قازاقتار تۇڭعىشىنىڭ قىز بولعانىن نە ءۇشىن ەرەكشە قالاعان؟

قازاق قاۋىمىندا ءالميساقتان بەرى الەۋمەتتىك جانە اۋلەتتىك دەپ اتالاتىن ەكى توپتاعى مەكتەپ بولعان-دى.
اۋلەتتىك مەكتەپ-(قالىڭ قاۋىم،جۇرت اراسىندا،ەل اۋزىندا،ول:-قازاقتىڭ قارادومباي مەكتەبى اتالادى)-جەكە وتباسىنان باستاپ،اۋلەت،رۋ،تايپاعا دەيىنگى ادامدارعا ورتاق،جارىق دۇنيەگە جاڭا كەلگەن سابيدەن باستاپ،قارتتارعا دەيىن قاتىساتىن ، قازاققا ءتان(تۇرىك تەكتەس حالىقتاردىڭ بارلىعىندا ۇقساس قالىپتاعى تاربيە مەكتەبى بولعانىمەن اراسىندا ايىرماشىلىق بار)،سان عاسىر بويىندا قىزمەت جاساعان،كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان،كەلەشەكتە دە بولاتىن،ۇلت وكىلىن قالىپتاستىراتىن شىنبايلى نۇسقا،ەرەكشە تالىم-تاربيەلىك ورتا.
    قازاق تانىمىندا ادام جاسى:بالالىق،جىگىتتىك جانە قارتتىق («تاڭەرتەڭ ءتورت اياقپەن،كۇندىز ەكى اياقپەن،كەشكە ءۇش اياقپەن جۇرەدى.ول،كىم؟»-دەگەن جۇمباقتى ەسكە ءتۇسىرىڭىز.)ءۇش كەزەڭنەن تۇرادى.ومىرگە كەلگەن كۇننەن باستاپ،قىرقىنان شىققانعا دەيىنگى بالا-قىزىلشاحا(كەي ولكەدە شارانا، شاقالاق) دەپ اتالادى.يت كويلەگىن شەشىپ،قارىن شاشىن الدىرعان سوڭ،قاز-قاز باسقانشا-نارەستە(كەي ولكەدە بوبەك) دەلىنەدى. تۇساۋى قيىلىپ، اياعىن باسقاننان جەتى جاسقا دەيىن-سابي (كەي ولكەدە بالدىرعان)اتالادى.جەتى جاستان ون ءۇش-ون بەس جاسقا دەيىن-بالالىق شاق.بالالىق شاقتىڭ تىرشىلىك تۇراعى،تۇرمىس اياسى-جانۇيا اتالعان.
   وتاۋ يەسى بولعاننان،نەمەرە (نە جيەن)سۇيگەنگە دەيىنگى كەزەڭ-وتاعاسى (وتاناسى) اتالىپ،تىرشىلىك تىنىسىنىڭ شەڭبەرى-وتباسى دەلىنگەن.نەمەرەلى-شوبەرەلى بولعاننان باقيعا اتتانعانعا دەيىنگى كەزەڭ-اتا(اجە)دەلىنىپ-تۇرمىس اياسى-اۋلەت اتانعان.وسى اتالعان كەزەڭدەردىڭ تىرشىلىك شەڭبەرىندە جۇرگىزىلگەن، ماقساتتى، جۇيەلى تاربەلىك ءىس-قيمىل ارەكەتتى،تالىم-تاربيەلى ۇلگى-ونەگەنى-اۋلەت مەكتەبى دەپ وتىرمىز.  بۇل مەكتەپ- ءاتى-جونىن ايپاراداي ەتىپ ماڭدايشاسىنا جازىپ قويعان ەڭسەلى، عيمارات ەمەس.اۋلەت مەكتەبى-كىم-كىمگە؟،نەنى؟، قالاي؟ ۇيرەتىپ جاتقانى ايقىن كورىنىپ تۇراتىن،تۇنىق شىنىدان جاسالعان،اۋلەت مۇشەلەرىنىڭ كوز الدىندا ساباعىن وتكىزەتىن ءمولدىر دە، اشىق مەكتەپ.ول تالانتتى دا وزاتتاردى ءبولىپ الىپ، وڭاشا وقىتپايتىن،كارى-جاس،ۇل-قىز،باي-كەدەي،شەندى-شەكپەندى،حان-قاراشا بالاسى دەپ الالامايتىن كوپكە ورتاق مەكتەپ.وسىنداي مەكتەپتىڭ قازاق ورتاسىندا بار ەكەنىن، قازاق بالاسىنا تالىم-تاربيە بەرۋ امالىنا كوڭىل اۋدارعاندار مەن ارنايى زەرتتەگەندەردىڭ بارلىعى دا ايتقان بولاتىن.
