وتكەن اپتادا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيوفيزيكا جانە بيومەديسينا كافەدراسىندا ءقازۇۋ-دىڭ بەلگىلى عالىمدارىنىڭ ەڭبەك جولىنا ارنالعان «ونەگەلى ءومىر» كىتاپتار سەرياسىندا جارىق كورگەن بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ق ر ۇعا اكادەميگى ديۋسەمبين قابدراحمان ديۋسەمبى ۇلى ەڭبەك جولىنا ارلالعان كىتاپتىڭ تۇساۋ كەسۋ ءراسىمى ءوتتى.

ق. د. ديۋسەمبيننىڭ نەگىزگى عىلىمي باعىتى – لاكتاسيانىڭ نەيروگۋمورالدى رەتتەۋ تەتىكتەرىن انىقتاۋعا باعىتتالعان. ول 240-تان استام عىلىمي جۇمىس جاريالادى، ونىڭ ىشىندە 5 مونوگرافيا،  3 وقۋ قۇرالى، 2 پاتەنت جانە  7 عىلىمي-ادىستەمەلىك قۇرال جازعان. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن 27 عىلىم كانديداتى جانە 3 عىلىم دوكتورى ديسسەرتاسياسىن ءساتتى قورعاعان. ونىڭ شاكىرتتەرى بۇل كۇندە ۆەتنام، موڭعوليا، رەسەي، ۋكراينا جانە فرانسيا ەلدەرىندە قىزمەت ىستەۋدە.

 قابدراحمان دۇيسەمبين ۇلىنىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاسياسىنا ارقاۋ بولعان جانە دەن قويا زەرتتەگەن تاقىرىبى «ادام جانە جاناۋرلاردىڭ سۇتتىلىگى»، ءدال وسى باعىت بويىنشا ول كىسىنىڭ ۇيىمداسىرۋىمەن رەسپۋبليكامىزدا ەڭ العاش 1970 جىلى «لاكتاسيا فيزيولوگياسى» زەرتحاناسى ءوز جۇمىسىن باستادى. وسى زەرتحانادا ءسۇت شىعارۋ رەفلەكستەرى، گورموندىق رەتتەلۋ مەحانيزمى، مالدىڭ سۇتتىلىگىن الدىن-الا بولجاۋ ت.ب.، باعىتتاردا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ ناتيجەسىندە «مالدىڭ لاكتاسياسىنىڭ تەجەلۋى مەن جەدەلدەتىلۋى» دەپ اتالاتىن قابدىراحمان دۇيسەنبيننىڭ مونوگرافياسى جارىق كوردى. وسى مونوگرافيادا دالەلدەنگەن تەوريانى وندىرىستىك تاجىريبەدە پايدالانعان سول كەزدەگى سوۆحوز-كولحوزدار ءبىر جىلدىڭ وزىندە عانا ساۋىن سيىرلاردان ساۋىلعان سۇتتەن بىرنەشە ەسە كوپ پايدا تاپقان. بۇل جاڭالىق ءقازىر دە قۇنىن جويماي اۋىلشارۋاشىلىعىندا كەڭ كولەمدە قولدانىلۋدا.

تەك عىلىمداعى ماسەلەلەر عانا ەمەس، قوعامداعى ءارتۇرلى كەلەڭسىز جايتتاردى دا ءوز نازارىنان تىس قالدىرمايتىن عالىمنىڭ وسى ونەگەلى ءومىر كىتابىنا ەنگەن بۇرىندا جارىق كورگەن، انا ءسۇتىنىڭ ماڭىزى تۋراسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ ماقالاسى وسى رەتكى جاستارمەن كەزدەسۋدىڭ باستى تاقىرىبى بولدى. ماقالا مازمۇنى تومەندەگىدەي؛

