قازاقتىڭ ايتۋلى الاشىل ازاماتى حاسان ورالتاي اكەم اديمەن نەمەرە تۋىس. ۇلكەن اتامىز رايىمبەكتەن ءۇش ۇل: ادىلبەك ، قاليبەك، ءىلياس تۋسا، ادىلبەكتەن عاليا اپا، قاليبەكتەن حاسان اتا، ءىلياستان مەنىڭ اكەم تارايدى.
حاسان ورالتاي اتام تۋرالى ءسوز بولعاندا ونىڭ عيبراتتى ءومىرى مەن قاجىماس كۇرەسكە تولى ساتتەرى ەرىكسىز ويعا ورالادى. بار عۇمىرىن ۇلت ازاتتىعىنا، ەركىندىگىنە ارناپ قىزمەت جاساعان ونى ازاماتتىق پارىزىنىڭ ءبىرى دەپ باعالاعان ءور تۇلعالى اتا بەينەسى ماڭگى جادىمىزدا.
حاسان اتامىز بىزدەن الىستا عۇمىر كەشتى. ءبىز سول تۋعان جەر شىعىس تۇركىستاندا ءتۋىپ-وسىپ، قازاق ەلىنە كەلگەلى ونداعان جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. حاسان اتانى «قاجى اتا» دەۋشى ەدىك. ەس بىلە باستاعان شاعىمدا تاڭعى اسپەن بىرگە اكەم راديونىڭ جانىندا وتىرىپ: «...ءقازىر قاجى اتالارىڭ سويلەيدى»، - دەپ تىنىشتىققا شاقىراتىنى ءالى ەسىمدە. ازاتتىق راديوسىنىڭ ءبىر ساعاتتىق باعدارلاماسىن ىجداعاتتىلىقپەن تىڭداۋ بارىسىندا، ءۇن تاسپاعا كوشىرۋگە اسىعاتىن اكەم ونى كەيىنەن قاجى اتاما تابىستاعاندا ەرەكشە قۋانعانى كوز الدىمدا.
تۋعان جەرگە دەگەن قۇرمەتى مەن تۋعان-تۋىستارعا دەگەن ول كىسىنىڭ سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىن ايتىپ جەتكىزۋگە بولماس ەرەكشە قاسيەت ەدى. حات-حابار الىسا باستاعان جىلداردان كەيىن ساعىنىشقا تولى اماندىق حاتتارىن جازىپ ۇنەمى دۇعا-تىلەكتە ەكەنىن ايتىپ تۇراتىن. دەسە دە، جات ەل، جات جۇرتتا ءجۇرىپ تۋىسقا دەگەن ىستىق ىقىلاس پەن قيماستىق سەزىمدەرى سول حاتتارىندا انىق بايقالاتىن. «ەلىم-ايلاپ وتكەن ءومىر» كىتابىندا: «..تۋعان ەل، تۋعان جەر ەستەن كەتپەدى. شەتەلدىك باسپا ءسوز بەتتەرىندە، راديو تەلەديدار حابارلارىندا التىن بەسىك اتا جۇرتىمىز جونىنەن ءبىر حابار كوزگە ءىلىنىپ قۇلاققا شالىنسا، ەرەكشە ەلەڭدەپ، «اتتەڭ! تىم بولماسا ەركىن حابارلاسىپ تۇراتىن ءبىر جاعداي بولسا؟!.» - دەپ زارىقتىق. سول ارمانعا 1976 جىلدان كەيىن ءسال جەتكەندەي بولدىق»،- دەپ تۇجىرىمداۋىنىڭ ءوزى تۋعان ەلگە دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگىن ايقىن اڭعارتادى.
قاجى اتامنىڭ الماتىعا كەلكەن ساپارلارىندا اكەمنىڭ كەنجە ءىنىسى ءابىلباشار اعانىڭ ۇيىندە بارلىق تۋىسقاندار جينالىپ، ارقا-جارقا سىر شەرتۋشى ەدى. ۇلكەندى-كىشىلى بولىپ بارلىعىمىز اتامنىڭ جانىندا بولاتىنبىز. قاجى اتانى كورىپ، امانداسۋعا كەلەتىن قوناقتاردىڭ اياعى ۇزىلمەيتىن. جالپى تۋىس-تۋعانعا دەگەن ماحابباتى مەن ءيىسى قازاققا دەگەن الىپ ۇشقان جۇرەكجاردى جىلى لەبىزدەرى مەن رۋح بەرىپ قاناتتاندىرار ناقىل سوزدەرىن اعىنان اقتارىلا، جاقىندارمەن باس قوسىپ ديدارلاسقان ساتتەرىندە ايتىپ وتىراتىن. بىردە ماعان: «قىزىم، سەن ماعجاندى، ءمىرجاقىپ شىعارمالارىن بىلەسىڭ بە؟ ولەڭدەرىن جاتتادىڭ با؟ ماعجان مەن ءمىرجاقىپتى جاتقا بىلمەگەن قازاق-قازاق ەمەس!» - دەپ قاتقىل ءۇن قاتقانى بار. ساسقانىمنان «...ءيا، بىلەمىن. مەكتەپتە جاتتادىق»، - دەپ، «مەن جاستارعا سەنەمىن» ولەڭىنىڭ بىر-ەكى شۋماعىن ايتىپ بەرگەندەي بولدىم. سوندا اتام: «ءيا، قىزىم، ءور رۋحتى، جىگەرگە تولى كۇش بەرەر ماعجان ولەڭدەرىن تۇگەلىمەن جاتتاپ ال. ءوز ۇلتىن، حالقىن، جالپى تۇركىلەر تاريحىنان سىر شەرتەر الاش اقىنىنىڭ شىعارمالارىن بارلىقتارىڭ بىلگەندەرىڭ نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى»، - دەپ تولعانا وتىرىپ، اقىل- كەڭەسىن ايتتى. ءار ادامنىڭ وتانى مەن ۇلتى ءۇشىن پايدالى ىستەرمەن شۇعىلدانۋى ەڭ قاسيەتتى مىندەتى بولۋ كەرەك دەگەن ءوز ۇستانىمىن ۇنەمى تىلگە تيەك ەتەتىن.