       كەيبىر اۋلەت ءوسىپ-ونىپ،رۋلى ەلگە،تايپا دارەجەسىنە جەتكەن.ورتالارىنان نەشە ءتۇرلى دارىندى،ونەريەلەرى تۋىپ شىققان.وسى نەگىزدە دامىعان،تايپا اراسىنا قىزمەت جاساعان، كاسىپتىك مەكتەپتەر دە بولعان.ولاردىڭ ەرەكشەلىگى تاريحي تۇلعالاردىڭ، ونەريەلەرىنىڭ ەسىمىمەن اتالۋى.ماسەلەن، قورقىت، ىقىلاس مەكتەبى،قۇرمانعازى،تاتتىمبەت مەكتەبى، بۇقار،اباي مەكتەبى ت.ب.سونداي-اق،كەرەيلىك ۇيشىلەر مەكتەبى،ادايلىق زەرگەرلىك مەكتەبى، نايماندىق باقسىلار مەكتەبى.
   اۋلەت مەكتەبىنىڭ ءتۇرى دە مول.ماسەلەن:اقساقالدار مەكتەبى،قارا شاڭىراق مەكتەبى،انا جانە دانا مەكتەبى، اتا-اجە نەمەسە اكە-شەشە مەكتەبى،قۇربى-قۇرداس نەمەسە ابىسىن-اجىن مەكتەبى،جەڭگە-جەزدە مەكتەبى،بالا دۋمانى،اقشام مەكتەبى، ەڭبەك-ونەر مەكتەبى ت.ب.
   اۋلەت مەكتەبى قازاقتىڭ تۇرمىس سالتىنان تۋىنداعاندىقتان،ونى،ادەت-عۇرىپ،داستۇرلەردەن ايىرا تانۋ وڭاي ەمەس.
    بىلاي قاراساڭىز،قازاقتا نە كوپ،توي دۋمان،مەرەكە كوپ.ونىڭ ءبارى،اسىپ-توگىلىپ،شاشىلىپ-تاراتۋ ءۇشىن جاسالعان،ماقتانشاق-بوسپەنىڭ ىس-ارەكەتى ەمەس،بالا تاربيەسى ءۇشىن،جاستارعا ۇلاعات ءۇشىن، ۇلگى-ونەگە بەرۋ ءۇشىن جاسالادى.ولاردى جالپى العاندا،قازاق-جاستار دۋمانى(بالا قۋانىشى)دەپ اتاعان.قازاق قانداي دا،سالتىن،دۋمانىن جاساسا دا،ونىڭ تاربيە مەكتەبىنە اينالۋىن كوزدەگەن
     قازاق سالتاناتتى ادام رۋحىن اسقاقتاتۋ ءۇشىن جاسايدى.ال،ۇلتتىق رۋح بالا جانىنا دىلمەن، تىلمەن، داستۇرمەن،ونەرمەن سىڭەتىنىن
اڭعارعان حالىق،بالا العاشقى مۇشەلدەن اسقانعا دەيىن،ونىڭ دامىپ جەتىلۋى،ءوسىپ نىعايۋ ءار كەزەڭىن مۇقيات باقىلاپ،جەتىستىگىنە جىگەر
بەرىپ،تابىسىنا تالداۋ جاساپ،ۇنەمى اتاپ ءوتىپ وتىرعان.ماسەلەن،قۇرساق توي،ات قويۋ، شىلدەحانا،بەسىككە سالۋ،شاش الۋ(قيۋ)،تۇساۋقيار، اتقا مىنگىزۋ،سۇندەت توي،ءتىلاشار ت.ب. عۇرىپتاردى وسى كەزەڭدەردە وتكىزگەن.ونداعى نەگىزگى ماقسات:جاس بالانى الپەشتەۋمەن قاتار باسقا بالالارعا بەرىلەتىن تاربيە مەن ءبىلىمدى وسى شارالارعا ءسىڭىرىپ بەرۋ ءىسىن ۇيىمداستىرۋ ەدى.باسقاشا ايتقاندا؛ بالالارعا تالىم-تاربيە بەرۋ ءۇشىن،اۋلەت مەكتەبىن وسىلاي ۇيىمداستىرىپ،ونىڭ پاندەرىن وسىلاي وقىتقان.ول ءوز كەزەگىندە،وسى ۇيىمداستىرۋ ناتيجەسىندە،قازاقتىڭ عۇرىپ سالتىمەن بىتە قايناسىپ،ادەت-ادەبىنە ۇلاسقان،كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ قالىبىنا اينالعان.ولاي بولسااۋلەت مەكتەبىنىڭ تۇرلەرى دەگەنىمىز قازاق سالتىندا،ادەت-عۇرپىندا اتقارىلعان ءاربىر ىس-ارەكەتتىڭ، ۇيىمداسقان،بىرلەسكەن،بەلگىلى ماقساتقا ساي جۇزەگە اسىرىلعان شارالاردىڭ جيىنتىعى بولماق.