بالا شىر ەتىپ تۋعاندا ونىڭ تىرشىلىگىنە قاجەتتىسى اۋا مەن ءسۇت. ول اناسىنىڭ قۇرساعىندا جاتقاندا قورەكتىك زاتتاردى اناسىنىڭ بويىنان العان. ەندى  ول تىرشىلىكتى ورتاعا  شىقتى. ءوز بەتىمەن  ءومىر ءسۇرىپ، ءوسىپ جەتىلۋگە بەيىمدەلۋى ءتيىس، ءبىراق  ءالى دە بولسا، ونىڭ  ورگانيزمى  جەكە ءومىر سۇرە المايدى. ەرەسەك بالالار جەيتىن  تاعامداردى ول جەي المايدى جانە ونىڭ اس قورىتۋ مۇشەلەرىنىڭ قىزمەتى  ءالى جەتىلمەگەن. سوندىقتان ونىڭ تىرشىلىگىنە كەرەك تاماق -  اناسىنىڭ ءسۇتى.  ويتكەنى وندا نارەستەگە كەرەك  قورەكتىك زاتتاردىڭ  ءبارى بار. انا ءسۇتى تابيعاتتىڭ ءوزىنىڭ بالاعا دەپ جاساعان تاعامى. بۇل - ءبىر.

ەكىنشىدەن، بالا ەمىزۋ - اناسى ءۇشىن ۇلكەن باقىت. بوسانعاننان كەيىن قينالعاندارىنىڭ ءبارى سول ساتتە-اق ۇمىتىلادى. بوسانعان ايەلدىڭ جانى  جاي تاۋىپ، جاڭا ءبىر  پسيحوفيزيولوگيالىق كۇي پايدا بولادى. بويى ەلجىرەپ، راحاتتانىپ، بالاسىنا دەگەن زور مەيىر پايدا بولعاندىقتان، ءسابيىن ايمالاپ، يىسكەپ، قۇشاقتاعاننان كەيىن، ماۋجىراپ ۇيىقتاپ قالادى. ءبىراز ۋاقىت دەمالعاننان كەيىن، ءسابيىن قامقورلاپ، تاماقتاندىرۋعا  تىرىسادى. انانىڭ بۇل قامقورلىعى  ونىڭ بويىندا ۋىز بەن ءسۇتتىڭ جينالىپ، بالانى تاماقتاندىرۋعا ايەل ورگانيزمىن  بەيىمدەيدى.

انا ءسۇتىنىڭ  قۇرامى  باسقالاردان  ەرەكشە. مۇندا نارەستەنىڭ ءوسىپ، دامۋىنا قاجەتتى زاتتاردىڭ ءبارى بار - اقۋىز، ماي، لاكتوزا قانتى، مينەرالدى تۇزدار، دارۋمەندەر، فەرمەنتتەر جانە يممۋندىق  زاتتار بار. سيىر سۇتىندە بولمايتىن، وتە از بولاتىن لاكتوفەرين، ليزوسيم، ا-يممۋنوگلوبين انا سۇتىندە جەتكىلىكتى مولشەردە بولادى. بۇل يممۋندىق، فەرمەنتتىك زاتتاردىڭ باكتەريوسيتتىك قاسيەتتەرى  جاس نارەستەنىڭ  اۋىرۋدان ساقتالۋىنا وتە قاجەت. سوندىقتان اناسىن ەمگەن بالا اۋىرماي وسەدى. اۋىرسا دا، جەڭىل اۋىرىپ، تەز جازىلىپ كەتەدى.

انا ءسۇتى بالانىڭ بويىنا تەز سىڭەدى. ال سيىر ءسۇتى بالاعا جاقپايدى. سەبەپ ەكەۋىنىڭ ايىرماشىلىعىندا (1-كەستە).

1-كەستە. انا ءسۇتى مەن سيىر ءسۇتىنىڭ  ايىرماشىلىعى

ءسۇت بەزىنىڭ سەكرەتى (سەكرەت - ءونىم) جۇكتى ايەلدىڭ  ءتورت ايلىعىندا تۇزىلە  باستايدى، ءبىراق ۋىز ءسۇتى بوسانار الدىندا عانا جەتىلەدى. بوسانعاننان كەيىن 5 كۇن ۋىز شىعادى. 6-شى كۇننەن باستاپ ۋىز ناعىز سۇتكە اينالا باستايدى. 7ء-شى كۇنى ناعىز قالىپتى ءسۇت شىعادى. ونىڭ قۇرامى 1ء-شى كەستەدە كورسەتىلگەندەي  قالىپقا كەلەدى. دەگەنمەن ءار انانىڭ ءسۇتىنىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى بولادى. اناسىنىڭ ىشىپ-جەگەن تاماعىنا، دەنساۋلىعىنا، جاسىنا، كوڭىل-كۇيىنە  بايلانىستى  ءسۇتىنىڭ قۇرامى مەن ساپاسى وزگەرىپ تۇرادى.

