«تازا ءھام ادالدان جەڭدەر دە، ىزگى امال جاساڭدار» («ءمۇمينۋن» سۇرەسى، 51-ايات).

اللا تاعالا بارشا قۇلدارىنا تۋرا جولدى نۇسقاۋشى ەتىپ قۇران كارىم مەن پايعامبارىمىزدى ﷺ جىبەردى. تۋرالىقتىڭ جارشىسى بولاتىن قۇلشىلىقتىڭ وزەگىن حالال دۇنيە قۇرايدى. سوندىقتان وسى ماقالادا حالال تاقىرىبىن باستى نىسانا ەتىپ الدىق دەپ جازادى ihsan.kz.

تاقىرىپتى اشۋ ءۇشىن يگى كىسىلەردىڭ ىزگى امالدارى جايلى عيبراتتى اڭگىمەلەردەن باستاساق:

يسلامدا:

تاقۋا كىسىلەردىڭ ءبىرى ءابۋ باكىر ۋارراق ءبىر اڭگىمەسىندە:

«تاڭەرتەڭ ۇيقىدان تۇرعاننان كەيىن ماڭايىمداعى كىسىلەرگە قاراپ، كىمنىڭ ادال اس، كىمنىڭ ارام اس جەگەنىن اجىراتا الام، –  دەدى.

جانىنداعىلار: – ۇستاز، ونى قالاي اجىراتاسىز؟ – دەپ سۇراعاندا، بىلاي دەپ ءتۇسىندىردى:

– كىمدە كىم تاڭ اتا بوس ءسوز، بوستەكى اڭگىمەگە سالىنسا، اركىمدەردى سىرتتاي جامانداپ، بىلاپىت ءسوز ايتا باستاسا، دەمەك، ونىڭ بۇل ارەكەتى ارام اس جەگەندىگىنەن تۋىنداۋدا دەپ تۇسىنەم.

ال ەگەر كىمدە-كىم تاڭەرتەڭ تۇرعاننان كەيىن اۋەلى اللا تاعالانى كوپ زىكىر ەتىپ، ءتاۋحيد كاليماسىن ايتىپ، وزىنە كەشىرىم-يستيعفار تىلەسە، ونىڭ بۇل ارەكەتى ادال اس جەگەندىگىنەن. ويتكەنى ادال دا، ارام دا ادامنىڭ كۇندەلىكتى ىس-ارەكەتىنە مىندەتتى تۇردە اسەر ەتەدى». 

***

ءابۋ حانيفا حارام ىستەرگە بارىنشا ساقتىق تانىتاتىن ەدى. ەگەر ءبىر نارسەدەن كۇماندانسا، قولىنداعى بار دۇنيەسىن دەرەۋ ساداقاعا تاراتىپ جىبەرەتىن. بىردە سەرىكتەسى حافىس يبن ابدۋرراحمانعا ءوز زاتتارىن بەرىپ، ساتىپ كەلۋگە جىبەرەدى. زاتتارىنىڭ اراسىندا ءبىر كيىمدە اقاۋ بار ەدى. وعان بۇل كيىمدى ساتقاندا، الۋشىعا كەمىستىگىن جاسىرماي ايتۋىن تاپسىرادى. سەرىكتەسى كيىمدەردى ساتۋ بارىسىندا ماناعى كيىم جايلى ەسكەرتپەنى ايتۋدى ۇمىت قالدىرادى. العان ادامنىڭ كىم ەكەنىن دە بىلمەيدى، ەسىندە دە قالمايدى. ءابۋ حانيفا بۇنى ەستىگەندە، سول زاتتاردان تۇسكەن قارجىنىڭ بارلىعىن تاعى دا ساداقاعا تاراتىپ جىبەرگەن ەكەن.