     اۋلەت مەكتەبىنىڭ تاربيە قۇرالدارى مەن تەتىكتەرى دە ەرەكشە بولعان.ماسەلەن،ءتىل جانە ءسوز،ىرىم جانە ادەتتەر،عۇرىپتار،راسىم-تامسىلدەر،نانىم-سەنىمدەر، مۇرالىق جانە جادىگەرلىك دۇنيەلەر،اتامەكەن-ەل-جۇرتى،تۇتىنعان اس سۋى،كيىم-كەشەگى،باسپاناسى،وسكەن ولكە،اتا-بابا مولاسى،زيراتى ت.ب.قەي رەتتە،تاربيە قۇرالدارى ءوز كەزەگىندە اۋلەت مەكتەبىنە دە ۇلاسا الادى.مىسالى،جۇمباق ايتۋ،جاسىرۋ تاربيە قۇرالى بولۋمەن قاتار «ايتىس» اتالاتىن بالا دۋمانىنىڭ قۇرامداس بولىگى.ال،بالالار ايتىسى جاي عانا تاربيە قۇرالى ەمەس.ول-اۋلەت مەكتەبىنىڭ ءبىر ءتۇرى.ايتالىق،بالالار ايتىسى: تاجىكسىلەسۋ نەمەسە قاراپايىم ءسوز قاعىسى؛سۋىرىپ سالمالىققا باۋلۋ،سوعان جاتتىقتىرۋ ايتىسى؛وتىرىك ولەڭ ايتىس؛جاڭىلتپاش جارىسى؛ماقال-ماتەل جارىسى:قاراولەڭ ايتىسى؛جۇمباق جاسىرۋ سايىسى؛سىر اشۋ سايىسى؛جۇمباق ولەڭ ايتىسى،قۇلدىرگى ايتىس ،ارالاس ايتىس سياقتى ونىڭ كوپتەگەن ءتۇرى بار. مىنە،وسىلاردى وتكىزۋدىڭ بەلگىلى ەرەجەسى،ءار تۇرىنە ساي قويىلاتىن تالاپ بار.