اتام الاششىل ءبىرتۋار الىپ اقىن ماعجان جۇمابايۇلىنا دەگەن شەكسىز قۇرمەتى، قازاقي قانداعى ۇلتتىق بولمىسىنا ءسۇيسىنۋى رۋحاني ساباقتاستىقتىڭ ايقىن كورىنىسى. 1965 جىلى يزميردە تۇرىك تىلىندەگى «بۇيىك تۇرىكشى ماعجان جۇماباي ۇلى» دەگەن ەڭبەگىن جازىپ جارققا شىعارادى. وندا تۇركيا تۇرىكتەرىنىڭ تۇرىكشىل توبىنىڭ ماعجان جانە ونىڭ ەڭبەكتەرىن جۇرتشىلىققا تانىتۋ كەرەكتىگى جونىندەگى وي پىكىرلەردىڭ تۇرتكى بولۋىنا بايلانىستى، تۇلعانىڭ وسكەلەڭ رۋحتى وبرازى مەن شىعارماشىلىعى جايلى كوپتەگەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ، ۇلكەن ەڭبەك جازدى. «ەلىم-ايلاپ وتكەن ءومىر» كىتابىندا: «حامزا ءشومىشباي ۇلى ۇشاردىڭ ۇيىنەن تابىلعان شاعىن قولجازبا ولەڭدەرگە جانە باسقا ءبىرقاتار بۇلاقتارعا سۇيەنە وتىرىپ، ماعجان جۇمابايۇلىن تۇركيا جۇرتشىلىعىنا تانىستىرۋعا تىرىستىم. سوعان وراي ماعجاننىڭ: «وت»، «جەر جۇزىنە»، «جەر ءجۇزىن توپان باسسا ەكەن»، «الدامشى ءومىر»، «ەسىنە كىم الادى»، «تىلەگىم»، «جاۋعا تۇسكەن جانعا»، «تۇركىستان»، «الىستاعى باۋىرىما» دەگەن تولعاۋلارىن تۇرىكشە تۇسىنىكتەرىمەن كىتاپقا ەنگىزدىم»، - دەپ جازادى. بۇل اتالىپ وتىرعان ەڭبەك سول كەزدەردەگى شەت ەلدەردە ماعجان تۋرالى جارىق كورگەن تۇڭعىش كىتاپ بولاتىن. 1923 جىلدان باستاپ 1989 جىلعا دەيىنگى شىققان الەمدىك العاشقى زەرتتەۋلەر بولدى.
اسىرەسە، «بۇيىك تۇركەلى» جۋرنالىنىڭ قۇرىلۋىنا اتسالىسىپ جەتەكشىلىك ەتكەن قاجى اتامنىڭ ۇلەسىن ايىرىقشا اتاۋعا بولادى. سول جۋرنالدىڭ سوڭعى سانىندا «بۇيىك تۇرىكشىل تۇركىستان شايىرى ماعجان جۇماباي» تۋرالى جالپى تۇسىنىك بەرىپ «جاۋىنگەردىڭ جىرى» اتتى تولعاۋىن تۇرىكشە تۇسىنىگىمەن كەلتىرەدى. «الىستا ءجۇرىپ، ءۇمىتسىز كۇندەرىمدە، جالعىز ءجۇرىپ ارپالىسقاندا ماعان رۋحاني كۇش بەرگەن ۇلى اقىنىڭ جىرلارى»،- دەپ ءوز ويىمەن بولىسەتىن. سونىمەن قاتار، 1984 جىلى جارىق كورگەن «قازاق-تۇركى سوزدىگى» كىتابى دا قازاق ءتىل ءبىلىمى سالاسىندا ەرەكشە ورىن الدى.