***

بايازيت بيستامي جاس كەزىندە قۇلشىلىقتارىنان كەيدە رۋحاني ءلاززات الا الماي ءجۇردى. بىردە اناسىنا بارىپ: «كەيدە جۇرەگىم پەردەلەنىپ، ءوزىمدى اللاھتان الىستاعانداي سەزىنەمىن، ءبىراق، سەبەبى وزىمە بەيمالىم»، – دەپ ىشكى دۇنيەسىنەن حابار بەرەدى. اناسى ويلانىپ وتىرىپ: «ءبىر نارسە مەنىڭ ەسىمدە. سەنىڭ تورت-بەس ايلىق كەزىڭدە سەنى كوتەرىپ الىپ، كورشى ۇيگە بارعان ەدىم. ءبىراز مەزەتتەن سوڭ سەن تىنباي جىلاي باستادىڭ. مەن سەنى ۋاتپاق بولعان سايىن ودان بەتەر جىلادىڭ. اقىرىندا امالىم تاۋسىلىپ، ءۇي يەسىنىڭ رۇقساتىنسىز ساۋساعىمنىڭ ۇشىن قازانىنداعى سورپاسىنا باتىرىپ، ساعان ءدام تاتتىرىپ ەدىم»، – دەيدى. بۇنى ەستىگەندە، جىگىت دەرەۋ اناسىن جىبەرتىپ، كورشىدەن كەشىرىم سۇراتادى. سودان كەيىن بارىپ بايازيت ءبيستاميدىڭ رۋحاني جاعدايى تۇزەلىپ، جۇرەگى جاي تابادى.

ءاربىر وقيعا ءارتۇرلى نەگىزدە ورىن العان. العاشقى وقيعادان حالالدان بولماعان اس ادام مىنەزى مەن ءومىر تىرشىلىگىنە تەرىس اسەر بەرەتىندىگىن، ەكىنشى مىسالدان قاندايدا حارام نارسە پايدالانسا ونىڭ كۇناسىن ساداقامەن كەتىرگەن ابزالدىن جانە سوڭعى وقيعادان جاننىڭ تىنىشتى حالالدى پايدالانىپ، يگى امال جاساعاندى تىنىشتىق تاباتىنىن كورەمىز.

قۇران كارىمدە:

اللا تاعالانىڭ  ۇلى سوزدەرى قاسيەتتى قۇران كارىمدە ادامزات بالاسىنا كول-كوسىر نىعمەتتەر بەرىپ، جەر بەتىندەگى حالال مەن حارام نارسەلەردىڭ ارا جىگىن ايىرىپ كورسەتكەن. اللا پەندەسى  ءۇشىن نەنى حالال دەسە، ول سىردا قايىر مەن حيكمەت بار، ال نەنى حارام دەسە، وندا ادام عۇمىرى ءۇشىن ۇشان-تەڭىز زياننىڭ بار ەكەندىگى كۇمانسىز. وسى تۋراسىندا "باقارا" سۇرەسىنىڭ 168-اياتىندا بىلاي دەپ تۇسىندىرەدى: «ءاي، ادامدار! جەر بەتىندەگى نارسەلەردىڭ حالال ءارى تازاسىنان جەڭدەر!»،  «ءمايدا» سۇرەسىنىڭ 88-اياتىندا:  «اللاھتىڭ وزدەرىڭە حالال ءارى تازا ەتىپ بەرگەن ريزىقتارىنان جەڭدەر!» دەلىنگەن.

ارام اس جەۋ قاسيەتتى قۇراندا – ەكى ءجۇزدى مۇناپىقتار مەن كاپىرلەردىڭ ءبىر سيپاتى رەتىندە بىلاي دەپ تۇسىندىرىلەدى: «...ولار وتىرىكتى تىڭداۋعا قۇمبىل جانە ارام جەۋگە تىم بەيىم» («ءمايدا» سۇرەسى، 42-ايات).

اللا تاعالا قۇران كارىمدە: «ءاي، يمان كەلتىرگەندەر، ريزىقتاندىرعانىمىزدىڭ جاقسىسىن جەڭدەر» («باقارا» سۇرەسى، 172-ايات) دەگەن.

شاريعات ۇكىمى بويىنشا مۇسىلمان بالاسى اللا بۇيىرعان تاعاممەن قورەكتەنۋى كەرەك. ويتكەنى، قۇراندا: «سەندەرگە: ولەكسە، اققان قان، دوڭىز ەتى جانە اللاھتان باسقانىڭ اتىمەن باۋىزدالعان مال حارام قىلىندى» دەلىنگەن («ءمايدا» سۇرەسى، 3-ايات).

دۇعانىڭ قابىل بولماۋى

اللا ەلشىسى ﷺ تۇر-الپەتى لاس ءبىر كىسىنىڭ قولىن جايىپ: «ۋا، راببىم! ۋا، راببىم!» - دەپ دۇعا ەتىپ وتىرعانىن كورەدى. سول كەزدە: «بۇل كىسىنىڭ جەگەنى – ارام، ىشكەنى – ارام، كيگەنى – ارام، اراممەن قورەكتەنىپ ءجۇر. ەندى مۇنىڭ دۇعاسى قايدان قابىل بولسىن؟»، - دەگەن.