   قازاق قوعامى اتالى ءسوزدى دارىپتەپ،ونى تەك قاتىناس قۇرالى نەمەسە تاربيە قۇرالى عانا ەمەس،ءومىر سالتىن ۇيلەستىرۋشى تەتىك رەتىندە پايدالانعان.وسى نەگىزدە دالا دەموكراتياسىن قالىپتاستىرىپ،جەتىم-جەسىر،قارت،مۇگەدەك ۇيلەرىن جەكەلەمەي، تۇرمە، قاماۋ ورىندارىن تۇرعىزباعان.ول- ول ما،قۇلدار مەن كۇڭ، تۇتكىندار مەن ولجالانعان ادامدار تاعدىرى ىزگىلىكپەن شەشىلگەن.سونداي-اق،قازاق ازاماتىن ماراپاتتاسا،«شەندى شەكپەن جاپپايتىن،توسىنە جىلتىراتىپ مەتالل تاقپايتىن.» قازاقتىڭ ماراپاتى ءدا-سوز،جازاسى ءدا-سوز.سول سەبەپتى اۋلەت مەكتەبىندە نەگىزگى تاربيە قۇرالى مىندەتىن ءسوز اتقارعان. مىسالى؛ ارداقتاۋ،ۇلىقتاۋ،ماداقتاۋ،دارىپتەۋ،قولداۋ-قولپاشتاۋ،كەشىرىم سۇراۋ، تاعزىم ەتۋ، اياققا جىعىلۋ، كوڭىل سۇراۋ،ەستىرتۋ،داۋىس شىعارۋ ، كورىسۋ،جوقتاۋ قاتارلى ادەتتەر،ءوز راسىم-تامسىلدەرىمەن عۇرىپقا ءسىڭىسىپ، قازاقتىڭ كىم ەكەنىن باسقاعا تانىتاتىن ەرەكشە ءبىر ۇلتتىق نىشانعا اينالعان.وعان كوسا،ءتالىمدىق سوزدەر،تىيىمدىق سوزدەر،وسيەت سوزدەر،باتا-تىلەكتەر،اڭىز اڭگىمەلەر،ەرتەگى- حيكايالار،شەشەندىك سوزدەر، ولەڭ-جىر،تولعاۋ داستاندار قازاقتىڭ تەلەگەي تەڭىز رۋحاني ءمۇراسىن قۇراي وتىرىپ،ناعىز تاربيە قۇرالى بولا العان.بۇلار يسلام حاديس شاريفىمەن ۇشتاسا كەلىپ ءدىني تىيىمدار مەن بۇيرىقتارعا ەتەنە قابىسىپ كەتكەندىكتەن اۋلەت مەكتەبىنىڭ باستى دا،ناقتى تاربيە قۇرالىنا اينالعان.قازاق ءبىر اۋىز سوزبەن،تۇرعاندى وتىرعىزعان،جاتقاندى تۇرعىزعان،ەسەنگىرەگەننىڭ ەڭسەسىن كوتەرگەن،ەلىرگەننىڭ ەكپىنىن باسقان،ءبىر اۋىز سوزبەن «ءتىرىلتىپ»، ءبىر اۋىز سوزبەن «ولتىرگەن». تىپتەن، «اۋلەت مەكتەبىنىڭ ەڭ باستى الەۋمەتتىك ءپانى دە- «ءتىل ونەرى» بولعان.وسىلايشا،قازاق دەگەن حالىقتىڭ؛ءسوزدى تىڭداۋ،سوزگە توقتاۋ،سوزدە تۇرۋ،ءسوزدى ۇعىپ ونى قادىرلەي ءبىلۋ داعدىسى،ونىڭ ساليحالى ادەبىنە، ەرەكشە قاسيەتىنە،وزگەشە مىنەزىنە اينالعان. قازاق سوزبەن ادام جانىن دا،ءتانىن دە ەمدەگەن.قازاق تىلمەن تۇلعا،ازامات تاربيەلەپ قالىپتاستىرعان. قازاقتىڭ ءتىلى-قىلىش،ءسوزى سويىل.             اۋلەت مەكتەبىندە بەرىلگەن ۇلگى-ونەگە،ءبىلىم مەن داعدىنىڭ مازمۇنىن پايىمداساق،جەكەلەگەن پاندەردى ۇيرەتۋ عانا ەمەس، جالپى الەۋمەتتىك ءبىلىمدى ۇيرەتۋ كوزدەلگەنتاريحقا كوز جۇگىرتەتىن بولساق،كەڭ بايتاق ولكەمىزدە بۋىننان –بۋىنعا جالعاسىپ، ۇياتتىلىق، ادەپتىلىك،كورگەندىك،مەيرىمدىلىك سالتانات قۇرىپ، ۇيلەسىم تاۋىپ جاتقان.مىنە، سول قىمبات ،اسىل قاسيەتتەردىڭ ءبارى وتباسى،وشاق قاسىندا بۇرشىك اتىپ،بۇتاق جايعان.

