بۇگىندە ارىس قالاسىنىڭ سولتۇستىگىندە تۇسىنىكسىزدەۋ ءبىر قازبا جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر دەپ جازادى «زامانا» گازەتى. قالا ماڭىنداعى «لەسحوز» دەپ اتالاتىن شاعىن اۋىلدىڭ جانىندا كەزىندە جارتى الەمدى جاۋلاپ العان اتاقتى شىڭعىس حاننىڭ ءقابىرى جاتقان كورىنەدى. ال ونى قازۋمەن اينالىسىپ جۇرگەندەر – ەرلى زايىپتى سمان وتەگەن مەن ونىڭ جارى گۇلجانار التىنبەك دەگەن ادامدار.

بۇل كىسىلەر العاشقىدا تەمىرلاندا تۇرعان، ءبىر جىلدان سوڭ جۇمىس بابىنا بايلانىستى الماتىعا قونىس اۋدارىپتى. گۇلجاناردىڭ ايتۋىنشا، بىردە ءتورتىنشى باباسى ماناس تۇسىندە ايان بەرىپ: «سەنى جاقىندا ءبىر كىسىمەن تانىستىرامىن. ەرتەڭ قۇرباندىققا مال شالىپ، ۇيدەن ءيىس شىعارۋىڭ كەرەك»، – دەپتى. ەكى كۇننەن سوڭ باباسى گۇلجاناردىڭ تانىساتىن ادامى جاي ادام ەمەس، اتاقتى شىڭعىس حاننىڭ ءوزى ەكەنىن جەتكىزگەن. تاڭقالارلىعى، ۇزاماي قاھارلى حاننىڭ ءوزى دە كورىنە باستاپتى. 2014-جىلى قاراشا ايىندا شىڭعىس حان گۇلجاناردىڭ تۇسىنە كىرىپ: «مەنىڭ بار دەگەن جەرىمە باراسىڭ»، — دەيدى. سودان ەرلى-زايىپتى ەكەۋى وڭتۇستىككە قاراي جول تارتقان. ارىس قالاسىنا كەلگەن كەزدە  ەندى وڭتۇستىككە قاراي بۇرىلۋ كەرەكتىگى ايتىلعان. وسى جولى شىڭعىس حان وعان «ابىز انا» دەگەن ات بەرىپتى.

سول جولى بولاشاقتا قازىلاتىن جەرگە بەلگى قويىپ قايتقان ەرلى-زايىپتىلار كەلەسى جىلى ساۋىردە قازبا جۇرگىزۋدى باستاعان. وسى ماڭدا حاننىڭ ءبىر قولباسشىسىنىڭ جانە اتاقتى مايقى ءبيدىڭ دە بەيىتتەرى جاتقان كورىنەدى.

كەيدە جۇمىس كەيبىر سەبەپتەرگە بايلانىستى  سايابىرسىپ، ءتىپتى توقتاپ تا قالادى. وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا قايتا باستالعان قازۋ جۇمىستارى ازىرگە توقتاپ تۇر. ءقازىر حاننىڭ قابىرىنە نەبارى 30 سانتيمەتردەي عانا جەر قالىپتى. ارى قاراي قازۋعا رۇقسات جوق. سەبەبى شىڭعىس حاننىڭ ءوزى ەلباسىدان رۇقسات كۇتىپ وتىرعان كورىنەدى. ەگەر نۇرسۇلتان نازاربايەۆ وسى جاڭالىقتى ەستىپ، ءقابىردى اشۋعا رۇقسات بەرسە، وندا ەلىمىزدە ءبىز كۇتپەگەن وڭ وزگەرىستەر ورىن الادى ەكەن. ەل ىشىندە پاراقورلىق، جەم­قورلىق جانە زيناقورلىق سەكىلدى جامان ادەتتەر تيىلادى دەيدى. سماننىڭ وزىنە ءتىپتى شىڭعىس حان: «مەن وسى جەردە جاتىرمىن، جەر بەتىنە شىعارىڭدار. مەن مونعول ەمەسپىن، قيات دەگەن رۋدانمىن. اكە-شەشەم – قازاق، ايەلىم  قوڭىرات رۋىنان»، – دەپ ايان بەرىپتى-مىس. 

ەلدى مەكەننەن  ەكى-ۇش شاقىرىم قاشىقتا جاتقان بۇل جەردىڭ سىرتقى جاعى جارىم-جارتىلاي قورشالىپتى. ونى ءبىز ارنايى بارىپ كوردىك. بۇگىندە 12 مەتر تەرەڭدىكتە قازىلعان تۋن­نەلدىڭ ۇزىندىعى شامامەن 30 مەترگە جۋىق. ىشكە تۇسكەندە وڭعا بۇرىلۋعا تۋرا كەلەدى. ودان دا تومەن تۇسكەندە بۇلاق كورىنەدى. سماننىڭ ايتۋىنشا، بۇلاق سۋى قانشا الىنسا دا ورتايمايدى ەكەن، ەم-دومدىق قاسيەتكە يە دەسەدى. ونى ىشكەن تالاي ادام دەرتىنەنەن ايىعىپتى.

بۇلاقتان سولعا قاراي ەڭكەيىپ جۇرۋگە تۋرا كەلەدى. بۇل جەرگە تۇسكەن ادام قاپ-قاراڭعى تاس تۇنەكتە فونار جارىعىنىڭ كومەگىمەن حاننىڭ ءقابىرى جاتىر دەگەن جەرگە بارىپ تىرەلەدى. ءبىر قىزىعى، قازىلعان سايىن بۇل جەردە ءارتۇرلى بەلگىلەر پايدا بولا بەرەدى ەكەن. مىسالى، «ح16» دەگەن جازۋدىڭ ءمانىن ەشكىم تۇسىنە الار ەمەس. سول سەكىلدى، انىقتاپ قاراعان ادامعا «1» جانە «2» دەگەن ساندار كورىنەدى. وڭ جاقتاعى «2017» دەگەن سان دا  قاشالىپ جازىلعان سەكىلدى اسەر قالدىرادى.

ءبىز وسى جەردە سماننان: «1941ء-شى جىلى اقساق تەمىردىڭ ءقابىرى اشىلعان كۇننىڭ ەرتەڭىنە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعانى بەلگىلى. ال مىنا جەردەن شىنىندا شىڭعىس حاننىڭ ءمايىتى شىقسا سوعىس ءورتى تۇتانۋى مۇمكىن بە؟» – دەپ سۇراعانىمىزدا ول: «جوق. ويتكەنى كەشەگى كەڭەستىك زاماندا جوعارىدان رۇقسات سۇرالماعان. ال بۇل جەردە مۇلدە ونداي ەمەس. باياعىنىڭ حانى بۇگىنگىنىڭ پاتشاسى سانالاتىن ەلباسىنىڭ وزىنەن رۇقسات كۇتىپ وتىر»، – دەپ جاۋاپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، مەملەكەت باسشىسى ەرتەلى-كەش تاپ وسى جەرگە كەلەدى ەكەن. الداعى كەزدە بۇل ماڭعا ۇلكەندى-كىشىلى قوناقۇيلەر، مۇراجاي،  اسحانا مەن الىس­تان كوز تارتاتىن ءتۇرلى ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن كۇمبەزدى كەسەنە بوي كوتەرمەك. كۇمبەزدى ارابتار سالادى ەكەن. قىسقاسى، بۇل ايماق ادام تانىماستاي وزگەرمەك.

ەرلى-زايىپتىلار وسىلاي دەيدى.

...جالپى، بۇل ايتىلعاندارعا سەنۋ-سەنبەۋ – اركىمنىڭ ءوز ءىسى. دەگەنمەن «ورتا ازيا قاقپاسى» اتانعان شاھاردىڭ سولتۇستىگىندە قازۋ جۇمىستارىنىڭ ءجۇرىپ جاتقانى راس. ال تۇستەرىندە ايان بەرىپ، شىڭ­عىس حاننىڭ جول كور­سەتۋىمەن ءقابىر قازۋعا كىرىسكەن ەرلى-زايىپتىلاردىڭ جاعدايى جاقسى دەۋگە اۋىز بارمايدى. ويتكەنى ولار سوڭعى بىر-ەكى جىلدان بەرى ۇيدەن ۇيگە كوشىپ ءجۇر. بۇگىندە ەكەۋى «ابىز اناعا» ەم-دوم ىزدەپ كەلگەندەردىڭ تاستاعان تيىن-تەبەنىمەن عانا كۇن كورىپ وتىر.

ب. قۇرالباي.