ءيا، اتام سول «الاش» دەپ ۇرانداعان ۇلى تۇلعالاردىڭ كوتەرگەن جالاۋىن جالعاستىرۋشى ءىزباسارى رەتىندە قايتالانباس قاجىرلى ەڭبەك جاسادى. ۇلتتىق ءۇن، ۇلتتىق بولمىس، ۇلتتىق مىنەزىمەن قايتالانباس تۇلعا مۇستافا شوقاي رۋحىمەن دە تىلەكتەس، نيەتتەس بولا وتىرىپ، اسقاق مۇراتتى، اسىل ماقساتتى ۇلتشىلدىق يدەيانى ءومىر جولىندا بيىك ۇستاندى.
شوقايتانۋشى رەتىندە 1996 جىلدان باستاپ الماتىدا «مۇستافا شوقاي» اتىنداعى قور قۇرىپ «جاس تۇركىستان» جۋرنالىن شىعارۋعا باسشىلىق جاسايدى. مۇستافا شوقاي يدەياسىن ناسيحاتتاۋ، ونى زامان تالابىنا ساي جەتىلدىرۋ، جاس ۇرپاققا ءتۇسىندىرۋ جالپى الاش يدەياسىن دامىتۋدى ۇلت كەلەشەگى مەن مۇددەسىنە قۇرىلعان ازاماتتىق بورىشى دەپ سانادى. ءبىر سۇحباتىندا ءاليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىن، ءمىرجاقىپ دۋلات، مۇستافا شوقاي جەتەكشىلىك جاساعان الاش ارداگەرلەرىنىڭ تاۋەلسىز ەل جولىندا جانىن پيدا ەتكەن زيالى قاۋىمنىڭ سانالى عۇمىرىن ۇرپاقتار ساناسىنا ءسىڭىرۋ، حالقىنىڭ كەلەشەگىن ويلاعان ءار قازاق ازاماتى ءۇشىن «ۇلتتىق عيبادات – باستى پارىز» ، - دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى.
شەتەلدە ءجۇرىپ، «قازاق، قازاق تۇركىلەرى» دەگەن تاقىرىپ كوتەرگەن تۇڭعىش قازاق اتانۋى دا تەگىن ەمەس. قازاقتىڭ اتىن ورىس كازاك-كازاشيلارمەن شاتاستىرىپ، تەرىس ۇعىپ كەلگەن تۇركيادا العاش رەت 1955 جىلدان باستاپ باسپاسوزدە قازاق اتىمەن ماقالا جازىپ، ونى 1956 جىلى لوندوندا اعىلشىن تىلىندە قازاق اتىمەن شىققان كىتاپقا ۇلەس قوسۋى قايسار مىنەزدى قاجىماس-قايراتتىڭ العاشقى قادامدارى بولسا كەرەك. بويداعى ەرىك-جىگەرىمەن كوپتەگەن كەدەرگىلەرگە قاراماستان حالقىنا ەرەن ەڭبەك ءسىڭىردى. 1971 جىلى ميۋنحەن قالاسىندا «ابىلايحان داستانى» مەن باستالعان «بۇيىك تۇركەلى باسىلىمدارى» تىزبەگىنىڭ II كىتابى ەتىپ، «الاش تۇركىستان تۇركىلەرىنىڭ ۇلت-ازاتتىق ۇرانى» دەگەن كىتاپتى 1973 جىلى ىستامبۇلدا باستىرىپ شىعارادى. سول كىتاپ شىققاننان كەيىن دە ءبىر قاتار مالىمەتتەردى جيناقتاپ اعىلشىن تىلىندە 1985 جىلى انگليادا «Central Asian survey» جۋرنالىنا كولەمدى ماقالا ەتىپ جاريالايدى. ومىرلىك مۇرات-ماقساتى ايقىن، ۇلتتىق مۇددەنى ەڭ جوعارى دەڭگەيگە قوياتىن قازاقي قانداعى ءور رۋحتى قاسيەت ءار قاشان دا ءون بويىنان تابىلىپ وتىردى.
ساياسي قايراتكەر رەتىندە جەلتوقسان شىندىعىن الەمگە جاريالاپ، جەلتوقسان قاسرەتى تۋرالى تۇڭعىش كىتاپ جازعان اتامنىڭ ەلەۋلى ەڭبەگىن زور ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى. ۇلت باسىنا تونگەن قاۋىپ-قاتەر مەن مۇڭ-مۇقتاجدى جان ايعايمەن كىتاپ بەتىنە ءتۇسىرىپ، ونى راديودا دۇنيە-جۇزىنە ءپاش ەتۋى ۇلكەن ەرلىكتىڭ سيمۆولى.
حاسان اتام 28 جىلدان استام ۋاقىت تاباندىلىقپەن، «ازاتتىق» راديوسىنىڭ قازاق بولىمىندە قاجىرلى ەڭبەك ەتتى. ءار ءسات-ساعاتىن ۇلتتىق ماسەلەگە، ۇلتىنىڭ وتكەن تاريحى مەن كەلەشەك ۇرپاق قامىن جەگەن ۇلت جاناشىرى، جارشىسى رەتىندە ارتىنا وشپەس ءىز قالدىرعان تاعىلىمى ۇرپاقتار جادىندا ماڭگى جاعىرا بەرمەك!
ءباتيزا ءادي، ونەرتانۋشى، ءا. قاستەيەۆ مۇراسىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى