«ەلباسى ارنايى ۇندەۋ جاريالايدى» دەگەن سىبىستان كەيىن-اق گۋ-گۋ اڭگىمە داۋىلداي سوقتى. ۇيالى تەلەفوندا دامىل جوق. نەنى قوسپادى دەيسىڭ، قاڭقۋ وسەككە: «پرەزيدەنت حالىقپەن قوشتاسىپ، قىزمەتىنەن كەتەدى ەكەن»، «ەلباسى بيلىكتى داريعا نازاربايەۆاعا وتكىزىپ بەرمەكشى...»، «جوق، ۋاقىتشا ەلدى پرەزيدەنتتىڭ سىنىپتاسىنىڭ بالاسى باۋىرجان بايبەك باسقاراتىن كورىنەدى...»، «شارشاپ ءجۇر ەكەن...»، «...اۋىرىپ قالىپتى...» ت.س.س.

وسىنداي بىلجىراق-بىلىقتىڭ ورتاسىندا بىرەۋدىڭ «...وچەرەدنايا ۋتكا، پرياتنوگو اپپەتيتا...» دەگەنى جۇيكەمىزدى سىمشا سوزدى...

...قىتىمىر قاڭتاردىڭ سارسەنبىسىنىڭ كەشىن تاعاتسىزدانا توسقانىمىز دا جاسىرىن ەمەس. كوڭىلىمىز كۇپتى، جۇرەگىمىز ءلۇپىلدى ەدى...

«...ءقازىر زاماننىڭ ديدارى وزگەردى. ءبىز دە وزگەرۋگە ءتيىسپىز. سول سەبەپتى، مەملەكەتتىڭ باسقارۋ جۇيەسىن دە جاڭعىرتاتىن كەز كەلدى. مەن ەلدىڭ مۇددەسى مەن زاماننىڭ تالابىن، ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن ويلاي وتىرىپ، وسىنداي بايلام جاسادىم...» – دەدى ەلباسى.

ەنتىگىمىز باسىلىپ، ەسىمىزدى جيعانداي بولدىق: ەل تىنىش، جۇرت امان ەكەن... ءارى قاراي ەلىمىزدىڭ باسشىسى: «...ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى، تاعدىرلى ماسەلە ۇسىنباقپىن. بۇل – كونستيتۋسيا مەن زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ. ءبىزدىڭ الدىمىزدا بيلىك تارماقتارىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن قايتا ءبولۋ مىندەتى تۇر. پرەزيدەنتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروسەستەردى رەتتەۋدەگى ءبىرشاما وكىلەتتىكتەرىن ۇكىمەتكە جانە باسقا دا اتقارۋشى ورگاندارعا بەرگەن ءجون. سوندا بۇل سالاعا ۇكىمەت، مينيسترلىكتەر جانە اكىمدىكتەر تولىقتاي جاۋاپ بەرەدى. دەمەك، بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى كونستيتۋسيالىق دەڭگەيدە تەڭگەرىمدى ەتۋ كەرەك. وسى رەفورمانىڭ اياسىندا ۇكىمەتتى جاساقتاۋداعى پارلامەنتتىڭ ءرولىن كۇشەيتەمىز. پارلامەنت سايلاۋىندا جەڭگەن پارتيا ۇكىمەت قۇرامىن انىقتاۋعا تۇبەگەيلى ىقپال ەتەتىن بولادى...» – دەدى.

«تاعدىر سوقتىراتىن جاھاندىق جانە ايماقتىق سىندارعا دايىن بولۋىمىز كەرەكتىگى» دە تۇسىنىكتى، دەگەنمەن، الگى «پارلامەنت سايلاۋىندا جەڭگەن پارتيا» ۇكىمەت قۇرامىن تولىقتاي سايلاي المايدى، تەك «ۇكىمەت قۇرامىن انىقتاۋعا تۇبەگەيلى ىقپال ەتە...» عانا الادى ما؟.. كوكەيدەگى تۇڭعىش ساۋال وسى بولدى... قالاي بولعاندا دا، ۇكىمەتتى تاڭداپ-تاعايىنداۋ قۇقى زاڭ شىعارۋشى بيلىك تارماعىنا بەرىلگەسىن، مۇنىڭ ءوزىنىڭ جارتىكەش شارۋاعا اينالماعانى دۇرىس...

كەلەسى تۇسىنىكسىز تۇيتكىل: «ۇكىمەتكە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى بەكىتۋ وكىلەتتىگىن بەرۋ ويعا قونىمدى بولماق، سەبەبى، ۇكىمەت جاۋاپكەرشىلىكتى تولىقتاي وزىنە الادى. ۇكىمەتكە ءوزىن قۇرىلىمداۋعا، ونىڭ قۇرامىنا كىرمەيتىن ورتالىق اتقارۋ ورگاندارىن تاراتۋعا قۇقىق بەرۋگە بولادى» – دەگەن سوزدەن سوڭ تۋىندادى.
راسىندا، بۇرىن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى قابىلداۋ پرەزيدەنتتىڭ قۇزىرەتىندە بولسا، بۇدان بىلاي ۇكىمەت قۇرىلىمدارى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى وزدەرى ويلاپ-تاۋىپ، پىسىقتاپ-بەكىتىپ، قابىلداپ-جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىس. سوندىقتان، ورتالىق اتقارۋشى ورگاندار ۇكىمەتتىڭ تولىقتاي باعىنۋىنا كوشەدى. ياعني، مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى تۋىنداتۋدان باستاپ، ناقتى جۇزەگە اسىرۋعا دەيىن ۇكىمەت جاۋاپتى. ارينە، مۇنىڭ ءوزى ءتيىمدى سەكىلدى كورىنگەنىمەن، بۇرىن دا كەز كەلگەن باعدارلاما مەن زاڭنىڭ جوباسى ۇكىمەتتىڭ اسحاناسىندا ءپىسىپ، شىعىپ جاتپايتىن با ەدى؟..

مەملەكەت باسشىسى بىلاي دەدى: «ۇسىنىلعان باعدارلاما ءۇش مىندەتتى ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بىرىنشىدەن، ساياسي جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىنىڭ الداعى كوپتەگەن جىلدىق قورىن اشادى. ەكىنشىدەن، ۇكىمەت پەن پارلامەنت ءرولىنىڭ جوعارىلاۋى – وسى زاماننىڭ سىندارىنا ءتيىمدى جاۋاپ مەحانيزمىن بەرەدى. ۇشىنشىدەن، الەمدە مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ امبەباپ مودەلى جوق. بارلىعى ىزدەنۋ ۇستىندە...»
دەگەنمەن، نەسىن جاسىرامىز، قارا قىلدى قاق جارىپ، اقيقاتىن ايتساق: «مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيلىك تارماقتارىن ءوز ەركىمەن ۇلەستىرۋى – الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ ساياسي ومىرىندە سيرەك كەزدەسەتىن جاعداي، ەلىمىزدەگى دەموكراتيالىق پروسەستەردى جەتىلدىرىپ، مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنا اسەر ەتەتىن اسا تاعدىرلى كەزەڭ» – دەگەن سەنات سپيكەرى قاسىم-جومارت توقايەۆ تا، «پرەزيدەنت پرەدلاگاەت كازاحستانسام ۋنيكالنوە رەشەنيە گوسۋدارستۆەننوگو ۋسترويستۆا ي ۆىحود نا پرينسيپيالنو نوۆىي ۋروۆەن پوليتيچەسكوي كۋلتۋرى» – دەپ مالىمدەگەن ءماجىلىس ءتوراعاسى نۇرلان نىعماتۋللين دە ىزدەنۋدە ىلكىمدىلىك كورسەتە العان جوق...
ال، قوعام بەلسەندىسى مۇحتار تايجان باۋىرىمىزدىڭ قازاقشا-ورىسشا ءۋاجى كوڭىلگە قونىمدى شىقتى: «...پەسسيميزم، سەنبەۋشىلىك باسىم، پرەزيدەنتتىڭ ۇندەۋىنە. دۇرىس قوي، بۇل جىلدارى نەشە رەت حالىق الدانعان بولاتىن. ءبىراق... وسى جولى باسقاشا بولادى دەپ سەنىمدىمىن. بىزگە شىنايى ساياسي رەفورما كەرەك، كوزبوياۋشىلىق ەمەس. ءوز باسىم، ەگەر مەنى بۇل جۇمىسشى توبىنا شاقىرسا، بارىپ سىزدەردىڭ پىكىرلەرىن جەتكىزىپ وتىرامىن. پارلامەنتكە ادال سايلاۋ كەرەك. ۇكىمەت – پارلامەنتتىڭ الدىندا جاۋاپ بەرۋى كەرەك. پارلامەنت – ۇكىمەتتى بەكىتۋگە كەلىسىمىن بەرۋ ءتيىس. پارلامەنتتىڭ ءوزى مىقتى بولۋى قاجەت، ياعني، جاڭا سايلاۋ كەرەك. ول سايلاۋ تەك قانا پروپورسيالدىق جۇيەمەن ەمەس، ماجوريتارلىق جۇيەمەن ءوتۋى كەرەك. سوندا عانا پارلامەنتتە تاۋەلسىز، حالىققا جاقىن دەپۋتاتتار وتىرادى. بيلىك نە ءۇشىن قاجەت؟ حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن... بيلىك قانداي جاقسى بولسا دا، اندا-ساندا دا اۋىسۋى كەرەك، ادال سايلاۋمەن... لوگيچنىمي بىلي بى سلەدۋيۋششيە شاگي: 1. يزمەنەنيە زاكونا و ۆىبوراح ۆ ودنوپالاتنىي، نو بولەە منوگوچيسلەننىي پارلامەنت؛ 2. يزمەنەنيە زاكونا و پوليتيچەسكيح پارتياح، پارتيۋ موجنو رەگيستريروۆات س 20 ليۋدمي؛ 3. يزمەنەنيە زاكونا وب يزبيراتەلنوي كوميسسيي؛ 4. پروۆەدەنيە نوۆىح ۆىبوروۆ ۆ ماجيليس وسەنيۋ 2017 گودا؛ 5. سۋدەبنايا رەفورما، نوۆىي زاكون و سۋدياح؛ 6. نالوگوۆايا رەفورما، سنيجەنيە نالوگوۆ؛ 7. امنيستيا پوليتزاكليۋچەننىح.
...ءقازىر ەلدىڭ ماسەلەسى – ءوزىمىزدىڭ تاباندىلىعىمىزعا تاۋەلدى بوپ تۇر. پارلامەنتكە، ماسليحاتتارعا، اكىمدەردى ادال سايلاۋدى تالاپ ەتۋىمىز كەرەك. سابىر ءتۇبى – سارى التىن! ءۇمىتسىز – شايتان عانا!..»

...جارلىق شىعىپ، حالىقتىق تالقىلاۋعا ءبىر اي ۋاقىت-مۇرسات بەرىلدى. ەلباسى ايتىپ ەدى: «كونستيتۋسيالىق رەفورمالار جوباسىن بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋعا شىعارۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم» دەپ. ءبىراق، سەناتتىڭ ۆيسە-سپيكەرى سەرگەي گورموۆ: «رەچ و رەفەرەندۋمە نا سەگودنيا نە ستويت...» – دەپ سوعىپ قالدى.

ەگەر الىستاعى اۋىل، قيانداعى قازاقتىڭ پىكىرىمەن ساناساتىن بولساق، بىرىنشىدەن، مىندەتتى تۇردە حالىقتىق رەفەرەندۋم ءوتۋى كەرەك؛ ەكىنشىدەن، ءبىر اي مەرزىم تىم ازدىق ەتەدى، دەپ ويلامىن. قازىرگى تاڭداۋىمىز: «مىقتى پرەزيدەنت، بەدەلدى پارلامەنت، ەسەپ بەرۋگە مىندەتتى ۇكىمەت» باعىت-باعدارىنداعى ساياسي جۇيە بولسا، ەلىمىزدەگى كۇللى ساياسي كۇشتەر، ازاماتتىق قوعام بەلسەندىلەرى، قازاق جەرىنىڭ بارشا جۇرتى جاڭا ساياسي رەفورمانىڭ شىنايى ەل مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋىنە ەمىن-ەركىن اتسالىسۋى كەرەك.
ءسوز جوق، ەل پرەزيدەنتىنىڭ ءوز قۇزىرىنداعى 30-عا تارتا ءىرى ماسەلەلەردەن ءوز ىرقىمەن باس تارتىپ، ءتىپتى، ىشكى ىستەر مەن ادىلەت ءمينيسترىن تاعايىنداۋدى پارلامەنتكە قالدىرىپ، ءوزى تەك سىرتقى ىستەر مەن قورعانىس مينيسترلەرىن تاعايىنداۋدى تاڭداۋىن – باتىل شەشىم دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. دەگەنمەن، اتا زاڭىمىزدىڭ 26 بابىنداعى جەكەمەنشىك تۋرالى ەكى تارماققا ايرىقشا مۇقيات بولۋعا مىندەتتىمىز. بۇل تارماقتاردىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىندا «ەلىمىزدە ق ر ازاماتتارى جەكەمەنشىككە يە بولۋعا قۇقىلى» بولسا، جاڭا نۇسقادا «ەلىمىزدە اركىم جەكەمەنشىككە يە بولۋعا قۇقىلى» دەپ جازىلعان. دەمەك، بىزدىڭشە، «اركىم» دەگەندى تولىق انىقتاۋ كەرەك جانە رەسپۋبليكاعا ازاماتتىعىن اشىق كورسەتۋگە ءتيىسپىز. ويتكەنى، بۇل – وتە كۇردەلى دە جاۋاپتى ماسەلە.