اناسىنىڭ  قابىلداعان دارى-دارمەكتەرى دە سۇتىنە شىعىپ سابيىنە  بەرىلەدى. سوندىقتان دەنساۋلىعىنا قاراي، ءدارى  قابىلداۋ قاجەت بولسا، بالا دارىگەرىمەن كەڭەسىپ،  بالاعا  زاقىم كەلتىرمەۋىن ويلاستىرۋ كەرەك.

جۇكتى جانە بالا ەمىزەتىن ايەلگە قۇرامىندا الكوگولى بار ىشىمدىكتى ىشۋىنە، تەمەكى تارتۋىنا بولمايدى.

ءبىزدىڭ زەرتحانانىڭ  الماتىنىڭ مەدەۋ اۋدانىنداعى №2 ايەلدەر  كەڭەسحاناسىندا (كونسۋلتاسياسىندا) جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ  ناتيجەسى  بويىنشا، 6 ايعا دەيىن انا ءسۇتىنىڭ مولشەرى تاۋلىگىنە 700 مل-گە جۋىق بولادى. دالىرەك ايتساق، ورتا ەسەپپەن العاندا تاۋلىگىنە 1ء-شى ايدا  707 مل، 6-شى ايدا  742 مل بولادى.  الايدا كەيبىر انانىڭ  ءسۇتى 400 مل شاماسىندا، ال كەيبىرىندە  3 ليترگە دەيىن بولادى. ءسۇتى مول انالار دەندەرى ساۋ بولسا، سابيىنەن ارتىپ قالعان ءسۇتىن باسقا بالاعا بەرۋىنە بولادى.

انا ءسۇتىنىڭ شىعۋى بالاسىنىڭ ەمۋىنە بايلانىستى. بالا نەعۇرلىم جاقسى ەمىپ، ەمشەكتەگى ءسۇتىن تۇگەل سورىپ السا،  سوعۇرلىم ءسۇت بەزىنىڭ ءسۇت ءوندىرۋ قابىلەتى جوعارى بولادى. ياعني قازىرگى  نارىقتىق  ەكونوميكالىق قاتىناس سياقتى: سۇراۋىنا ساي ءونىم شىعارىلادى.

مۇنىڭ فيزيولوگيالىق تەتىگى بار. بالا ەمگەندە ەمشەكتىڭ  جۇيكە تامىرلارى تىتىركەنەدى. ولاردىڭ ۇشتارىندا پايدا بولعان نەرۆ يمپۋلستەرى ميعا بەرىلەدى. ميدىڭ  گيپوفيز دەيتىن بولىگى  وكسيتوسين گورمونىن شىعارادى. ول قانمەن ءسۇت بەزىنە كەلىپ، ونىڭ  الۆەولالارىندا جيىرىلۋ تۋدىرادى دا ءسۇتتى  ەمشەكتەن شىعارادى.

انا ءسۇتىنىڭ ساپاسىنا   ەكولوگيالىق جاعداي دا اسەر ەتەدى. ازىق-تۇلىكتە  پەستيسيدتەر كوپ بولسا، انا  سونداي ازىقتى جەسە،  ونىڭ سۇتىنە پەستيسيدتەر  قوسىلىپ،  بالانى ۋلاندىرۋى دا ىقتيمال.

ال قازىرگى كەزدە  سيىردىڭ سۇتىندە بۇلارعا قوسا، قورعاسىن، كادميي ىسپەتتى ءزىلدى مەتالدار قالىپتان  10-15 ەسە  كوپ بولىپ تۇر. سوندىقتان سيىر سۇتىمەن ەمشەكتەگى نارەستەنى تاماقتاندىرۋعا بولمايتىن سەبەبىنىڭ ءبىرى وسى.

• اناسى  سۇتىمەن جارىتا الماعان نەمەسە  اسىراماي تاستاپ كەتكەن بالالارعا

جاساندى ءسۇت، ياعني ءسۇتتىڭ نەگىزىندە دارۋمەندەر مەن باسقا  قوسىمشالاردى  قوسىپ جاسالعان  جاساندى «ءسۇت» تالاپقا تولىعىمەن  ساي بولا ما؟ - دەگەن  ساۋال تۋىندايدى.

