسا تامىرى تەرەڭدە جاتقانىن ايقىنداپ بەردى (ءازىل). كەرەي مەن جانىكبەكتىڭ وبرازىن جاقسى بەرگەن. اسىرەسە جانىبەككە سۇيسەنە قاراپ وتىردىم. ناعىز قازاقى بولمىس پەن ەرگە ءتان مىندەزدەر توعىسقان، سالماقتى ازاماتتىڭ بەينەسىن كورسەتە العان. وتاندىق سونىڭ ىشىندە تاريحي كينولاردى تۇسىرگەن كەزدە ءبىزدىڭ رەجيسسەرلەر جاۋدىڭ وبرازدارىن وتە شەبەر بەرەدى. ويراتتاردىڭ ءوزىن قالاي بەرگەن. سۇستى ءارى مىنەزدەرى قورعاسىنداي اۋىر. قازاق قاي كەزدە بولماسىن جاۋىن وزىمەن تەڭ كورگەن. مەيلى جەڭسىن، جەڭىلسىن ولارعا قۇرمەتپەن قاراعان. كينودان وسى دۇنيەنى انىق كورە الدىم.  باس سالىپ جامان پىكىر بىلدىرگەندەردىڭ ويىنشا، كينودا ماسسا بولۋ كەرەك ءارى اسكەرلەردىڭ شايقاسى كورىنۋى كەرەك سەكىلدى. بۇل گولليۆۋدتىق فانتاستيكا ەمەس، نەمەسە «ۆلاستەلين كولەس» ەمەس توبىرمەن جۇمىس جاسايتىن. حاندار قاسىندا ەڭ سەنىمدى 30-40 ساربازىن ەرتىپ جۇرە الاتىن بولعان. بۇل شىنايى ءارى ناقتى بەينەلەگەن. شۇبىرتىپ بۇكىل اسكەردى ەرتىپ الىپ داڭقوي بولعاننان گورى ءبىر قوبىلاندىنى ەرتىپ جۇرسە دە جەتكىلىكتى. قوبىلاندى دەمەكشى، باتىردىڭ تۇلعاسى، بەينەسى، وبرازى قاتىپ تۇر. ءتىپتى ونىڭ مەرەيىن قالاي ۇستەم قىلادى: « حان يەم، ءبىر اۋىز ءسوزىڭىز، بۇيىرساڭىز باسىن كەسىپ الايىن» دەگەن كومەكشىسىنە شايباني حان «ءتايت، ساعان قوبىلاندىنىڭ باسى ويىنشىق پا» دەپ زەكىپ تاستايدى. كومەكشىنىڭ كوزىن شەل باسقان با، سارايعا اتپەن كىرىپ تۇرىپ حانعا قارسى سويلەگەن باتىردىڭ باسىن الۋ شىنىمەن ويىنشىق پا؟!  كينونى (+18) دەپ كورسەتكەن دە دۇرىس شىعار. ءبىراق كورسىن! قاننىڭ توگىلگەنىن، جاستىڭ اققانىن سەزىنسىن ۇرپاق. بارىنشا پروفەسسيونالدى تۇرگە نەگىزدەلگەن ءفيلمنىڭ اراسىندا بولاتىن شايقاستارى «كوشپەندىلەر» فيلمىنەن مىڭ ارتىق. سەرت پەن تەكتىلىكتى، ادامگەرشىلىك پەن جاۋاپكەرشىلىكتى قالاي جەتكىزگەن. سەرت دەپ وتىرعانىم، قاسىم مەن شاح مۇحاممەدتتىڭ انالار الدىنا بەرگەن ۋادەلەرىنىڭ ساقتالۋى. قانداي جاعداي بولماسىن ەكەۋى ءبىر-بىرىن ولىمگە قيمايدى. بۇل دالا زاڭىنداعى سەرتتىڭ ورنى. تەكتىلىك دەيتىنىم، كەرەي مەن جانىبەكتىڭ تاققا تالاسىپ نەمەسە ارازداسىپ جاتقانىن كوردىڭىز بە؟! جوق. مىنە تەكتىلىك. ەل مەن جەر ءۇشىن ءبىر ماقسات جولىنداعى ۇلىلىق.  