قاراپايىم قازاق وتباسى ءتۇرلى تاربيە قۇرالدارىن تولىق پايدالانا الماسا دا،وڭىرلىك،رۋلىق ،اۋىلدىق شەڭبەردە ءوز بالالارىن
اۋلەت مەكتەبىندە تاربيەلەپ كەلدى.شارۋا وتباسىندا تاربيە،ۇلگى ونەگە كورسەتۋ ىس-ارەكەتى،اۋلەت پەن تايپانىڭ،رۋدىڭ شىنايى ءومىر ارەكەتتەرىنەن ايىرماشىلىعى از ەدى.تاربيە قۇرالدارىنىڭ اياسى اتام زاماننان قالىپتاسقان شارۋا وتباسىنىڭ قاتىناستار جۇيەسىنە،ەڭبەك قيمىلدارىنىڭ اۋقىمىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن.قازاق اۋلەت مەكتەبىنىڭ ىشىندە وزگەشەلەگى تىم مولى جەڭگە جانە جەزدە مەكتەبى.بالدىرعان شاعىندا ۇل مەن قىز تاربيەسى اراسىندا ونشاما ايىرماشىلىق بولماعان. تەك قىز بالانىڭ كيىم كيىسى ءساندى، ءجۇرىس-تۇرىسى اسەم، ءسوز ىرعاعى بيازى، جىبەك مىنەزدى بولۋدىڭ امال-تاسىلدەرىن ويلاستىرىپ، سول ءۇشىن دە ونىڭ العاشقى داعدىلارىن يگەرتۋگە ەرەكشە زەيىن قويعان. ماسەلەن، ەكىدەن بەس جاس ارالىعىنداعى قىزدار كيىمىنە سىلدىرماق پەن تۇيمە، تۇيرەۋىش-تانا تاعىپ، ۇكى قاداپ تاقيا،كەستەلەپ پەشپەت، كەۋدەشە، بۇرمەلەپ كويلەك، سىرمالى جاعالى جەيدە كيگىزۋى، جەڭىنە جەلپىلدەتىپ جەڭۇش، قولىنا بىلەزىك، ساۋساعىنا ساقينا سالۋى، ولاردىڭ نازىكتىگىمەن ۇندەستىك تاۋىپ، ادەپتىلىك پەن اسەمدىلىكتىڭ العى شارتى بولعان.سەبەبى قازاقتار، قىز بالانى كيىمىنە،اسىرەسە، ساۋساعىنا،الاقانىنا،جەڭىنە قاراپ وسەدى دەپ تۇسىنگەن.(قازاقتار قىز بالانىڭ/قاي جاستاعىسى بولسىن/ الاقانىن،بىلەگىن بوتەنگە كورسەتۋگە، ۇستاتۋعا قۇلىقسىز بولعان) بۇل قاعيدا –ادامتانۋ قازاق ءىلىمى نەگىزىندە قالىپتاسقان.
   «...بارشا حالىق 5 پەن 7 جاس مولشەرىنە ەرەكشە ءمان بەرەدى.بۇل كەزەڭدە اتا-انالار ولارعا كىشى بالالاردى باعىپ-قاعۋدى،مال-جانعا قاراۋدى،باسقا دا ءۇي ىشىلىك جۇمىستاردى سەنىپ تاپسىرا باستاسا، بالالار بۇل تاراپتاعى مىندەتتەردى ءوز موينىنا جاۋاپكەرلىكپەن الادى...بەس، جەتى جاستا بالا ەستيار بولادى دەپ ەسەپتەلەدى دە جاڭا الەۋمەتتىك جۇك ارقالاي الاتىنداي ورنىقتى مىنەزگە يە بولادى»-دەپ جازعان ي.س.كون.
    مۇنداعى پىكىرلەر قازاقتا تولىعىمەن بار ەكەنىن، ونىڭ قالاي جۇزەگە اساتىنىن ح.ارعىنبايەۆ «قازاقتىڭ وتباسىلىق داستۇرلەرى» اتتى ەڭبەگىندە: «قىز بالالار 5-6 جاسىنان باستاپ اپالارىنان، شەشەسىنەن، اجەسىنەن جانە اۋىلداس ايەلدەردەن ءىس تىگۋ، تاماق ءپىسىرۋ، ءۇي جىعۋ، ءۇي تىگۋ، كيىز باسۋ، ورمەك توقۋ، كەستە تىگۋ شەبەرلىگىن ۇيرەنەدى، ءۇي جيىپ6 كىر جۋۋ، ءان سالىپ كۇي تارتۋعا، ايتىسقا جانە قىز كەلىنشەكتەرگە ءتان باسقا دا ادەت-عۇرىپتار مەن جاعىمدى قىلىقتاردى ۇيرەنەدى»-دەپ تاماشا كورسەتكەن. مۇنىڭ ەكىنشى جاعى،سول جاس شاماسىنداعى بالالار تاربيەسىندە قىز جانە ۇلعا ايىرماشىلىقپەن قاراۋ قاجەتتىگىن اڭعارتادى. ءيا،قازاقتار ۇل مەن قىز تاربيەسىنە تىم تەرەڭ بويلاپ،ولاردىڭ جاس ەرەكشەلىگى مەن تابيعي وزگەشەلىكتەرىن ۇنەمى جادىندا ۇستاپ، تاربيەلەۋ جولىن تاماشا تاڭداي بىلگەن.قازاق تاربيە ىلىمىندە؛ «بالاڭدى بەس جاسقا دەيىن پاتشاڭداي قارا، ون بەس جاسقا دەيىن قوسشىڭداي سانا، ون بەس جاستان اسقان سوڭ دوسىڭداي باعالا» دەگەن حاس قاعيدا بار. بالانى اسىراپ كۇتۋدىڭ ەڭ اۋىر كەزەڭى بەس جاسقا دەيىنگى مەرزىم. بالا بەسكە تولىسىمەن قازاقتار اتقا مىنگىزىپ، سۇندەتكە وتىرعىزىپ، ەڭبەككە ارالاستىرادى. بەس جاسقا دەيىنگى بالانىڭ ءوسىپ جەتىلۋىنە، دەنىنىڭ ساۋ، دەنەسىنىڭ شيراق، اقىل - ويىنىڭ ۇشقىر بولۋىنا اتا – اناسى، اعايىن – تۋىسى ۇنەمى مۇمكىندىك جاساپ، قاداعالاپ مۇقيات باقىلايدى.باسقاشا ايتقاندا ، « پاتشاسىنداي» قارايدى. سولاي ەتۋگە اتا–اناسى عانا ەمەس، تايپالى ەل، اۋىل–ايماعى مىندەتتى بولعان.
ەكىنشى جاعىنان،بۇل جاستا-«ويىن بالاسى» سەبەپتى «وزىندىك ەڭبەگى،تىرشىلىگى بار» ەرەسەكتەردەن «تاۋەلسىز» كۇن كەشۋگە ءتيىس. بەس جاستان كەيىن ۇل- ۇياتى اكەگە، قىز – ۇياتى شەشەگە جۇكتەلەدى. اكە كورگەن وق جونۋى، شەشە كورگەن تون ءپىشۋى شارت. قىز بەن ۇل اكە–شەشەنىڭ كولەڭكەسىندەي،جانىندا بولۋى مىندەت ەدى.5 – 15 جاسقا دەيىنگى بالا اكە – شەشەنىڭ نازارىنان تىس قالۋعا بىردە–ءبىر جاعدايات بولماۋى ءتيىس.ولاردى اكە – شەشە قوسشىسىنداي باعالاۋى قاجەت. ال ون بەستەن اسقان سوڭ ولاردىڭ «دوسى» بولۋى ابزال. سولاي بولعان دا ەدى.
        قىز بالا جەتى جاسقا تولىسىمەن (جاسوسپىرىمدىك شاقتىڭ باستالۋى دەپ ەسەپتەگەن)، « ەس ءبىلىپ قالدى، ەتەك – جەڭىن جينايتىن شاق بولدى” دەپ، قولعابىس جاساۋ، داياشىلىق ەتۋ، اناسىنا كومەكتەسۋ،ءىس قىلۋ سياقتى ەڭبەككە ارالاستىرىپ، قىزعا ءتان بىلىك-داعدىلاردى يگەرتكەن. ول ءۇشىن، ولار ءبىز ۇستاپ كەستە تىگىپ، ينە ۇستاپ ءىس قىلعان، بىلىك ۇستاپ الاشا، ورمەك توقۋعا ارالاسقان. ءجۇن ءتۇتىپ، مايدالاپ شۇيكەلەۋمەن قاتار ۇرشىق ۇستاپ ءجۇن يىرگەن. شۇيكەدەن ءجىپ ەسىپ،باۋ قۇراستىرعان. كيىمىن جاماپ، تۇيمە، تۇيمەباۋ قاداعان.سۋ اكەلىپ، ساماۋىرىن قويعان، شاينەك اسقان، موسى كوتەرگەن، پەش جاققان، وتىن تەرگەن، كىر جۋىسقان، مال ساۋىسقان.
       ارينە، بالالىقتان اتتار، جاستىققا باستار ارالىق-بوزبالا (بويجەتكەن) سىن كەزەڭ ۇلعا دا، قىزعا دا بىردەي.بالالىقتان بايسالدىلىققا وتەر باسقا وتكەل دە،جول دا جوق.ءبىراق ولاردىڭ سول سىننان سۇرىنبەي وتۋىنە سۇيەنىش بولار ادامدار:اتا-انا،قۇربى-قۇرداس،تۋىس-تۋعان ەكەنى بەلگىلى.قازاق عۇرپىندا،انا قىزعا ەڭ اۋەلى اقىلشى،ءارى جاناشىر. انا اقىلىنان تيتتەي دە اۋلاق كەتۋ، اۋىتقۋ بولماعان دەسە بولادى.
   بالاسى جىلاعاننىڭ اناسى جىلاعان، بالاسى قۋانعاننىڭ اناسى قۋانعان. قازاقتا، قىزى ءۇشىن اناسى وتقا ءتۇسىپ،سۋعا باتقان. قىز بارلىق ونەگەنى اناسىنان العان. سونداعى بولار،«قىز ۇياتى شەشەگە“ دەگەن عوي.“قىز جاعاداعى قۇندىز”. ول بارشانىڭ باقىتى. كوپتىڭ تالىمىمەن وسەتىن، نازىك قامقورلىقتى تاڭدايتىن،تالعايتىن ابزال دا اياۋلى ۇرپاق.ونىڭ تاربيەسى كوپتىڭ ءىسى.قىز ەلدىڭ كوركى”.ادەپتى، ءتارتىپتى قىز اۋىلدىڭ ماقتانىشى، ال، كەرىسىنشە بولسا، اتا-اناعا سور، اۋىل ايماققا كۇيىك.بويجەتكەندەرگە “قىرىق ۇيدەن تيۋ” قويىپ، «قىز قىلىعىمەن” دەگەندى ەرەكشە ەسكەرتكەن.ءبىراق مۇنىڭ ءبارى دە قىز تاربيەسى ءۇشىن جەتكىلىكسىز(بۇگىنگى تاڭدا، تىپتەن ورىنى تولماي ءجۇر).بويجەتكەن قىزدارعا اتا-اجە، اكە-شەشە جاس جاعىنان تىم الشاقتاۋ، قۇربى-قۇرداس كەيبىر جاعدايدى شەشۋدە ءوزى ءتارىزدى تاجىريبەسىزدىك كورسەتەدى. ەندى كىمگە يەك ارتىپ،سۇيەنۋ قاجەت؟.ءومىردىڭ ءوزى-”جەڭگە،جەڭگە.” دەپ كورسەتىپ، سىبىرلاپ: تۇر ەمەس پە؟! وسى نەگىزدە قازاق اۋلەتىندە “جەڭگە مەكتەبى” ومىرگە كەلگەن.“قىزى بار ءۇيدىڭ قىزىعى بار” بولاتىندىقتان ءار كۇن وتكەن سايىن،ءوسىپ كەلە جاتقان قىزدىڭ فيزيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرى سەزىلىپ،جاڭا توسىن جاعدايلارى كوبەيۋى راس. وسىنىڭ ءبارىن سۋىرتپاقتاپ، بىلتەلەپ ۇقتىراتىن كىم ەدى؟ ارينە جەڭگە، ول بولماسا اپەكەسى.شىندىعىندا كەلىن اۋلەتكە قوسقان اسىل جاندى ادامى،ب ا ق بەرەكە نىشانى.سول شاڭىراقتىڭ قىزدارى مەن ۇلدارىنا جاناشىر جاقىن جان، جۇرەك سىرىن تۇسىنىسەر اقىلشى ادامى.ال، قىز ءۇشىن جەڭگەنىڭ ورىنى ەرەكشە.“قىزىڭ وسسە قىزى جاقسىمەن كورشى بول،ۇلىڭ وسسە ۇلى جاقسىمەن كورشى بول” دەيتىن قازاق اتامىز كەلىنىن كەيدە “قىزىم” دەيدى.