ەلىمىزدە بۇگىنگى تاڭدا وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ءبىلىم جۇيەسى بولىپ وتىر. قوعام قايراتكەرلەرى بىلاي تۇرسىن ءدۇيىم جۇرت بولىپ قازاقستانداعى ءبىلىم رەفورماسىنا الاڭداۋشىلىق تانىتىپ وتىر. شىنىندا بۇگىنگى مەكتەپتەر، وقۋ ورىندارى وسكەلەڭ ۇرپاققا ساپالى ءبىلىم بەرىپ جاتىر ما؟ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ تاڭداعان جولى قايدا اپارىپ سوعادى؟ بۇنىڭ ءبارى جاۋابى جوق كۇردەلى سۇراقتار ىسپەتتەس. وسى سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ىزدەگەن حالىق ءۇشىن «جاس الاشتىڭ» ءتىلشىسى ءبىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعادييەۆتەن سۇحبات الىپ، پىكىرىن تىڭداپ قايتتى. «قامشى» پورتالى بىلىمدەگى داۋ ماسەلەسىنە قاتىستى تۋىنداعان پىكىرلەرگە ءبىلىم ءمينيستىرىنڭ بەرگەن جاۋابىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنادى.

– ەرلان كەنجەعالي ۇلى، اڭگىمەنى «الىپپەدەن» باستاساق. ءقازىر اتا-انالاردى مازالاپ تۇرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى وسى. وسى كۇنگە دەيىن مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان بۇلدىرشىندەردىڭ بارلىعى ساباقتى «الىپپەدەن» باستاپ، سول ارقىلى ءارىپ تانىدى. ياعني «الىپپە» ءبارىمىز ءۇشىن وتە ىستىق. ەندى قانشاما جىلدان بەرى وسىناۋ ءۇردىستى بۇزىپ، نەگە وقۋ باعدارلاماسىنان الىنىپ تاستالدى؟ ەندى «الىپپە» قايتا ورالسا، «ساۋات اشۋ» كىتابى نە بولادى؟
– بۇل وقۋ ستاندارتى 2011 جىلى قابىلدانعان. سول قۇجاتتا 1-سىنىپتىڭ ءپانى «ساۋات اشۋ» دەپ اتالعان. بۇل مەن شىعارعان نارسە ەمەس. ياعني بۇگىن عانا بولىپ جاتقان دۇنيە ەمەس. جاڭادان مينيستر بولىپ تاعايىندالعان كەزدە «ساۋات اشۋ» ءپانى مەملەكەتتىك باعدارلامادا تۇردى. وسىعان بايلانىستى كەيىننەن وقۋلىق شىقتى. جارايدى، بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرامىز. شىنىندا، «الىپپەنىڭ» ورنى بولەك. قازىرگى تاڭدا مەكتەپ تابالدىرىعىن ەندى اتتاعان بالالاردىڭ ءبىلىم كورسەتكىشى 70-80 پايىزدى قۇرايدى. قالعانى ءالى دە ءارىپ تانىمايدى دەگەن ءسوز. وسى كورسەتكىشتى كوتەرۋ ماقساتىندا ءنولىنشى سىنىپتارعا «الىپپەنى» قايتادان ەنگىزىپ جاتىرمىز. سونىمەن، «الىپپەنى» ءنولىنشى سىنىپتاعىلار، «ساۋات اشۋدى» ءبىرىنشى سىنىپتىڭ وقۋشىلارى وقيدى. قانشا دەگەنمەن مەكتەپتەگى ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ باعىتىنداعى جۇمىستار وسى سىنىپتاردان باستالادى ەمەس پە؟ سوندىقتان باستاۋىش سىنىپتارعا ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسى ۇنەمى نازارىمىزدا.
– وقۋلىقتار جالپى ساراپتامادان قالاي وتەدى؟ بۇعان دەيىنگى سۇحباتتارىڭىزدا «وقۋ باعدارلاماسىنا ەنەتىن وقۋلىقتاردى ارنايى سايتقا جاريالاپ، الدىن الا التى اي بويى جۇرتتىڭ نازارىنا ۇسىنامىز» دەپ ايتقان ەدىڭىز... 