ءبىر كۇنى ساعىد يبن ءابۋ ۋاققاس: «ۋا، اللاھ ەلشىسى! مەنىڭ ءاربىر دۇعامنىڭ قابىل بولۋى ءۇشىن ماعان دۇعا ەتىڭىز» دەپ وتىنگەندە، پايعامبارىمىز ﷺ: «دۇعالارىڭنىڭ قابىل بولعانىن قالاساڭدار، ادال اسپەن قورەكتەنىڭدەر. كەيبىرەۋلەر حارام جەيدى، حارام كيەدى. سونان سوڭ، كوككە قولىن جايىپ دۇعا ەتەدى. مۇنداي كىسىنىڭ دۇعاسى قالاي قابىل بولسىن؟» دەگەن ەكەن. دانالىقتىڭ قاينارى  قۇران مەن عۇمىرلىق ماڭىزى تەرەڭ حاديستەر بايانىندا  اللانىڭ اسىل ۇكىمدەرى مەن ادام ءومىرى تۇرعىسىندا ادال استىڭ ماڭىزدىلىعىن ايقىنداي تۇسەدى.

 ولاي بولسا، بۇگىن ءبىز نە ءىشىپ، نە جەپ ءجۇرمىز، بالا-شاعامىزدىڭ اۋزىنا قانداي اس سالۋدامىز دەگەن وي جادىمىزدان شىقپاعانى ابزال.

مەديسينادا

جالپى تاعام ونىمدەرىن ساتىپ العان كەزدە تاۋاردىڭ ەتيكەتكاسىنداعى كانسەروگەندى زاتتار تۋرالى مالىمەتكە مۇقيات نازار سالعان ءجون. ەگەر  تاۋاردىڭ  ەتيكەتكاسىندا «ە» دەگەن اقپارات كورسەتىلسە، وندا ونىمگە ازىقتىق قوسپالار، حيميالىق دامدەگىشتەر، جاساندى بوياۋ قوسىلدى دەگەن ءسوز. ولار ءونىمدى بۇزىلۋدان ساقتايتىن، ءبىراق ساۋ ادامدى ناۋقاس قىلاتىن كۇشتى رەاگەنتتەر. دۇنيەجۇزىلىك تاماق وندىرىسىندە ازىقتىق قوسپانىڭ 3 ءتۇرىن قولدانۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنعان. ولار: ە-121 قوسپاسى – قىزىل سيترۋس تاعامدىق بوياۋى، ە-123 – امارانت بوياۋى، ە-240 – فورمالدەگيد كونسەرۆانتى. وسىنداي «ە»-لەردى كوزىڭىز شالسا، ابزالى الماعانىڭىز دۇرىس.

«بيسسيميللا» ايتىلىپ سويىلعان مالدىڭ ەتى مەن ايتىلماي سويىلعان مالدىڭ ەتىندە ۇلكەن ايىرماشىلىق بار ەكەنىن سيريا مەدۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىر توپ عالىمدارى 3 جىل اينالىسىپ تاپتى. لابوراتوريا جەتەكشىسى پروفەسسور حاليد حالاۆەنىڭ «moheet.com» سايتىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «بيسسيميللاسى ايتىلماي سويىلعان مال مەن قۇس ەتىنىڭ قۇرامىنان ۇيىعان قان، كوبەيۋگە بەيىم باكتەريا مەن ميكروبتار كوپ تابىلدى جانە تەز بۇزىلىپ جاتتى. كەلەسى ەتتە ونداي جاعداي كەزىكپەدى» دەيدى.

دوڭىز يسلامدا حارام جانۋار دەپ تانىلعان. مەديسينادا كوپتەگەن دارىلەرگە دوڭىز مايى قوسىلادى. مىسالى، اسقازان اۋرۋىنا پايدالاناتىن پەپسيننىڭ قۇرامىندا دوڭىزدىڭ اسقازانىنان الىنعان فيموزين قوسپاسى بار. بۇدان باسقا كۇندەلىكتى تۇرمىستىق زاتتاردىڭ كوبىنە شوشقانىڭ كەيبىر مۇشەلەرى قوسىلاتىنىن ەسكەرتەمىز!

