قازاقستان پرەزيدەنتى ءاكىمشىلىگى جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى باعلان مايلىبايەۆتىڭ تۇتقىندالۋى قازىرگى نومەنكلاتۋراعا تءان جولمەن ءورلەپ كەلە جاتقان جاس شەنەۋنىكتىڭ قىزمەت مانسابىن ءۇءزىپ تاستادى. بۇل تۋرالى ازاتتىق حابارلايدى.
40 جاستاعى باعلان مايلىبايەۆتىڭ ءومىربايانىندا ونىڭ جاستىعىنا قاراماستان ءتۇرلى لاۋازىمدى قىزمەتتەرگە تاعايىندالىپ، تالاي اسۋعا شىققان جەتىستىكتەرى جەتەرلىك. ول 23 جاسىندا ساياسي عىلىم كانديداتى، 27 جاسىندا - زاڭ عىلىمى دوكتورى اتانعان. وسى جاسىندا ەلدە ورىس تىلىندە شىعاتىن باس باسىلىم - «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىن باسقارىپ، كوپ جىلدىق تاريحى بار باسىلىمنىڭ العاشقى قازاق باسشىسىنا اينالعان. 29 جاسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى باسپا ءسوز قىزمەتىنىڭ جەتەكشىلىگىنە تاعايىندالىپ، وزىنە دەيىن وسى قىزمەتتى اتقارعانداردىڭ ىشىندەگى ەڭ جاسى بولدى. 33 جاسىندا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە قاراستى اقپارات جانە مۇراعاتتار كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى، ال ەكى ايدان كەيىن مادەنيەت جانە اقپارات ۆيسە-مينيسترى بولىپ تاعايىندالعان.
مايلىبايەۆتىڭ كارەراسى تەز ورلەپ، ساياسي ساحنانىڭ شىڭى – اقورداعا جەتتى. كەي قىزمەتتە 1-1،5 جىل، ال كەيدە ءتىپتى التى اي عانا «بوگەلگەن» كەزدەرى بولدى، كەيىنگى جىلدارى بۇل قۇبىلىس ءومىربايانىندا جىل سايىن جاڭا قىزمەتى كورسەتىلگەن جوعارى لاۋازىمدى جاس مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە ءتان سيپات العان ەدى. مايلىبايەۆ تەك سوڭعى – پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە عانا بەس جارىم جىل «كىدىرىپ قالدى».
ءاكەسى تاڭداعان ماماندىق
جامبىل وبلىسىندا ورتا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن باعلان مايلىبايەۆ الماتىداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەن.
اكەسى اساۋباي مايلىبايەۆ بيىلعى قاڭتاردىڭ 13ء-ى كۇنى جامبىل وبلىستىق «زناميا ترۋدا» گازەتىندە جاريالانعان «نارودنىي دەپۋتات» («حالىق دەپۋتاتى») دەگەن ماقالادا «اشىعىن ايتايىن، بالالارىما ماماندىقتى ءوزىم تاڭدادىم. اكە بولعاندىقتان، ولاردىڭ قىزىعاتىن سالاسى قانداي ەكەنىن، نەگە ۇمتىلاتىنىن بايقايمىن عوي. مۇنىڭ ايقىن مىسالى - ۇلكەن ۇلىم باعلان. 7-8 سىنىپتاردا وقىپ جۇرگەن كەزىندە ول جۋرناليستيكامەن اۋەستەنە باستادى. ول كەزدە ءبىز جۋالىدا تۇرعانبىز. اۋداندىق گازەتكە ماتەريالدار جازىپ ءجۇرىپ، شتاتتان تىس تىلشىسىنە اينالدى. ونىڭ بولاشاعى جۋرناليستيكادا ەكەنى بايقالدى. البەتتە، مۇنى قولداپ، جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە بارۋعا كەڭەس بەردىم» دەپ ەسكە العان.
2017 جىلعى قاڭتاردىڭ 13ء-ى جامبىل وبلىسىنداعى "زناميا ترۋدا" گازەتىندە جاريالانعان "نارودنىي دەپۋتات" ماقالاسى.