•   جوق، بولمايدى. انا ءسۇتىن ەشبىر باسقا ءسۇت تە، جاساندى  تاعام دا  اۋىستىرا المايدى. حيميالىق قۇرامى جاعىنان تەك قانا بيە ءسۇتىنىڭ قۇرامى   ايەل سۇتىنە  وتە  جاقىن بولادى. ءبىراق ونىڭ قۇرامىنداعى يممۋندىق قاسيەتتەرى انا سۇتىندەگىدەن  تومەندەۋ. ال باسقا امال بولماعاندىقتان، بيە ءسۇتىن تازا كۇيىندە،  ەشتەڭە قوسپاي، نارەستەگە بەرۋگە بولادى. ءبىراق بيە ءسۇتى  تابىلا  قويا ما؟ اسىرەسە، قىستا بيە ساۋىلمايتىن كەزدە. وندا، امال جوق،  ەشكى نە سيىر سۇتىنەن جاسالعان  قويمالجىڭ تاعام بەرۋگە تۋرا كەلەدى. ءبىراق  ونداي سۇتتەردى قايناعان سۋمەن  ارالاستىرىپ، سۇيىلتادى. سيىر سۇتىندە بالاعا قاجەتتى گورموندار مەن فەرمەنتتەر بولمايدى، نە وتە از بولادى.  مىسالى،  سيىر سۇتىندە تيروكسين گورمونى جوقتىڭ قاسى، وتە از مولشەردە بولعاندىقتان  ءسابي ورگانيزمىنە جەتكىلىكسىز بولادى. بالالاردىڭ جاساندى تاعامدارىن دايىنداۋداعى ەڭ قيىنى وسى. انا ءسۇتىنىڭ تيرەوتروپين گورمونى  بالانىڭ  ىشەكتەرىنەن  وزگەرمەي، قانعا  وتەدى، ونىڭ ءسابيدىڭ ەكدوكريندىك جۇيەسىنىڭ دۇرىس قالىپتاسۋىنا  ماڭىزى بار.

عىلىمي دەرەكپەن ايتقاندا،  عاسىرلار بويى، ادامزاتتىڭ تاريحي  قالىپتاسۋىنان باستاپ،  انا ءسۇتى ۇرپاقتى دۇرىس  ءوسىرىپ،  جەتىلدىرۋگە ارنالعان. سوندىقتان بۇل زاڭدىلىق بۇزىلعان جاعدايدا  نارەستەنىڭ دۇرىس ءوسىپ جەتىلۋىنە اسەرى بولماي قويمايدى. ونداي بالا انا ءسۇتىن ەمگەن بالاداي  بولمايدى. ەڭ  كەم دەگەندە انانىڭ ۋىز ءسۇتىن جانە العاشقى  ءۇش اي انا ءسۇتىن ەمىزۋ كەرەك. ەڭ  دۇرىسى  - 8-9 اي بويى بالانى، از دا بولسا،  ءوز اناسىنىڭ سۇتىمەن  تاماقتاندىرىپ،  بىرتىندەپ باسقا تاعامعا  اۋىستىرعان ءجون بولادى. جاساندى سۇتپەن  قورەكتەنىپ جۇرگەن بالانىڭ دەن ساۋلىعى تومەن بولىپ، ءتۇرلى ينفەكسيانى تەز جۇقتىراتىن بولادى. دەنەسىنىڭ ءوسىپ جەتىلۋى دە  تومەن بولادى، سالماعى مولشەردەن تىس اۋىر بولۋى مۇمكىن. بۇل ونىڭ  مەزگىلىندە اياعىن باسۋىنا كوپ كەدەرگى بولماق.   بۇعان قوسا، ادام ءسابي كەزىندە انا سۇتىنە جارىماسا، كەيىننەن ونىڭ دەنساۋلىعىندا اقاۋ كوپ بولادى دەگەن  اقپاراتتار دا كەزدەسەدى، ياعني انا بالاسىن ءوز سۇتىمەن جارىتىپ ەمىزسە، وعان ومىرلىك دەنساۋلىق بەرەدى دەپ ايتۋعا بولادى.

وسى مالىمەتتەردى  زەرتتەپ، قورىتىپ، حالىقارالىق  يۋنەسكو-نىڭ كوميسسياسى شەشىمىن جاريالاعان، جاڭا تۋعان بالانى، تەك انا سۇتىمەن اسىراۋ كەرەك دەپ تۇجىرىمداعان بولاتىن. سول دوكترينا بويىنشا، بالانى ەمشەكتەن 4 ايعا دەيىن ايىرۋعا بولمايدى.

ال ءبىزدىڭ  زەرتتەۋلەرىمىز بويىنشا، قازاقستان جاعدايىندا، قازاقتىڭ  مەنتاليتەتىنىڭ نەگىزىندە بالانى  6 اي بويى  ەمىزگەن دۇرىس. بالاسىن  جاقسى كورەتىن انالار ودان دا ۇزاق ەمىزەدى.

ءبىز الماتىنىڭ مەدەۋ اۋدانىنداعى №2-ايەلدەر كەڭەسحاناسىندا (كونسۋلتاسياسىنداعى)  ەسەپتەگى انالاردى باقىلاۋىمىزعا الدىق. ءتۇسىندىرىپ ايتقاننان كەيىن انالاردىڭ كوبى بالالارىن 6 ايدان ارتىق، كەيبىرەۋلەرى 1،5-2 جاسقا دەيىن ەمىزدى. ءسۇتى تارتىلماۋى ءۇشىن ءبىز ولارعا عىلىمي تۇرعىدان كەڭەس بەردىك. ناتيجەسىندە جىل سايىن بالا ەمىزۋ كەزەڭىن ۇزارتقان انالاردىڭ سانى كوبەيدى.

بۇل ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى بار. كەيبىر ايەلدەر، اسىرەسە جاستاي ءبىرىنشى رەت بالا كوتەرگەندەر دۇرىس بوسانعانىمەن،  بالاسىن ەمىزگەندە ءسۇت شىقپايدى، از شىعادى.  ءسابيىن سۇتكە جارىتا الماي، قينالادى.

انا ءسۇتىنىڭ تارتىلۋىن، ياعني مولشەردەن تىس ازايۋىن  گ  ي پ و گ ا ل ا ك ت ي يا   دەيدى.

ول ەكى ءتۇرلى بولادى: تۋا پايدا  بولاتىن جانە  جۇرە پايدا بولاتىن گيپوگالاكتيا. ءبىرىنشىسى - تۇقىم قۋالايتىن ءتۇرى، ياعني  شەشەسىنەن قىزىنا بەرىلەدى، ءسۇت بەزى ءوسىپ جەتىلمەگەندىكتەن، ەمشەگى ۇلكەن بولسا دا، ءسۇت شىقپايدى.

 گيپوگالاكتيانىڭ ەكىنشى تۇرىندە لاكتاسياسى دۇرىس باستالادى، ءبىراق بالا ەمىزىپ جۇرگەن انانىڭ ىشىپ-جەگەن  تاماعى نە جەتكىلىكسىز، نە  قۇنارسىز، ساپاسىز بولعاندىقتان، سترەسستىڭ اسەرىنەن، كوڭىل-كۇيىنىڭ بۇزىلۋىنان لاكتاسيانى رەتتەۋ گورموندارى جەتكىلىكسىز بولىپ، ءسۇتتىڭ ءوندىرىلۋى مەن سىرتقا شىعارىلۋى  ناشار بولادى، ياعني انانىڭ ءسۇتى تارتىلادى.

• ءسۇتتىڭ تارتىلۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن  قانداي شارا قولدانۋعا بولادى؟
• الدىمەن ونىڭ سەبەبىن ءبىلۋ كەرەك.

بىرىنشىدەن، مۇمكىن اناسىنىڭ ءسۇتى بار بولعانىمەن، بالا ءالسىز بولىپ، تەز شارشاپ، دۇرىس ەمبەۋى مۇمكىن. ونداي جاعدايدا ەمىزىپ بولعاننان كەيىن قالعان ارتىق ءسۇتتى سۇتسورعىشپەن  ەمشەكتەن تۇگەل شىعارىپ وتىرۋ كەرەك. العاش كەزدە ءاربىر 1،5-2  ساعات سايىن ءسۇتتى ساۋىپ، ەمشەكتىڭ ىشكى قىسىمىن ازايتۋ كەرەك.

ەكىنشىدەن، اناسىنىڭ ىستەيتىن شارۋاسى كوپ بولىپ،  بالاسىن  تۇراقتى ءبىر مەزگىلدە ەمىزبەگەندىكتەن، ءسۇت شىعارۋ رەفلەكسى بىرتىندەپ جويىلۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا العاش كەزدە  انانىڭ ەمشەگىندە ءسۇت كوپ جينالىپ، قىسىم ءوسىپ كەتىپ، جاڭا  ءسۇتتىڭ  ءتۇزىلۋىن تەجەيدى دە بىرتىندەپ ايەلدىڭ ءسۇتى تارتىلادى. ونىمەن قوسا،  كوپ شارشاعاندا  دا ءسۇت ازايادى.

ۇشىنشىدەن، سىرتقى ورتانىڭ جاعدايلارى دۇرىس بولماسا، نەمەسە  ءۇي ىشىندە رەنىش كوپ بولىپ، ماڭايىنداعى جاناشىرلارىنىڭ ىس-ارەكەتتەرىنە بولا رەنجىگەندە سترەستىڭ اسەرىنەن ادرەنالين، كورتيزول گورموندارى  قاننىڭ قۇرامىندا كوبەيىپ كەتەدى دە ولار  ءسۇتتىڭ شىعۋىن تەجەيدى، ال  قايتالانا بەرگەن جاعدايدا، ءسۇتى تارتىلادى. مۇندايدا بالانى ەمىزەر الدىندا جاقسى كورەتىن ان-اۋەندەردى تىڭداپ، بالاسىنا قاراپ، ونىمەن سويلەسىپ، كۇلىپ، سترەسس تىعىرىنان شىعىپ الىپ، بالانى ەمىزۋ كەرەك. سترەسس كۇشتى جانە  ءجيى  اسەر ەتسە، ەمشەكتىڭ  تەسىگى تارىلىپ، ءسۇتتىڭ شىعۋى ازايادى، بۇنداي جاعدايدا انا ەمىرەنگەندە ءسۇت  ساۋ ەتىپ ەركىن شىقپاي، سىزعىلايدى، بالانىڭ جاعى تالىپ، ەمشەكتى سورماي قويادى. مۇندايدا  دارىگەرلەرمەن (پەدياتر، گينەكولوگ) كەڭەسىپ، بالاعا جاردەمدەسۋدىڭ  جولىن ىزدەۋ كەرەك.

كەڭەس: قانداي  جاعداي بولسا دا، انانىڭ ءسۇتى  از بولسا، نەمەسە  العاشىندا  كوپ بولىپ، تەز  تارتىلىپ بارا جاتسا، اناسى وزىنە–ءوزى كومەكتەسە الادى: ەمشەكتىڭ جوعارعى جاعىن جىلى سۋمەن ءسۇرتىپ، جايلاپ ۋقالاپ، سىلاۋ كەرەك، ياعني ماسساج جاساۋ كەرەك؛ بالاسىن ءجيى ايمالاپ، ءتىپتى شارۋا ىستەپ جۇرسە دە،  ەسىنە الىپ،  ەمىزگەندە مەيىرىن توكسە، انانىڭ  قانىندا  جوعارىدا  جازىلعان وكسيتوسين گورمونى  قانعا كوپتەپ شىعىپ، ءسۇتتى وندىرۋگە، شىعارۋعا مۇمكىندىك تۋادى؛  ىستىق سورپانى،  ءسۇت قۇيعان شايدى، باسقا دا سۇيىق تاماقتى  كوبىرەك ءىشىپ،  اناسى  ىشىپ-جەگەن تاماعىنا  ءاردايىم ۇقىپتى نازار اۋدارۋى ءتيىس. تاماقتىڭ قۇرامىندا ءسۇتتى وندىرۋگە كومەكتەسەتىن پياز، كوكونىس، وڭاي ءسىڭىمدى  اقۋىز سياقتى تاعامداردى  پايدالانۋ كەرەك. ءبىراق اناسىنىڭ جەگەن تاماعى، سابيگە سۇتپەن بەرىلەدى دەگەن ەدىك. سوندىقتان ءسابيدىڭ اس قورىتۋ مۇشەلەرى تولىق جەتىلمەگەندىكتەن،  ەرەسەك ادام جەيتىن كەيبىر تاعامداردىڭ زات الماسۋىنان  پايدا بولعان زاتتارىن نارەستە قورىتىپ، سىڭىرە المايدى،  مىسالى، تۇزدالعان كوك ونىستەر، قىرىققابات (كاپۋستا)، قانتى كوپ  جەمىستەر (الما،  ءجۇزىم)، ت.س.س. تاماقتى  اناسى  جەگەندە ءسابيدىڭ ءىشىن كەپتىرىپ، اۋىرتادى.