كەلىن-قىز بالانىڭ تابيعي ەرەكشەلىگى، جار ءسۇيۋ، بالا اسىراپ-كۇتۋ، وتباسىنداعى ەڭبەكتىڭ داعدىلارىن ۇيرەتۋشى ۇستاز.قىز بالا اۋلەتتە ەرەكشە باعالانادى.ول ەڭ اۋەلى ءورىس كەڭىتەر ۇرپاق،اۋىلدىڭ ءسانى، شاڭىراقتىڭ شاتتىعى ءقادىرلى قوناق.دۇنيەگە قىز كەلىپ،اتا-اناسى:«ىرىس الدى-قىز»-دەپ قۋانعان.اسىرەسە،قازاقتار تۇڭعىشىنىڭ قىز بولعانىن قالاعان.ونىڭ سەبەبى، «وسى وتباسىنا ءالى تالاي ۇرپاق كەلەر،ولاردى اسىراپ باعۋعا اناسىنا جاردەمشى بولار،قىز تۋسا ەكەن!»-دەپ ارمانداعان.سونداي-اق، قازاق قىزدارى ءساننىڭ دە،سالتاناتتىڭ دا اجارى،تابيعات سۇلۋلىعىن، ءوز زەيىنىنە سىڭىرە بىلگەن،ونىمەن ءۇن قوسا بىلگەن جاراتىلىسىنان ەرەكشە دارىن يەلەرى. ولار-ان-كۇي،ولەڭ-جىر، قولونەردىڭ نەبىر باعا جەتپەس تۋىندىلارىن جاساعان،ساقتاپ بىزگە جەتكىزگەن. شىنايى ماحاباتتى ءومىرىنىڭ اقىرىنا دەيىن قاستەرلەپ ساقتاپ،عاشىقتىق جولىندا جانىن پيدا ەتكەن،ءوزىنىڭ اق پەيىلدى،نازىك سەزىمدى جىگىتتەرى مەن قىزدارىن جىر ەتىپ،ۇرپاقتان-ۇرپاققا تاراتىپ،ەل ەسىندە ماڭگى قالدىرۋ اتا سالتىمىز.وسى سالتتى جۇزەگە اسىرۋشىلار- جەزدەلەر مەن جەڭگەلەر، بالدىزدار مەن قايىندار،قايىنسىڭلىلەر بولعان. ولار وسى سالت ارقىلى جاستاردى ءمولدىر ماحابباتقا تاربيەلەدى، بويجەتكەندەردى جان-جاقتى تۇردە ومىرگە دايىندادى.بۇل تاربيە جاقسى ناتيجە بەردى.   ايتالىق،قازاق حالقىندا ءبىر ەلدى اۋزىنا قاراتقان بايبىشەلەر، ەردىڭ قۇنىن ەكى اۋىز سوزبەن بىتىرگەن سۇڭعىلا شەشەن قىزدار، جاۋدىڭ جىگەرىن قۇم ەتكەن،جەلىگىن جۇندەي تۇتكەن ادۋىن،اسقاق،باتىل ايەلدەر قانشاما ءوتتى!ون ساۋساعىنان ونەر تامعان قازاق ايەلدەرى ءبىزدىڭ باي قولونەرىمىزدىڭ توليەسى. كىلەمنەن باستاپ تۇندىككە دەيىن،باسقۇر مەن شىمشيدەن باستاپ بوساعانىڭ باۋىنا دەيىنگى عاجايىپ ورنەك-ويۋلار، توقىلعان، ورىلگەن، سىرىلعان بۇيىمدار، وقالانعان، زەرلەنگەن، كومكەرىلگەن، جيەكتەلگەن، ىزىلعان تاسپالار مەن قۇرلار، ۇلتتىق كيىم-كەشەكتەر، ءۇي جيھازدارى ت.ب. ءبارى- ءبارى ايەلدەر قولىنان شىققان اسىل دا، باعالى دۇنيەلەر. بۇل جەڭگە مەكتەبىنىڭ سان قىرلى ىس-ارەكەتىنىڭ تابىستى ناتيجەسى.