ماقالا باعلاننىڭ اكەسى، جامبىل وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ ءتورت شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى، ايماقتىڭ بەلگىلى كاسىپكەرى اساۋباي مايلىبايەۆتىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان. اكەسىنىڭ تۋعان كۇنى - گازەتتىڭ الگى سانى شىققان 2017 جىلعى قاڭتاردىڭ 13ء-ى كۇنى استانادا ونىڭ ۇلىنىڭ كارەراسىنا كەمى جاقىن ۋاقىتقا نۇكتە قويىلدى. اكە ماقتانىشى لاۋازىمدى قىزمەتىنەن بوساتىلىپ، قىلمىستىق كودەكستىڭ 185 بابىندا ("مەملەكەتتىك قۇپيانى زاڭسىز جيناۋ، تاراتۋ جانە جاريا ەتۋ") قاراستىرىلعان قىلمىس جاسادى دەگەن كۇدىكپەن تۇتقىندالدى.
اساۋباي مايلىبايەۆتىڭ «ۇلت. ۇرپاق. ۇلاعات» كىتابىنىڭ مۇقاباسى.
ايتپاقشى، اساۋباي مايلىبايەۆ «ۇلت. ۇرپاق. ۇلاعات» دەگەن ەستەلىكتەر كىتابىندا «ءيا، كەمشىلىكتەر جايلى ايتۋ كەرەك. نازارعا ىلىنبەي قالعان ءارى قۇپيا جاسالعان جاعىمسىز ارەكەتتەردى اشۋ كەرەك» دەپ جازعان بولاتىن.
اساۋباي مايلىبايەۆتىڭ بەس بالاسى بار. باعلاننىڭ ءبىر ءىنىسى ەرحان مايلىبايەۆ جامبىل وبلىسىنىڭ ترانسپورت پروكۋرورى قىزمەتىن اتقارادى. تاعى ءبىر ءىنىسى ەرجان - ديپلومات، قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى قۇرىلىمىندا جۇمىس ىستەيدى. قارىنداسى باعدات – تاراز قالالىق ءماسليحاتى دەپۋتاتى، مەيرامحانا ۇستايدى.
مايلىبايەۆتىڭ قولداۋشىسى بولعان با؟
قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن ءتامامداعاننان كەيىن باعلان مايلىبايەۆ رەسەي فەدەراسياسى پرەزيدەنتى جانىنداعى رەسەي مەملەكەتتىك قىزمەت اكادەمياسىنا اسپيرانتۋراعا ءتۇسىپ، ونى بىتىرگەننەن كەيىن قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ مەملەكەت جانە قۇقىق ينستيتۋتىندا ەڭبەك جولىن باستاعان.
ودان كەيىن ونىڭ كارەراسىنىڭ كۇرت ورلەۋىن ءقازىر پرەزيدەنتتىك «نۇر وتان» پارتياسى ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى، ال 1990 جىلداردىڭ ورتاسىندا ءىرى باسپانىڭ قۇرىلتايشىسى عانا بولعان مۇحتار قۇل-مۇحاممەدپەن بايلانىستىرادى. 2001 جىلى قۇل-مۇحاممەد مادەنيەت ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالعان. مايلىبايەۆتىڭ ساياسي ءوليمپتى باعىندىرۋى دا وسى مينيسترلىكتەن باستالادى. قۇل-مۇحاممەد تە پرەزيدەنتتىڭ باسپا ءسوز حاتشىسى جانە قازاقستان پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى بولعان. كەيىن مايلىبايەۆ تا ونىڭ ءىزىن قۋىپ، داڭعىل جولىمەن ءجۇردى. اكىمشىلىك ورتالارداعى كەي باقىلاۋشىلار «باعلان ەكەۋىنىڭ تۋىستىعى بار، قۇل-مۇحاممەد ونىڭ ناعاشىسى» دەپ مالىمدەيدى. ءدال سول سەبەپتى ونى جەتەكتەپ، قىزمەتتە ورلەۋىنە كومەكتەسكەن دەپ توپشىلايدى. ال ساراي ينتريگالارىنان جاقسى حاباردار وزگەلەر «ەكەۋىنىڭ ورتاسىندا تۋىستىق بايلانىس جوق، بۇل جەردە باعلاننىڭ اكەسىنىڭ الەۋمەتتىك كاپيتالى ءرول اتقارعان ءتارىزدى» دەيدى.
ءبىراق مايلىبايەۆ وليمپتەن تىم تومەنگە قۇلادى، بۇل كارەراسى كۇرت ورلەگەن جىلدارى كوبەيتىپ العان قارسىلاستارى مەن دۇشپاندارىنىڭ مىسقىلىنا، ءتىپتى تابالاۋىنا ۇلاستى. ىلە-شالا Facebook الەۋمەتتىك جەلىسىندە باعلان مايلىبايەۆتى ايىپتاعان پوستار شىعىپ، كەي سايتتاردا وعان قارسى قارا پيار جانرىندا جازىلعان ماقالالار دا جاريالاندى.