ەمشەكتىڭ  كۇتىمى  دۇرىس  بولماعان  جاعدايدا، اسىرەسە ءسۇت كوپتەپ شىعا باستاعان العاشقى 2-3ء-شى كۇندەرى، ءسابي  ەمشەكتەگى بارلىق ءسۇتتى تولىق ەمىپ ۇلگەرمەيدى. سوندىقتان   قالعان سۇتكە جاڭادان تۇزىلگەن ءسۇت  قوسىلىپ،  ەمشەكتەگى قىسىم كۇشەيىپ كەتەدى دە اۋىرتا باستايدى. ەگەر  بالانى ەمىزگەننەن كەيىن  قالعان ءسۇتتى ساۋىپ نەمەسە سۇتسورعىشپەن  شىعارماسا،  انانىڭ ەمشەگى قاتايىپ، اۋىرادى. ال ەگەر  ءسابي ەمشەكتى قاتتى سوراتىن بولسا، ونىڭ ۇشى جارىلىپ، ەمشەككە ينفەكسيا ءوتىپ، اناسى  كەۋدەسىن جىلى ۇستاماي، اشىق جۇرسە، ءسۇت بەزدەرى قابىنۋى، ياعني ماستيت پايدا بولۋى مۇمكىن.  ءسۇت بەزىندە شوعىرلانعان ۇلپا تۇيىندەرى قولمەن  اقىرىنداپ ۇستاعاندا بايقالادى، انانىڭ  دەنەسى قىزادى (تەمپەراتۋراسى 37-38^وس-قا دەيىن، ءتىپتى ودان دا كوپ كوتەرىلەدى). اۋىرعان ەمشەكتى بالاعا ەمىزۋدى جالعاستىرا بەرۋ كەرەك جانە ەمشەكتىڭ قاتايعان جەرىن  ۇشىنا قاراي   اقىرىنداپ سيپاپ، ۋقالاۋ كەرەك. ونىڭ ءسۇتى بالاعا زيان كەلتىرمەيدى. ىسىنگەن جەردەگى قالدىق ءسۇتتى  مەيلىنشە تولىق  شىعارۋعا تىرىسۋ كەرەك.

ەمشەك ءىسىپ اۋىرسا، دارىگەرگە كورسەتىپ، ەمدەۋ شارالارىن تولىق ورىنداۋ كەرەك.

قورىتىپ ايتساق، ءبىزدىڭ بولاشاق ءۇمىتىمىز – بالالارىمىزدى تۋعاننان باستاپ، ەمىزىپ، ءوسىرىپ تاربيەلەيتىن انانى قادىرلەي بىلەيىك. ونىڭ بالانى جارىتىپ ەمىزۋىنە  جاعداي تۋدىرۋدىڭ ماڭىزى زور. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە  بالالى اناعا   جاردەم كورسەتۋ ءبىرشاما  جاقسى زاڭداستىرىلعان. ال  سول زاڭدى ورىنداۋ، انا مەن بالاعا جاعداي جاساۋ  ەڭ الدىمەن وتباسىنىڭ، سودان كەيىن جەرگىلىكتى  مەكەمەلەردىڭ  مىندەتى. ەگەر ءارقايسىمىز ءوز مىندەتىمىزدى دۇرىس ورىنداساق، ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز جارقىن بولماق.

سۇلتان تولەۋحانوۆ

الىبەك ىدىرىس ۇلى

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى

بيوفيزيكا جانە بيومەديسينا كافەدراسى