– ارينە، وقۋلىقتار ارنايى مامانداردىڭ تالقىسىنا تۇسپەي، ارنايى قۇرىلعان كوميسسيالارمەن اقىلداسىپ، ساراپتاۋىنان وتپەي جارىققا شىقپايدى. جاقىندا عانا رەسپۋبليكالىق كوميسسيا 2، 5، 7-سىنىپتارعا ارنالعان وقۋلىقتاردى ساراپتاپ، ءوز قورىتىندىلارىن بەردى. ءبىزدىڭ سايتتا جاريالانعان بارلىق وقۋلىقتار بويىنشا اتا-انالاردىڭ، ءمۇعالىم، مەكتەپ ديرەكتورلارىنىڭ، جالپى، وسى ماسەلە قىزىقتىرعان ادامداردىڭ ءوز ويلارىن، پىكىرلەرىن ايتۋلارى ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. وقۋلىقتىڭ قاي جەرلەرى دۇرىس ەمەس، قاتە، ۇنامايدى – وسىنىڭ ءبارى ايتىلۋى ءتيىس. مۇنىڭ ءبارى نازارعا الىنادى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە ەڭ جاقسى وقۋلىقتار شىعارۋ.
– ءماجىلىس دەپۋتاتى بەكبولات تىلەۋحاننىڭ وسى وقۋلىقتار ساپاسىن سىنعا الىپ، «جەكپە-جەككە» شاقىرعانىن قالاي قابىلدادىڭىز؟ 
– ءماجىلىس دەپۋتاتى بەكبولات تىلەۋحانمەن ءوزىم جەكە كەزدەستىم. بىرگە وتىرىپ اڭگىمەلەستىك. ول وقۋلىقتار جونىندەگى كوميسسياعا كەلىپ، جۇمىس ىستەۋگە كەلىسىم بەردى. ونىسىنا كوپ راحمەت. بىزدە جىل سايىن 200 ءتۇرلى وقۋلىق دايىندالادى. ونىڭ كوبىسى مەتودولوگيالىق وقۋلىقتار. ونىڭ ءبارىن ءوزىم وقىپ، ءسۇزىپ شىعۋىم مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان مامانداردى كوبەيتۋىمىز كەرەك. بيىل سول وقۋلىقتاردى 180 مامان ءتورت كۇننىڭ ىشىندە قاراپ شىقتى. ونىڭ ىشىندە بەكبولات تىلەۋحان دا بار. بۇرىن رەسپۋبليكالىق كوميسسيادا 18 مامان بار ەدى، ءقازىر ونىڭ سانى 40-قا جەتتى. ونىڭ ىشىندە دە بىرنەشە دەپۋتات بار. ءقازىر ولار ساراپتاپ جاتىر. ارى قاراي بۇل وقۋلىقتاردى سايتتارعا شىعارىپ، مۇعالىمدەر مەن مەكتەپ ديرەكتورلارىنان، ارنايى مامانداردان وسى وقۋلىقتاردى وقىپ، پىكىرلەرىن ايتۋدى سۇراپ جاتىرمىز. ءمينيستردىڭ جۇمىسى وسى... بەكبولات تىلەۋحان ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدى ءتۇسىندى. ءبىز دە ونىڭ پىكىرلەرىن تۇسىندىك. 
– «حيميا، بيولوگيا، فيزيكا، ينفورماتيكا پاندەرىن اعىلشىنشا وقىتۋ ءبارىبىر جۇزەگە اسپايدى» دەگەن دە پىكىر بار. وعان مامانداردى قايدان تابامىز؟ بۇعان نە ايتاسىز؟
– راس، اتا-انالاردىڭ كوبىسى الداعى 1 قىركۇيەكتە بالالار ساباققا كەلگەندە قازاقشا دا، ورىسشا دا سويلەۋگە بولمايدى، تەك اعىلشىن تىلىندە عانا سايراۋى كەرەك سياقتى كورەدى. ول دۇرىس ەمەس. بيىل وسى باعىتتاعى جۇمىستار باستالىپ، 12 مىڭ ءمۇعالىم اعىلشىن ءتىلىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى كۋرستارىندا وقيتىن بولادى. سوسىن ولار مەكتەپتەرگە بارعاندا ءوز سىنىپتارىن اعىلشىن تىلىندە وقىتۋعا پيلوتتىق جوبا رەتىندە مۇمكىندىك بەرەمىز. ياعني بيىل جانە كەلەسى جىلى سول سىنىپتارعا باقىلاۋ جاسايمىز. وقۋشىلاردىڭ ۇلگەرىمى قالاي، ءمۇعالىمنىڭ جاعدايى، اتا-انالار نە ايتىپ جاتىر – وسىلاردى زەرتتەيدى. تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جاعداي، تەك قانا اتا-انالار ءوز ەرىكتەرىمەن ءوتىنىش بىلدىرگەن سىنىپتار عانا اعىلشىن تىلىندە وقيدى. ياعني اتا-انالاردىڭ ەركى شەشەدى دەگەن ءسوز. ءبىزدى ءقازىر مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلاردىڭ، مەكتەپتەردىڭ جاعدايى، وقۋلىقتار نە بولىپ جاتىر، دايىن با، جوق پا دەگەن وي مازالايدى. بيىل وسى ماسەلەنى زەرتتەپ، ءتۇسىنىپ، كەلەسى جىلى ۇلكەن تالقىلاۋ جۇمىستارىن باستاماقپىز. بۇل جۇيەگە كوشۋدىڭ ارنايى كەستەسى بولادى. الدا ءبىر جىلىمىز بار. الداعى جىلدىڭ قاراشا، جەلتوقسانىنا دەيىن مۇمكىندىك بەرىپ وتىرمىز. مۇعالىمدەر دايىن با، جوق پا؟ جوق الدە 2019 جىلدان باستايمىز با؟ ءتىپتى 2020-2021 جىلدارعا دەيىن قالۋى دا مۇمكىن. اقىلداسىپ، ماسەلەنى ءتۇسىنىپ، تالقىلاپ، تەك سول كەزدە عانا ءبىر شەشىم قابىلداناتىن بولادى.
– ءبىلىم سالاسىندا قانشاما رەفورما ءجۇرىپ جاتىر. ءبىراق وسى وزگەرىستەر مۇعالىمدەردىڭ قاعازباستىلىقتان قۇتىلۋىنا ءسال دە بولسا سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ويلايسىز با؟ بارلىق ساياسي ناۋقاندا ساندالىپ مۇعالىمدەر جۇگىرىپ جۇرەدى. سايلاۋ، ساناق، تىركەۋ دەگەن سياقتى...
– قاعازباستىلىقتان قۇتىلۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ مينيسترلىككە ەكى ۇلكەن بازا كەرەك بولىپ تۇر. ءبىرىنشىسى – ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ دەرەكتەر قورى، ەكىنشىسى – ەلەكتروندىق جۋرنال. ۇلتتىق دەرەكتەر قورى بويىنشا مۇعالىمدەر جىلىنا ەكى مارتە – كۇزدە جانە جازدا اقپارات تولتىرادى. وعان باسقا مەملەكەتتىك ورگاندار قاجەت ەتەتىن اقپاراتتار ەنۋى ءتيىس. مۇعالىمدەردەن اقپاراتتى تەك مينيسترلىك قانا سۇرامايدى عوي. توتەنشە جاعداي، ءورت ءسوندىرۋ قىزمەتى، سانەپيدەمستانسا، دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى، پروكۋراتۋرا سۇرايدى. جەرگىلىكتى اكىمدىك تە كۇن سايىن ءار اقپاراتتى سۇراپ ميلارىن اشىتادى. وسىدان بارىپ مۇعالىمدەر ءار مەكەمەگە قاعاز جونەلتۋمەن-اق شارشايدى ءارى ۋاقىتىن جوعالتادى. مۇنى توقتاتۋ كەرەك. وسى اقپاراتتاردىڭ بارلىعىن ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ دەرەكتەر قورىنا ەنگىزدىك. ءبىراق تاعى ءبىر ماسەلە بار، ءبىزدىڭ بايقاعانىمىز، دەرەكتەر قورىن كوپ مەكتەپتەر دۇرىس تولتىرمايدى ەكەن. وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا، ياعني ءبىرىنشى توقسان اياقتالعاندا تولتىرىلعان دەرەكتەر قورى بويىنشا 1،5 ميلليون قاتەلىك شىقتى. دەگەنمەن دە ەكىنشى مارتە تاعى جۇرگىزىپ كوردىك. ەكىنشى توقسان بىتكەندە 500 مىڭداي قاتەلىك شىقتى. بىرتە-بىرتە ازايىپ كەلەدى. ەندى وقۋ جىلى اياقتالعانداعى اقپاراتتاردا ەشقانداي قاتەلىكتەر بولماۋىنا كۇش سالۋدامىز. ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ دەرەكتەر قورى باسقا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءوز الدىنا اقپارات سۇراۋىن توقتاتۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. بۇل مەكەمەلەر وزدەرىنە قاجەتتى مالىمەتتەردى سايتتان-اق الا بەرۋلەرى ءتيىس. ءبىراق ءبىز اقپاراتتىڭ ناقتىلىعىنا جاۋاپ بەرۋىمىز كەرەك. 
– دەمەك، قۇزىرلى مەكەمەلەر وزدەرىنە قاجەت مالىمەتتەردى ۇلتتىق دەرەكتەر قورىنان-اق الا بەرەدى دەگەن ءسوز. دەگەنمەن دە بۇل رەفورماعا دا ءۇش توقسان ءوتىپتى. ناقتى ناتيجە بار ما؟
– ارينە، بار. جاقىندا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى ءبىزدىڭ مينيسترلىكتەن وسى سالانىڭ 1 اقپانعا دەيىنگى مالىمەتتەرىن سۇرادى. ءبىز بەرمەدىك. نەگە؟ «مۇنداي جاڭا اقپارات جوق. 1 اقپانعا دەيىنگى مالىمەتتەر ناۋرىز ايىندا دايىن بولادى. بولماسا 1 قازانعا دەيىنگى اقپارات بار» دەپ جاۋاپ قاتتىق. ال ەگەر باياعىداي سول ساتتە اقپاراتتى دايىنداپ بەرۋ جۇمىسىن باستاپ كەتسەك، قانشاما ءبىلىم مەكەمەلەرى، مەكتەپتەر كۇندىز-تۇنى قاعازعا شۇقشيىپ وتىرار ەدى. ياعني ناۋرىز ايى بىتكەنگە دەيىن جاڭارتىلعان اقپارات بولمايدى. اقپارات جيناۋ جۇمىسى وسىلايشا بىرتە-بىرتە سايابىرلاپ توقتاۋى قاجەت. سوندا عانا قاعازباستىلىقتان قۇتىلامىز.
ەكىنشى ماسەلە – ەلەكتروندى جۋرنال. ساباق جوسپارلارى، باعا قويۋ – ءبارى وسى جۋرنالعا ەنگىزىلەدى. مۇنى دا دۇرىس ۇيىمداستىرا بىلسەك، ءمۇعالىمنىڭ قاعازى تىپتەن ازايا تۇسەدى. ءۇشىنشى ۇلكەن ماسەلە – مەكتەپكە باقىلاۋشى ورگانداردىڭ كەلۋى. راس، ولار ايتۋى مۇمكىن: «مەن ەلەكتروندى جۋرنالدى تۇسىنبەي جاتىرمىن، ماعان قاعازعا شىعارىپ بەرىڭدەر» دەپ. بۇل دۇرىس ەمەس. قارجى مينيسترلىگى، باس پروكۋراتۋراعا بۇل جونىندە حات جىبەرىلەدى. ياعني ەلەكتروندى جۋرنالدىڭ دا قاعاز قۇجاتپەن قۇقى بىردەي. باقىلاۋشى ورگاندار وسىنى قاپەرىندە ۇستاۋى ءتيىس. 
– دەگەنمەن دە ءار مەكتەپتە، ءار سىنىپتا ينتەرنەت بولماۋى مۇمكىن عوي. ءتىپتى اۋىل-ايماقتاردا كومپيۋتەرى جوق ءبىلىم وشاقتارى دا بار. 
– ءيا، ءبىزدى دە مازالاپ وتىرعان ماسەلە وسى. سول سەبەپتى دە «سيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى بويىنشا مەكتەپتەر الدىڭعى كەزەكتە تۇر. ءبىز جازدا ينتەرنەتى بار ءار سىنىپقا Wi-Fi ورناتۋىمىز كەرەك. بۇل ىسكە جازعى پراكتيكا شەڭبەرىندە ستۋدەنتتەردى ىسكە تارتۋعا بولادى، قالاي بولعاندا دا ءبىز بۇل پروبلەمانى شەشۋدى قولعا الماقپىز. سوسىن كومپيۋتەرلەر تاپشىلىعى دا القىمنان الىپ تۇر. بيىل 11 مىڭنان اسا «ۇشتىك جيىنتىق»، ياعني كومپيۋتەر، پروەكتور جانە ەكران ساتىپ الامىز. الدىمەن اۋىلدىق مەكتەپتەردى جابدىقتايمىز. بىلتىر ءبىز 7300 كومپيۋتەر جيىنتىعىن الساق، 2018 جىلى 12 000 «ۇشتىك جيىنتىق» الۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ءتۇپتىڭ تۇبىندە ەڭ شالعايداعى اۋىلداردى ەلەكتروندى كۇندەلىكتى پايدالانۋ مۇمكىندىگىمەن، بارلىق ءپان بويىنشا ۇزدىك بەينەساباقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى تۇر. 
– ەرلان كەنجەعالي ۇلى، ءسىز قاعازباستىلىقتان قۇتىلۋ ماسەلەسىنە كوبىرەك نازار اۋدارىپ، بارلىق ساياسي ناۋقانداردا مۇعالىمدەردىڭ ساندالىپ جۇرەتىنى تۋرالى ەشتەڭە ايتقىڭىز كەلمەي تۇرعان سياقتى... 
– جوق، نەگە؟ بىردەن ايتايىن، مۇعالىمدەر ءوز مىندەتىنە جاتپايتىن جۇمىستارعا «جەگىلمەيدى». ياعني مۇعالىمدەردى مىندەتتەرى اياسىنا كىرمەيتىن جۇمىستارعا تارتۋعا تىيىم سالماقپىز. بۇگىندە ولار مەديسينالىق اناليزدەر جيناپ، «وڭاي» كارتوچكالارىن تاراتۋ سىندى جۇمىستاردى ىستەيدى، ءۇي-ۇيدى ارالاپ ءجۇر… زاڭ بۇعان تىيىم سالادى. ءبىز الدىمەن بۇل ماسەلەنى ۆەدومستۆوارالىق دەڭگەيدە كوتەرىپ، سونداي-اق قۇجات جۇزىندە ءبارىن رەتتەپ، ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشۋ جولىن تاپپاق نيەتتەمىز. الداعى ءۇش ايدا مۇعالىمدەردىڭ مىندەتتەن تىس شارۋالارعا الاڭداماۋىنا قاتىستى قاتال ءتارتىپ بەلگىلەپ، بىرىككەن ەرەجە بەكىتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. 
– ءسىز ءبىلىم سالاسىنىڭ سەركەلەرىمەن، اكادەميك، پروفەسسور، عالىمدارمەن كەزدەسىپ، اڭگىمەلەسىپ تۇراسىز با؟ 
– كەزدەسىپ، اقىلداسىپ تۇرامىز. بۇگىن عانا عىلىمي پەداگوگيكالىق كەڭەستى قۇرامىز دەگەن كەلىسىمگە كەلدىك. قازىرگى ۋاقىتتا وعان 21 ادام مۇشە بولماق. كوبىسى ەلگە تانىمال اكادەميكتەر. بۇل كەڭەس ءبىلىم سالاسىنداعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلاپ وتىرادى. 
– ونىڭ ىشىندە ءبىلىم سالاسىندا كوپ ماسەلە كوتەرىپ جۇرگەن بەلگىلى اكادەميك اسقار جۇمادىلدايەۆ بار ما؟
– ول كىسى جوق. بۇل تىزىمدەگى ادامداردى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ۇسىنعان. مامبەت قويگەلدى، تورەگەلدى شارمانوۆ، ءومىرزاق ايتباي ۇلى، حانگەلدى ءابجان ۇلى سەكىلدى اكادەميكتەر بار. بۇل ءتىزىمدى جاقىندا جاريالايمىز. 
– اپتاسىنا بەس كۇن وقىتۋ ماسەلەسى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز. «باستاۋىش سىنىپتاردىڭ باعدارلامالارى بالاعا اۋىر» دەگەن دە پىكىرلەر بار... 
– مەنىڭشە، اپتاسىنا بەس كۇن وقۋ جۇيەسى وقۋشى ءۇشىن دە، اتا-انا ءۇشىن دە وتە ءتيىمدى. بالالار كوپ ۋاقىتىن ءوز اتا-انالارىمەن وتكىزۋى قاجەت. ءوزىڭىز ويلاڭىزشى، وقۋشى تەك ساباقپەن عانا شۇعىلدانباي، باسقا دا ۇيىرمەلەرگە بارۋعا ۋاقىتى بولۋى ءتيىس ەمەس پە؟ بۇل بالا تاربيەسىندە وتە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بالا دەمالۋى قاجەت. حالىقارالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىنە قاراعاندا، بىزدە وقۋشىلارعا ۇيگە بەرىلەتىن تاپسىرمانىڭ كولەمى مەن بالانىڭ ۇلگەرىمى اراسىندا بايلانىس جوق. ياعني، شىنىندا دا، ءۇي تاپسىرماسى كوپ بەرىلەدى. سودان بولار، ءۇي تاپسىرماسى كولەمى جاعىنان 85 مەملەكەتتىڭ اراسىندا 4-ورىندا تۇرمىز. سوندىقتان ءۇي جۇمىسىنىڭ كولەمىن ازايتۋ كەرەك. بۇل ماسەلەمەن ارنايى ەكى توپ اينالىسىپ، جۇمىس ىستەپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا ورتاشا ەسەپپەن العاندا تاپسىرما ءبىر ساعاتقا ازايادى. جانە ەكى كۇن دەمالىسقا شىققاندارعا ءۇي تاپسىرماسىن بەرمەۋ تالابى دا قويىلماق. بۇدان بالالاردىڭ ساباققا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتادى دەپ ويلايمىن. تاعى ءبىر ايتارى، كەلەسى جىلدان باستاپ تاريح، ادەبيەت، حيميا جانە باسقا دا پاندەردى مۋزەيلەرگە، زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنا اپارىپ وتكىزۋگە بولادى. شەتەلگە شىققاندا مۋزەيلەرگە بارساڭىز، تولىپ جۇرگەن مەكتەپ وقۋشىلارىن كورەسىڭ. بۇل جونىندە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىمەن كەلىستىك. جاڭا وقۋ جىلىنان باستاپ مەكتەپ وقۋشىلارى ساباق وتۋگە كەلگەندە مۋزەيلەر ەشقانداي اقى المايدى. وسىلايشا مۋزەي، زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا 7-8 ساعات ساباق وقىتۋعا بولادى. بۇل دا بالالاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرىپ، تانىمىن كەڭەيتەدى دەپ ويلايمىن. ارينە، ونىڭ دا ءوز مەتودولوگيالارى بولۋى ءتيىس. 
– ءسىز ءبىر سۇحباتىڭىزدا مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ تۋرالى ايتىپ، ۇستازدار قاۋىمىن ەلەڭدەتىپ قويدىڭىز. الايدا بۇل ماسەلە اياقسىز قالعانداي...
– بيۋدجەت پروسەسى قالاي جۇمىس ىستەيتىنى بارىڭىزگە بەلگىلى. ءبىز ەسەپتەرىمىزدى جاساپ، قارجى مينيسترلىگىنە ۇسىنامىز. ول ۇسىنىستار بىرنەشە رەت ۇكىمەت وتىرىسىندا كوتەرىلىپ، تالقىلانادى. قارجى ءمينيسترى ءوزىنىڭ پىكىرىن ايتادى، ءبىز ءوز پىكىرىمىزدى ايتامىز. ودان ۇسىنىستار ماجىلىسكە وتەدى. دەپۋتاتتار قولداسا، اقشا بولىنەدى. ءبىز جالاقىنى كوتەرۋ جونىندە 88 ميلليارد تەڭگە قوسىمشا اقشا سۇراپ، ۇسىنىس بەردىك. ەندى قارجى مينيسترلىگى ءوز مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرىپ جاتىر. 
– قالاي ويلايسىز، وسى سالاعا سىزدەن باسقا بىرەۋ مينيستر بولىپ كەلگەندە دە وسى پروبلەما، وسى ايقاي-شۋ، داۋ الدارىنان شىعار ما ەدى؟
– ارينە... ءبىز مەملەكەتتىك باعدارلامانى ىسكە اسىرىپ جاتىرمىز. ءبارى تايعا تاڭبا باسقانداي ىشىندە انىق جازىلعان. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ءتۇسىندىرۋ. اقىلداسىپ، پىكىرلەرىن تىڭداۋ، نازارعا الۋ. سودان كەيىن عانا قول قويىلادى. بۇل رەفورمالاردىڭ ءبارىن ءوزىم ويلاپ تاۋىپ جاتقانىم جوق. مۇنىڭ ءبارى ءبىلىم سالاسىن دامىتۋعا، ىلگەرىلەتۋگە ارنالعان باعدارلامالار. 
– ءسىزدى وسى قىزمەتكە كەلگەندە «بيزنەس سالاسىنان كەلدى» دەپ جازعىرعان. بۇعان نە ايتاسىز؟
– بيزنەستەن كەلگەنىم راس. ءبىراق وعان دەيىن ۇزاق جىلدار بويى ءبىلىم سالاسىندا جۇمىس ىستەگەنىمدى قايدا قويامىز؟ ەكى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورى بولدىم. سوندىقتان بۇل سالا ماعان وتە تانىس. ارينە، مەكتەپ ماسەلەسىنە كوبىرەك نازار اۋدارۋىم قاجەت. ءبىر جىل ىشىندە وسىعان كۇش سالدىم. ويتكەنى ءبارى مەكتەپتەن باستالادى ەمەس پە؟ 
– ءسىز الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ «سۇيىكتى» كەيىپكەرىسىز. بەلگىلى بلوگەرلەر ءسىزدى «جيىنداردا، كەزدەسۋدە باسقاشا سويلەيدى، باسقاشا ۋادە بەرەدى، ءبىراق مۇلدەم باسقاشا جۇمىس ىستەيدى» دەپ جازعىرادى... 
– بلوگەرلەردىڭ ءبۇيتىپ جازعىرىپ جۇرگەنىن، شىنىمدى ايتايىن، سىزدەن ەستىپ وتىرمىن. مەنى كوپ سىنايتىندارعا ءبىر نارسەنى تۇسىندىرگىم كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا 90 پايىز قازاقتىڭ بالالارى قازاق تىلىندە وقىپ جاتىر. بۇل بۇرىن بولماعان نارسە. ماسەلەن، مەن وقىعان كەزدە الماتى قالاسىنداعى 75 مەكتەپتىڭ بىرەۋى عانا قازاق تىلىندە بولعان ەكەن. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن، ءقازىر ەلىمىز بويىنشا ورتاشا ەسەپپەن قازاقتاردىڭ 90 پايىزى قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋدا. تۇبىندە ءبارى قازاقشا ءبىلىم الۋعا كەلەدى. بۇل – تابيعي پروسەسس. وعان شىداماي، ويتەيىك، بۇيتەيىك دەپ، مىنالار كەتسىن دەگەننەن قازاقستان ەشتەڭە ۇتپايدى. ەلىمىزدەگى باسقا ۇلتتاردىڭ دا قۇقىن ەسكەرۋ كەرەك. جانە الەمدەگى ۇزدىك ءبىلىم بەرۋ جەتىستىكتەرىنىڭ سىرىنا ءۇڭىلۋ قاجەت. ءۇش تىلدە وقىتۋدى قولداپ جاتقاندار وتە كوپ. ويتكەنى ولار زامان اعىمى سوعان الىپ كەلە جاتقانىن ءتۇسىنىپ وتىر. مەن ەشقاشان دا ەكى سويلەگەن ەمەسپىن. قازىرگى باستى پروبلەمانىڭ ءبىرى – ورىس مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى 11 جىل قازاقشا وقىسا دا، مەملەكەتتىك تىلدە سويلەمەيدى. ويتكەنى تەحنولوگيا دۇرىس ەمەس. وسىعان بايلانىستى جاڭا كوممۋنيكاتيۆتىك تەحنولوگيا ەنگىزسەك دەپ جاتىرمىز. بۇل جوبا دايىن. عىلىمي نەگىزدە جاسالعان. پيلوتتىق جوبا رەتىندە مەكتەپتەرگە ەنگىزە باستايمىز. تاجىريبە جاقسى وتسە، كەلەسى جىلى نەمەسە 2019 جىلدان باستاپ بۇل تەحنولوگيا بارلىق ورىس مەكتەپتەرىنە ەنگىزىلە باستايدى. ونىڭ باستى ماقساتى – بالانى قازاقشا سويلەتۋ. الداعى ەكى-ۇش جىلدىڭ ىشىندە ەنگىزسەك، ورىس مەكتەپتەرىنىڭ وقۋشىلارى قازاقشا سويلەيتىنىنە سەنىمدىمىن. 
– ءبىر توپ قايراتكەر، بەلگىلى تۇلعالار، اكادەميك، عالىمدار ءسىزدىڭ وتستاۆكاعا كەتۋىڭىزدى تالاپ ەتتى. ءسىز كەتپەي وتىرسىز...
– ءيا، ونى بىلەمىن. بىزدە قىزمەتتەن الۋدىڭ ءوز پروسەدۋراسى بار. ەڭ ءبىرىنشى، وتستاۆكاعا پرەزيدەنت جىبەرەدى؛ ەكىنشىدەن، ءماجىلىس جىبەرەدى. قايسىسى وتستاۆكاعا جىبەرەمىن دەسە دە ءوز قولدارىندا. ءبىر جاعى، بۇل ازاماتتاردىڭ ءبىلىم رەفورماسىنا الاڭداپ، تالاپ قويىپ جاتۋى دەموكراتيانىڭ ءبىر كورىنىسى دەپ تە ويلايمىن. 17 ميلليون حالىقتا ءارتۇرلى پىكىرلەر بولۋى مۇمكىن. مۇنى حالىقتىڭ باسىم بولىگى قولداپ جاتسا، ول باسقا ماسەلە...
– تاعى ءبىر بايقاعانىم، باياندامالارىڭىزدى لاتىن ارپىمەن جازادى ەكەنسىز. مۇنى قايدان ۇيرەندىڭىز؟
– شەتەلدە جۇرگەندە لاتىنشا دا وقىدىم. وسىعان ۇيرەنىپ كەتتىم. كيريلليسامەن دە جازا الامىن. ەشقانداي قيىندىعى جوق.
– ءسىزدىڭ اكەڭىز كەنجەعالي ەلگە تانىمال عالىم ادام. دەپۋتات تا بولدى. ءوز جۇمىسىڭىز بويىنشا اكەڭىزبەن اقىلداسىپ تۇراسىز با؟ 
– ارينە، اقىلداسىپ تۇرامىن. اكەمنىڭ الدىنا ءجيى بارامىن. ونىڭ دا وسى سالانىڭ ماسەلەلەرىنە جانى اۋىرادى. تۇسىنەدى. اقىلىن ايتادى. ازىرگە «مىنا جەرىڭ دۇرىس ەمەس» دەپ ايتقان ەمەس. ءبىراق كەيبىر ماسەلەلەردە «مىنانداي كىسىلەرمەن كەزدەسىپ، سويلەس، اقىلداس، قولعا الىپ جاتقان ماسەلەڭدى تالقىلا» دەپ كەڭەس بەرەدى. اكەمدى كوپ كىسىلەر تانيدى، بىلەدى، سىيلايدى. وسىنىڭ ءوزى ماعان كوپ كومەك. جانە بۇل ماعان ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. 
– ءوزىڭىزدى وسى ءبىلىم سالاسىندا تاعى قانداي وي مازالايدى؟
– مەنى مازالاپ جۇرگەن ماسەلە كوپ. سونىڭ ىشىندە مىنا نارسەنى ءبولىپ ايتۋعا بولاتىن سياقتى. نەگىزى، بالالاردى دارىندى نەمەسە دارىنسىز دەپ ەكىگە بولۋگە بولمايدى. بارىنە تالاپ بىردەي بولۋى قاجەت. اۋىلدان شىققان بالالاردىڭ دا ارمانى، ماقساتى كوپ. «سەن اۋىلدان شىققانسىڭ» دەپ اۋىل بالالارىنىڭ تالابىنا «كرەست» قويۋعا بولمايدى عوي. 
– سوندا قالاي؟ ءبىزدىڭ ەلدە دارىندى بالالاردىڭ ارنايى مەكتەبى بار ەمەس پە؟
– ءيا، جاي مەكتەپتەردەگى دارىندى بالالاردى ليسەي-گيمنازيالار جيناپ الىپ كەتەدى. ءبىراق قالعان بالالاردى دارىندى ەمەس دەپ باسقا باعدارلاما بويىنشا وقىتپاۋىمىز كەرەك. ءبىرىڭعاي باعدارلاما بولۋى ءتيىس. ءبارى فينليانديا ەلىن ماقتايدى. كەرەمەت دامىعان مەملەكەت. ول ەلدىڭ ەڭ كەرەمەتى – جاي مەكتەپ پەن دارىندى بالالاردى وقىتاتىن مەكتەپتەر اراسىنداعى ۇبت-عا بايلانىستى ايىرماشىلىق 6،5 پايىز عانا. ياعني ەكى مەكتەپتە دە ءبىلىم ءبىر دەڭگەيدە بەرىلەدى دەگەن ءسوز. ال بىزدە بۇل كورسەتكىش 50-دەن اسىپ وتىر. بۇل دۇرىس ەمەس. ءبىز دارىندى مەكتەپتەرمەن بىرگە اۋىل مەكتەپتەرىندەگى بىلىمگە دە باسا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. ءتىپتى ارنايى نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ مينيسترلىكتىڭ باستى مىندەتىنىڭ ءبىرى – وسى.
– اشىق اڭگىمەڭىزگە كوپ راقمەت.

اڭگىمەلەسكەن ورالحان ءداۋىت