باعلان مايلىبايەۆ باسقارعان كەزدەگى "كازاحستانسكايا پراۆدا" گازەتىنىڭ شىعىس دەرەكتەرى.
ايتپاقشى، باعلان مايلىبايەۆ پەن ونىڭ ءىسى بويىنشا ۇستالعان «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ فۋنكسيونەر مۇشەلەرىنىڭ قامالۋىنا قاتىستى قۇل-مۇحاممەد اشىق پىكىر بىلدىرگەن جوق. ولاردى پرەزيدەنتتىك پارتيادان شىعارا ما؟ ايىپتالعان پارتيا مۇشەلەرىنە قاتىستى قانداي شارالار قولدانىلۋى مۇمكىن؟ ولاردى «نۇر وتاننان» سىرتتاي شىعارا ما، الدە پارتيا بۇل ماسەلەنى قاراۋدى سوت شەشىمىنە دەيىن قويا تۇرا ما؟ بۇل سۇراقتارعا قۇل-مۇحاممەدتىڭ باسپا ءسوز حاتشىسى الەكساندر اكسيۋتس بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى:
- «نۇر وتان» پارتياسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىن بۇزدى دەگەن كۇدىككە ىلىنگەن نەمەسە ايىپتالعان مۇشەلەرىنە قاتىستى كىناسىزدىك پرەزۋمپسياسى ءپرينسيپىن ۇستانادى. جاساعان قىلمىسى ءۇشىن پارتيادان سوتتىڭ ايىپتاۋ ۇكىمى زاڭدى كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن شىعارۋ جارعىمىزدا قاراستىرىلعان، - دەيدى ول.
قۇل-مۇحاممەدتىڭ باسپا ءسوز حاتشىسى ازاتتىقتىڭ «باعلان مايلىبايەۆ پەن مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ تۋىستىق جاقىندىعى بار ما؟» دەگەن سۇراعىنا قاتىستى كوممەنتاريي بەرمەدى. بۇعان قوسا، «مايلىبايەۆتىڭ قىزمەتتە ورلەۋىنە قۇل-مۇحاممەد كومەكتەستى مە جانە مايلىبايەۆ نەلىكتەن قۇل-مۇحاممەد جۇمىس ىستەپ كەتكەن مەكەمە، قۇرىلىمداردا قىزمەتتەر اتقاردى؟ بۇل كەزدەيسوقتىق پا، جوق الدە زاڭدىلىق پا؟» دەگەن سۇراقتارعا دا جاۋاپ بولمادى.
«برەجنيەۆ دءاءۋىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭءى»
پرەزيدەنتتىڭ باسپا ءسوز حاتشىسى كەزىندە باعلان مايلىبايەۆ جۋرناليستەرگە اشىق بولعان جوق. ول باق-قا سيرەك سۇحبات بەرەتىن، الەۋمەتتىك جەلىلەردە اككاۋنتتارى بولعان جوق، بۇعان قوسا، باسپاسوزگە ونىڭ جەكە ءومىرى دە بەلگىسىز ەدى. ول ۇيلەنگەن، ەكى بالاسى بار دەگەن دەرەك بار. مايلىبايەۆ بەيرەسمي ورتادا ب ا ق وكىلدەرىمەن مۇلدە كەزدەسپەيتىن، مۇنداي جاريا جيىندار وتكىزگەن ەمەس.
باسپاسوزدەگى سيرەك مالىمدەمەلەرىندە باعلان مايلىبايەۆ قازاقستاندىق جۋرناليستەردىڭ جۇمىس ءستيلىن وزگەرتۋدى ۇسىنىپ، مەملەكەتتىك باق-تاردى «زامان كوشىنەن قالىپ قويعانى» ءۇشىن سىناعان.
2007-2014 جىلدارى كتك تەلەارناسىن باسقارعان ارمان شۋرايەۆتىڭ پىكىرىنشە، مايلىبايەۆتىڭ تۇسىندا ەلدە «كەرىسىنشە، پرەزيدەنتكە دە، مەملەكەتكە دە جاقسى قىزمەت ەتە الاتىن كاسىبي جۋرناليستيكا جويىلدى». شۋرايەۆ ازاتتىققا ەل پرەزيدەنتى جانىندا جۇرگەن ادامنىڭ «مەملەكەتتىك قۇپيانى جاريا ەتتى» دەگەن ايىپتاۋعا ىلىككەنىن ەستىگەندە جاعاسىن ۇستاعانىن ايتادى.
- استانانى نۇرسۇلتان قالاسى دەپ اتاۋ يدەياسىنىڭ، تۇسىنىكسىز ءارى ەشكىمگە قاجەتى جوق «پاتريوتتىق اكتىلەردىڭ» قايدان شىققانى ەندى ايقىن بولىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى برەجنيەۆ بيلىگىنىڭ سوڭعى كەزەڭىن ەسكە تۇسىرەدى. پارلامەنتىمىز نە نارسەگە اينالىپ كەتتى؟ مىسالى، تىركەۋ تۋرالى زاڭ، جەر كودەكسىنە ەنگىزۋگە ۇسىنىلعان تۇزەتۋلەر ءتارىزدى ەسۋاس زاڭدار شىعىپ جاتقان پارلامەنتكە اينالدى. نارازى رەاكسيا تۋدىراتىن ەمەس، حالىققا قاجەت شەشىمدەر قابىلداۋ ءۇشىن ول جاققا لايىقتى ادامدار سايلانۋى ءتيىس. ءبىز، ياعني جۋرناليستەر ول جاقتا قاراتاي تۇرىسوۆ، مارات وسپانوۆ، [توقتار] اۋباكىروۆ، [امانگەلدى] ايتالى سياقتى دەپۋتاتتار بولعان كەزدە پارلامەنتكە قۋانا-قۋانا باراتىنبىز، - دەيدى ول.
باعلان مايلىبايەۆ باسقارىپ تۇرعان كەزدە "كازاحستانسكايا پراۆدا" گازەتىندە نۇرسۇلتان نازاربايەۆ تۋرالى جاريالانعان ماقالا. 6 شىلدە 2003 جىل.
ساياساتتانۋشى تالعات قالييەۆتىڭ پىكىرىنشە، پرەزيدەنتتىڭ باسپا ءسوز حاتشىسى، ال كەيىن ەلدىڭ ىشكى ساياساتىنا جەتەكشىلىك ەتىپ، پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بولعان كەزدە باعلان مايلىبايەۆ جەكە وي-پىكىرلەرىنىڭ نەمەسە ورەسىزدىگىنىڭ كەسىرىنەن كوپتەگەن ستراتەگيالىق قاتەلىك جىبەرگەن.
- مايلىبايەۆتىڭ يدەولوگيالىق مايدانداعى جۇمىسىندا ايقىن بايقالعان ساتسىزدىكتەر كوپ بولدى. ونىڭ باسشىلىعى تۇسىندا وتاندىق مەديا-الاڭ بۇتىندەي رەسەي ىقپالىنا ءتۇستى، ءبىزدىڭ تەلەارنا، گازەتتەردىڭ رەيتينگى تۇككە تۇرعىسىز دەڭگەيگە دەيىن قۇلدىراپ كەتتى. پرەزيدەنتتى شەكتەن تىس دارىپتەۋدەن وزگە كوزگە كورىنەر جۇمىسى بايقالمادى، بۇل پرەزيدەنتتىڭ بەدەلىنە وراسان زور نۇقسان كەلتىردى ءارى قوعامنىڭ نارازىلىعىن تۋعىزدى. قوعام عانا ەمەس، استانا اتاۋىنا قاتىستى پرەزيدەنتتىڭ ءوزى دە جاقتىرماعان يدەيانى دا مايلىبايەۆتىڭ ۇسىنعانىنا كۇمانىم جوق، - دەيدى تالعات قالييەۆ.
ول استانانى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ قۇرمەتىنە اتاۋ جايلى ءساتسىز اياقتالعان كەزەكتى باستاما جايلى ايتىپ وتىر. وتكەن جىلدىڭ اياعىندا پارلامەنتتىڭ كەي دەپۋتاتتارى كوتەرگەن الگى يدەيا الەۋمەتتىك جەلىلەردە نارازى پىكىرلەرگە ۇلاسقان، ال جەرگىلىكتى كەي باقىلاۋشىلار يدەيانىڭ ساتسىزدىككە ۇشىراۋىن بۇل «مايداندى» تۇتاستاي قۇلدىراتقان «باس يدەولوگ» باعلان مايلىبايەۆتان كورگەن.
ءبىراق بۇل پىكىردى قوستامايتىندار دا بار. رەسەيلىك ساراپشى، ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پوستسوۆەتتىك كەڭىستىكتەگى قوعامدىق-ساياسي پروسەستەردى زەرتتەۋ جونىندەگى اقپاراتتىق-ساراپتاما ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى سەرگەي رەكەدانىڭ جازۋىنشا، مايلىبايەۆ «قوعامدىق سەكتوردىڭ، مەديا-ورتانىڭ، ساراپتاما توپتارىنىڭ الۋان ءتۇرلى وكىلدەرىمەن ابدەن ويلاستىرىلعان جۇمىسقا نەگىزدەلگەن وزىندىك باسقارۋ ءستيلىن قالىپتاستىرا الدى».
اۋەلى قاڭتاردىڭ 13ء-ى، ياعني مايلىبايەۆ تۇتقىندالعان كۇنى شىققان، ال كەيىن كەي سايتتار قايتالاپ جاريالاعان «قازاقستان-2017: يدەولوگيا تاعى دا نازاردا» دەگەن ماقالاسىندا سەرگەي رەكەدا ونىڭ الدىندا جۇمىس ىستەپ كەتكەندەردەن مايلىبايەۆتىڭ وزگەشەلىگى سول، ول «قازىرگى قازاقستان قوعامىنىڭ يدەولوگيالىق تۇعىرىن قازاق حالقىنىڭ داڭقتى تاريحى عانا ەمەس، ەلدىڭ بولاشاققا ۇستاعان باعىت-باعدارىن انىقتاۋ ارقىلى دا تابۋعا ۇمتىلدى» دەپ جازعان.
سەرگەي رەكەدانىڭ جازۋىنشا، بۇل جاعىنان العاندا، «ماڭگىلىك ەل» ستراتەگياسىن قۇرىپ، «ءبىز، قازاقستاندىقتار – ءبىرتۇتاس حالىقپىز! بارىمىزگە ورتاق تاعدىر – ماڭگىلىك ەلىمىز، ءبىزدىڭ ابىرويلى ءارى ۇلى قازاقستان» دەگەن پاتريوتتىق اكتىنىڭ قابىلدانۋى يدەولوگيالىق بلوك تاراپىنان ماڭىزدى قادام بولدى».
ونىڭ سوزىنشە، «بارشاعا ورتاق ەڭبەك قوعامى» تۇجىرىمداماسى اياسىندا يدەيالىق كونسترۋكسيالاردى توپتاستىرۋدى قالىپتاستىرۋعا، قازاقستاننىڭ حالىقارالىق باستامالارىن ۇسىنىپ، ەۋرازيالىق ينتەگراسيا اياسىندا ەل مۇددەلەرىن قورعاۋعا باعلان مايلىبايەۆ كۇش-جىگەرىن سالعان. رەسەيلىك ساياساتتانۋشىنىڭ جازۋىنشا، ونىڭ ساياسي تەحنولوگيالىق تاجىريبەسى دە مول -مايلىبايەۆتىڭ تۇسىندا بىرنەشە سايلاۋ كامپانياسى بارىنشا ءساتتى وتكەن.
ءبىراق رەكەدا «كوپتەگەن سەبەپتەرگە بايلانىستى كەي باعدارلامالار مەن ۇسىنىستار قوعامدىق ۇلكەن پىكىرتالاسقا ارقاۋ بولا المادى جانە تولىق ىسكە اسپادى» دەپ جازادى. ول مايلىبايەۆتىڭ تاجىريبەسى مەن كۇش-قۋاتى «سان قيلى سالالاردا قاجەت بولۋى مۇمكىن» دەيدى. «اكىمشىلىكتىڭ يدەولوگيالىق بلوگىندا كەيىنگى جىلدارى جينالعان بۇل تاجىريبە وسى جولدى جالعاستىراتىن باسقارۋشىلاردىڭ ۇلكەن تىرەگىنە اينالا الادى» دەيدى رەسەيلىك ساياساتتانۋشى سەرگەي رەكەدا.
ءقازىر باعلان مايلىبايەۆ قازاقستان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ استاناداعى تەرگەۋ اباقتىسىندا وتىر. ول "مەملەكەتتىك قۇپيانى زاڭسىز جيناعان، تاراتقان جانە جاريا ەتكەن" دەپ ايىپتالادى. مايلىبايەۆتىڭ ءىسى - «قۇپيا» بەلگىسى بار ءىس. پرەزيدەنت اكىمشىلىگى ىشكى ساياسات ءبولىمى باستىعىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى نيكولاي گاليحين دە وسىنداي ايىپپەن باعلان مايلىبايەۆپەن بىرگە ۇستالىپ، قاماۋعا الىنعان.