ءقازىر حالال ستاندارتىنا كوشكەن ەلدەردە بارلىق ونەركاسىپ ونىمدەرىنە دوڭىز مايىن قولدانۋ تولىق توقتادى. ولار ونىڭ ورنىنا كسانتان جانە گۋار شىرىشىن پايدالانۋدا.

حالال ستاندارت

«حالال ستاندارتى» دەگەنىمىز – ءبىرىنشى كەزەكتە ءونىمنىڭ شاريعات ۇكىمدەرىنە ساي بولۋى. حالال ۇكىمى تەك تاعامعا عانا ءتان دەسەك قاتەلەسەمىز. حالال يندۋسترياسىنا –  تاماق ونەركاسىبى، جەڭىل ونەركاسىپ، ءبىلىم بەرۋ (يسلام تەولوگياسى، مەكتەپ، بالاباقشا، جوعارى وقۋ ورىندارى ت.ب.)، دەنساۋلىق سالاسى (دارى-دارمەك، اكۋشەرلىك قىزمەت، پەرزەنتحانا، ءمايىتحانا ت.ب.)، قارجى جۇيەسى (كرەديت، ءوسىم، بانكينگ ت.ب.)، مادەني ورىندار جانە ت.ب. جاتادى. ناقتىراق ايتقاندا، حالال ستاندارتتى قاجەت ەتپەيتىن قۇرىلىم جوق.

قازاقستاندا: بۇگىندە قازاقستان مۇسىلماندار ءدىني باسقارماسىنىڭ (قمدب) قاراماعىندا حالال ونىمدەردى سەرتيفيكاتتاۋ ءبولىمى جۇمىس جاسايدى. قازاقستان حالىقارالىق ستاندارتقا ساي بولۋ ءۇشىن گەرمان حالىقارالىق قاۋىمداستىعى جانە يسلام دامۋ بانكىمەن بىرگەلىكتە جۇمىستار جاسالۋدا. حالىقارالىق تاجىريبە نەگىزىندە حالال ءونىم شىعارۋ ءۇشىن قازاقستانعا تەحنيكالىق قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا ءتورتجاقتى «Reverse Linkage» (كەرى بايلانىس) جوباسى ىسكە قوسىلعان.

ۇستىمىزدەگى جىلى وتاندىق ءونىمىنىڭ 95 پايىزى حالال بولىپ كەلەتىن    مالايزيا ەلىمەن قىزمەتتىك بايلانىس ورناتۋ كوزدەلگەن. قازىردە ەلىمىزدە وتاندىق ساپالى ءونىم شىعارۋشى كاسىپورىندار سانى ارتىپ كەلەدى. ەلدە وندىرىلەتىن جانە ەكسپورتتالعان تاۋارلارمەن جۇمىس جاسايتىن  كاسىپورىندار حالال سەرتيفيكاتتۋ ءبولىمىنىڭ تالاپتارىنا ساي بولعان جاعدايدا قمدب كۋالىگىن الا الادى. 2016 جىلعى ستاتيستيكا بويىنشا 600-دەن استام كاسىپورىن قمدب حالال كۋالىگىن  العان. قمدب حالال سەرتيفيكاتتاۋ ءبولىمىنىڭ قاراعاندى ءوڭىرى بويىنشا جاۋاپتى مامانى ى.ر.ابدراحمانوۆ.

الەمدە حالال ونىمگە دەگەن سۇرانىس كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. ونى عالامنىڭ 122 مەملەكەتىندە ءومىر سۇرەتىن 1،5 ميلليارد مۇسىلمان تۇتىنادى. 2005 جىلى حالال ءونىمنىڭ جىلدىق اينالىمى 5 ميلليارد دوللاردى قۇراسا، ءقازىر 4 تريلليون دوللارعا جەتكەن. حالال ستاندارتى بويىنشا دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرەتىن «Total Global Halal industries» اتتى قۇرىلىم بار. اتالمىش قۇرىلىمنىڭ جۇمىسىن جۇرگىزىپ وتىرعان ەل – مالايزيا.

جەر اسىمىز، تاپقان تابىسىمىز، ىستەگەن امالدارىمىز حالالدان بولعاي!

ابدراحمانوۆ ىسقاق راحىمجان ۇلى

تەمىرتاۋ قالالاىق ورتالىق مەشىتتىڭ باس يمامى