شايباني ءوزىنىڭ ءرولىن جاقسى الىپ شىققان. ءتىپتى بەينەسى، ءسوزى، حاندىق كەلبەتى وزىنە جاراسىپ-اق تۇر. جەك كورىپ تە جاقسى كورىپ تە كەتپەيسىڭ. ءبىر قالىپتى ويدا ۇستايسىڭ. دەشتى قىپشاق دالاسىنا ءامىرىن جۇرگىزىپ وتىرىپ ءسوز اراسىندا قازاقتان ساقتانۋ كەرەك ەكەندىگىن ەسكەرىپ وتىرادى. بۇل رەجيسسەردىڭ كورەرمەنگە قازاق حالقىنىڭ قانداي جاۋىنگەر حالىق، نامىسشىل ەل ەكەندىگىن جەتكىزۋگە باعىتتالعان نۇسقاسى. ايتپەسە اشسا الاقانىندا، جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاپ وتىرعان شايباني ءۇشىن ءبىر ۋىس قازاقتىڭ تاعدىرى نە ءتايىر ەدى. قورىقتى. ولاردىڭ سەسىنەن، نامىسى مەن كوتەرىلسە ەشكىمدى ايامايتىنىن اڭعاردى. اقىرى اڭعارىپ جۇرگەن دۇنيەسى الدىنا كەلدى.  قازاق قۇرىلتايىن وتكىزگەن كەزدەگى ءاربىر رۋدىڭ «ءبىز بىرگەمىز، كوشسەك كوشتىك» دەپ جۇلقىنىپ تۇرعان داۋىستارىن ەستىگەن كەزدە، بابالاردىڭ ەركىندىك جولىنداعى اڭسارىن، سەزىمىن بايقاۋعا بولادى. رۋح قوي! كەرەي مەن جانىبەككە ءبىر-بىر رۋ باسى بۇكىل ءبىر رۋدىڭ تاعدىرىن تاپسىرىپ وتىرسا، بۇل قازاقتىڭ سەنىمى. بەرەكەنىڭ ۇلگىسى دەپ وسىنى ايت.  موعولستانعا جەر سۇراپ ەمەس، كوشىپ بارىپ وتىرۋعا ۇسىنىس تاستاعان بولاشاق قاسىمنىڭ قاسقا جولىن سالاتىن قاسىم حاننىڭ جاس بولسا دا اقىلىن قالاي كورسەتكەن. اتادان ۇل تۋسا ءارى ەستى بولسا قۋانىش وسى ەمەس پە؟! ەسەن –بۇعا حاننىڭ الدىنا كەلگەن كەرەي مەن جانىبەكتىڭ ءوز شارتتارىن ۇسىنۋى قازاقتىڭ دا تىرەسسە شاماسى بارىن، الىسسا الىسقانىن، جۇلىسسا جولىنداعىسىن جاپىرىپ كەتەرىن ەسكەرتۋى. سوزگە بەرىك ەلدىڭ ويراتتاردى ويسىراتا جەڭىپ، موعولستاننىڭ شەتىن ەرلىكپەن قورعاۋىن قالاي ايتپايىن. ءدال وسى جەردەگى قولدارىنا ساداق الىپ، جەبەنى جىگەرلەنە تارتىپ، قورامساققا قول سالعان تەگىندەگى توميريستەردى كورمەيسىز بە؟! قىزداردىڭ ەرلىگىن كورسەتكەنى ءجون بولعان. بۇل قازاق قىزدارىن ءبىر سەرپىلتىپ الۋ. ايتپەسە ەۋروپانىڭ يدەولوگياسىنا سىنىپ، بىرەۋ تۋسا وماقاسىپ جاتىپ الاتىن كەلىندەر ءۇشىن سىن ەدى. قاراڭىزشى، دالادا ءجۇرىپ، تۋعان بالاسىن ارقاسىنا اسا سالىپ جاۋعا شابۋ دەگەن ءسىز شە سيۋجەت قانا ما؟! جوق...! بۇل دەگەن ەرلىك. شالكيىزدىڭ تەكتىگىلى اناسىندا ەكەن عوي سوندا! كوردىك. سۇيسىندىك.  كەشەگى نوعاي قوسىلعاندا بالكىم ۇلكەن ءبىر دەرجاۆا بولار ما ەدىك. قازتۋعاندى نەمەسە بەكبولاتتى تىڭداماعان نوعايعا نە دەيسىڭ! ءبىراق قازتۋعاننىڭ «قايراندا مەنىڭ ەدىلىم» دەپ جىرلاعان جىرىن بۇگىندە ساحنادا ورىنداپ جۇرگەن بەكبولات تىلەۋحان ءۇشىن ءدال سول وبراز شاق كەلگەن سەكىلدى. بەرە العان، الىپ شىعا العان.  جۋمونگ حانزاداعا عانا ەكى جەبەمەن جاۋىن تۇيرەپ تۇسىرە مە دەسەم، قازاقتا دا بار ەكەن عوي. باياعىدا ءتۇسىرۋ كەرەك ەدى. ۇرپاققا تەگىندە كورسەتۋ كەرەك ەدى، كىمنىڭ كىم ەكەنىن. كورەيدەن قالىپ قوياتىنداي ەشتەڭەمىز جوق. تۇسىرە الادى ەكەنبىز. ويناتا الادى ەكەنبىز. وسى قالىپتان تايماسىن.  «سوڭعى دەمىم قالعانشا، قاسىق قانىم قالعانشا قازاق ەلى ءۇشىن قىزمەت ەتۋگە انت ەتەمىن» دەگەن كەرەيدىڭ ءسوزى قانداي ءا!  ەل سىرتىندا قورعان بولىپ جۇرگەن ەكى كەيىپكەر: اسان قايعى مەن قوبىلاندى باتىر تۋرالى ايتايىن. اسان قايعىنىڭ ايتارى بار قارت، داناگوي ەكەندىگى كورىنىپ-اق تۇر. تەك ءبىرلى-جارىم سوزدەردى قايتالاي بەرگەنى بولماسا، ءبارى ءوز رەتىمەن كەلگەن. قوبىلاندىنىڭ سوڭىندا بەتىنە بەتپەردە سىندى مىرش كيىپ جاۋ ورتاسىنا شوقپارىمەن سۇڭىگىپ كەتۋى تۇسىنىكتى ەدى. اعاسىنا قارسى شاۋىپ ولتىرگەننەن كەيىن، شايبانيدىڭ قۇرىعىنا تۇسكەنىن كەيىن تۇسىنگەن سوڭ اقىرى ەل الدىندا قارابەت بولدىم دەپ تۇمشالانعانى بولسا كەرەك. ءبىراق قازاقپەن جانى ءبىر عوي، جارىقتىق باتىردىڭ.  قورىتا كەلگەندە، مەنىڭ كوزقاراسىمدا كينو وتە جوعارى دەڭگەيدە تۇسىرىلگەن. وتاندىق ءونىم ءۇشىن بۇل ۇلكەن جەڭىس. تىرناق استىنان كىر ىزدەگىم كەلمەيدى. ويتكەنى وسىنداي تاريحي، رۋحتى كينوعا شولدەپ جۇرگەندە ءشولىم قاندى. كەۋدەم تولىپ، جۇرەگىم اتقاقتاپ وتىردى. باسقان توپىراعىمدى سۇيگىم كەلدى. ۇرپاقتىڭ ساناسىن وياتىپ، جىگەرلەندىرەتىن، قازاقتىڭ قازاقى ستاتۋسىن كوتەرەتىن، تاريحتى تامىزىپ وتىرىپ سيۋجەتتەرمەن جەتكىزەتىن وسىنداي كينولار كوپ بولسىن. مەملەكەت ءبولسىن بيۋدجەتتى. مادەنيەتىڭ مەن تاريحىڭدى تانىتۋعا ارنالعان كەز كەلگەن دۇنيەدەن ايانىپ قالعان اقشاڭا ساداعا!  بۇگىن تاعى دا قازاق بولىپ تۋعانىم ءۇشىن قۋاندىم، ماقتاندىم! «سەن كىمسىڭ ەي، شىڭعىس ۇرپاعىنىڭ الدىن بوگەيتىن» دەگەن كەرەيدىڭ ءسوزى، ويراتتىڭ كەۋدەسىنە تىرەلگەن قامشىنىڭ سۇستى بەينەسى... ءبارى ەسىمدە. وسىنداي تاريحىمنىڭ بارىن كورىپ تۇرىپ، بىلە تۇرىپ ۇساقتالۋعا قاقىم جوق!  بابالارعا مىڭ تاعزىم!
 

مارعۇلان اقان