مەنىڭشە، بۇل – شيرەك عاسىر ىشىندە قازاق قوعامىندا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر جاساۋعا بەرىلگەن جالعىز جانە ۇلكەن مۇمكىندىك. وسى مۇمكىندىكتى ۋىستان شىعارماي، مەيلىنشە ءتيىمدى پايدالانۋىمىز كەرەك. ارينە، ءارالۋان وي-پىكىرلەر ايتىلىپ جاتىر. دۇرىس. ءبارىن تىڭداۋىمىز كەرەك، اربىرىنە قۇلاق اسۋعا ءتيىسپىز. دەگەنمەن، تىم ۇساقتالىپ، ۇلىقتى شارۋانىڭ بەرەكەسىن قاشىرمايىق. ۇندەۋ – جاقسى، كۇندەۋ – جامان...

...اللا تاعالا پەندەسىنە شەكتەۋلى كۇش-قۋات پەن ءومىر ءسۇرۋ مولشەرىن بەرگەن. كەز كەلگەن ادامنىڭ شارشاپ-شالدىعاتىن، بوساپ-بولدىراتىن كەزى كەلەدى. ماسەلە، ءتىپتى، «استانانىڭ ەكسپو-سىنا دەيىنگى نەمەسە كەيىنگى» دەگەن كەزەڭدە دە ەمەس. ەڭ دۇرىسى، ەلدىڭ اماندىعى مەن بىرلىگى بەكەم بولۋعا ءتيىس.
سوسىن، ءبىز «جۇمىس توبى» تۋرالى پىكىرىمىزدى الدىن-الا بىلدىرگەن بولاتىنبىز: وندا جاسى سەكسەننەن اسقان كەمپىر-قالاشتاردىڭ وتىرعاندىعىن، ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىنىڭ، ساياسي پارتيالار مەن قوزعالىستاردىڭ (سونىڭ ىشىندە، وپپوزيسيالىق باعىتتاعى ۇيىمدار مەن جەكە تۇلعالاردىڭ)، اقپارات قۇرالدارىنىڭ مۇلدەم جوقتىعىن ايقىن ايتقانبىز جانە سول ۇستانىمىمىز وزگەرگەن جوق.

ءوز باسىم، «جۇمىس توبىنا» مىناداي قوعام بەلسەندىلەرىن ەنگىزۋدى ۇسىنامىن: مۇحتار شاحانوۆ، اقىن؛ يمانعالي تاسماعامبەتوۆ، ق ر پرەمەر-مينيسترىنىڭ ورىنباسارى؛ سەرىكبولسىن ءابدىلدين، قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى؛ توقتار اۋباكىروۆ، قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى؛ مارات ءتاجين، ق ر پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى جەتەكشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى؛ جاسارال ءقۋانىشالين، قوعام قايراتكەرى؛ قابدەش ءجۇمادىلوۆ، جازۋشى ت.ب.

قاقاعان قاڭتاردىڭ ايازىنا قاراماي، اقوردا اۋدانىنا ات باسىن بۇرعان قوعام بەلسەندىسى مۇحتار تايجان باۋىرىمىز بۇل شارۋاعا ءوزىنىڭ دە بەل شەشە كىرىسۋگە ءازىر ەكەندىگىن جازعان ەكەن (جەڭىس قۇسپانوۆ: «...ۆوزموجنو، چتو بۋدۋت ۆنەسەنى يزمەنەنيا ۆ زاكون و ۆىبوراح ي (موجەت حوتيا بى 50) دەپۋتاتسكيح مەست وتدادۋت ماجوريتاريام، نو نە س ۋليسى، ا پود پريكرىتيەم پارتيي. نە زريا مۇحتار تايجان پەرەەحال ۆ استانۋ، دۋمايۋ، ون چتو-تو زناەت...»)، نەسى بار، «ۇرىستا – تۇرىس جوق»، ۇلتتىڭ تاعدىرلى بولاشاعىنا تىكەلەي قاتىستى ماسەلەنىڭ ءبىر شەتىن بىرگە كوتەرىسۋدەن ءوز باسىم دا قاشپايتىنىمدى اشىق ايتقىم كەلەدى...

«انشەيىندە – اۋىز جاپپاس، توي بولسا – ولەڭ تاپپاس» دەمەكشى، جاساندى سىپايىعانسىپ، اسا جاۋاپتى ىستەن ات تونىمدى الا قاشسام، ءسىرا، ماعان دا ۇيات بولادى...

قاجىمۇقان عابدوللا،
«قازاق ەلى» حالىقتىق قوزعالىسىنىڭ ءتوراعاسى