گۋلاگ-تىڭ العاشقى وشاقتارى كسرو تەرريتورياسىندا 1930 جىلى تىكەلەي ءستاليننىڭ بۇيرىعىمەن پايدا بوىپ، كوپ ۇزاماي بۇل لاگەرلەر الىپ ازاپ يمپەرياسىن اينالدى. «حالىق جاۋلارى»، تەگىن جۇمىس كۇشى رەتىندە، سول كەزدەگى «ۇلكەن» ءوندىرىس پەن حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ءارتۇرلى سالاسىن «وركەندەتۋگە» جەگىلدى. زۇلماتتى جەردە بولعان ادامداردىڭ كوبى "حالىق جاۋلارى" دەپ اتالعانداردىڭ ايەلدەرى، بالا-شاعاسى بولعان. نازارلارىڭىزعا گۋلاگ-تا بولعان، ازاپتى جايتتاردىڭ كۋاگەرى بولعان ورىس ايەلدەرىنىڭ اڭگىمەسىنەن ەستەلىكتەر مەن پروفەسسورلاردىڭ جازبالارىنان ۇزىندىلەردى ۇسىنباقپىز.

تۇككە تۇرعىسىز زات

كاتورگاداعى ايەلدەردى لاگەرگە اكەلگەن كۇنى ولاردى شەشىندىرىپ مونشاعا جىبەرەدى، كادىمگى تاۋار رەتىندە قاراعان دەسە دە بولادى. مونشادا سۋ بار ما، جوق پا، ماڭىزدى ەمەس، الايدا شاشتارىندا ءبيتتىڭ بار نە جوق بولۋىن مىندەتتى تۇردە تەكسەرەتىن. ول جەردە لاگەردىڭ جۇمىسشىلارى دا قوسا جۇرەدى، ياعني ەركەكتەر. ايەلدەردى تەكسەرىسكە بىر-بىردەن جىبەرەتىن، ال دالىزدە اڭدىپ جۇمىسشى ەركەكتەر جۇرەتىن. ءسويتىپ، ءوز ارالارىندا قىز تاڭداۋعا كىرىسىپ تە كەتەدى. (گۋلاگ-تا تۇتقىندا بولعان ايەلدىڭ اڭگىمەسىنەن).

لاگەرگە كىرە بەرىستەگى ماڭدايشادا جازۋلى پلاكات ءىلىنىپ تۇرادى. سونداعى جازۋ مىناداي: «كىم ءالى كەلمەسە، مىندەتتى تۇردە كەلەدى، ال كەلگەندەر ەشقاشان ۇمىتپايدى!».

تۇتقىنداعى ايەلدەردى وزگە ەركەكتەرگە اشىنا ەتۋ لاگەردە داعدىعا اينالىپ كەتكەن.

ساۋداعا سالۋ

«كەم لاگەرىنىڭ توپباسشىسى چيستياكوۆتىڭ اينالاسىندا تۇتقىن-ايەلدەر ءۇيىرىلىپ جۇرەدى. تاماعىن دايىنداپ، كىرىن جۋىپ، ودان قالسا، ءوزىن دە جۋىندىراتىن. ول ءۇشىن جاس ءارى تارتىمدى قىزداردى تاڭداعان. نەگىزىنەن، تۇتقىنداردىڭ ءۇش ءتۇرى بولعان: «رۋبلدىك»، «جارتى رۋبلدىك» جانە «ون بەس تيىندىق». ەگەر لاگەر اكىمشىلىگى وزىنە جاس ءارى سىمباتتى قىزدى قالاسا، «رۋبلدىك» قىز دەپ سۇراعان.

سولوۆكاداعى ءار بەدەلدى قىزمەتكەردىڭ 3-5 تۇتقىن-ايەلى بولعان. 1924 جىلى كەم كومەندانتى باسشىسىنىڭ كومەكشىسى بولعان توروپوۆتىڭ لاگەردە جەكە گارەمى بولعان. ول جەرگە ەڭ سۇلۋ قىزدار جينالعان.

ءار كۇنى 24 تۇتقىن قىزىل اسكەرلەرگە قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن تاڭدالاتىن، جاۋىنگەرلەردىڭ ەرىنشەكتىگى سونشا، ايەلدەر ولاردىڭ توسەكتەرىنە دەيىن سالىپ بەرەتىن.

تۇتقىن بولۋدان باس تارتقان ايەلگە اشتىق جاريالاناتىن. كوپ ۇزاماي ونداي ايەلدەر تۋبەركۋلەز سىندى اۋىر دەرتتەن قازا تاۋىپ وتىرعان. سولوۆەسك ارالىندا مۇنداي جاعدايلار ءجيى قايتالاناتىن. ازىقتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى دە ءجيى بولعان. جاڭا نوۆيگاسيا باستالىپ، ازىق-تۇلىك كەلمەيىنشە بىرنەشە ايەل قىرىلىپ قالاتىن. (شيريايەۆ بوريس. «وشپەيتىن شامدال» («نەۋگاسيمايا لامپادا»).

قارسى كەلگەن ايەلدەر تەك اشتىقتىڭ قۇربانى عانا بولىپ قويعان جوق.

«بىردە سولوۆكاعا وتە سۇلۋ قىز جىبەرىلدى – جاسى شامامەن 17-دە. ول قىز توروپوۆتىڭ كوزىنە بىردەن تۇسكەن. الايدا وعان قارسى كەلە الاتىنداي كۇشى دە بار ەدى. قىزدان كەك الماق بولعان توروپوۆ ونى كومەندانت كەڭسەسىنە اكەلۋگە بۇيىرىپ، «كونترريەۆوليۋسيالىق قۇجاتتاردى جاسىرۋ» نۇسقاسىن العا تارتىپ، قىزدى تىرجالاڭاش شەشىندىرگەن. لاگەر كۇزەتشىلەرىنىڭ كوزىنشە جالاڭاش دەنەسىن تۇگەل سيپاپ، قۇجاتتاردى جارىسا الاتىن ورىن ىزدەيدى.

اقپاننىڭ ايازدى كۇنىندە ايەلدەر تۇرىپ جاتقان ۇيگە ءبىر توپ ءىشىپ العان كۇزەتشىلەر كىرىپ كەلگەن. كۇزەتشىلەردىڭ باسى قاسىندا چەكيست پوپوۆ تا بولدى. ول ايەلدەردىڭ جامىلىپ جاتقان كورپەلەرىن الىپ تاستاپ، ءارقايسىسىن كەزەكپەن زورلاعان، ءبىر دە بىرەۋى قاشىپ قۇتىلا الماعان» (مالساگوۆ سوزەركو. توزاق ارالى: سولتۇستىكتەگى تۇرمە)

گۋلاگ. «حالىق جاۋلارى» ايەلدەرىنىڭ تاعدىرى (دانسيگ بالدايەۆ «سۋرەتتەگى گۋلاگ»)

جازا

ايەلدى وزدەرىنە باعىندىرۋ ءۇشىن جازالاۋدىڭ ءتۇرلى ادىستەرى پايدالانىلعان.

1.ەر ادامعا ءتان ەڭبەك

جۇكتەلگەن جوسپار ورىندالماعان جاعدايدا تۇتقىندارعا قوسىمشا جۇمىس تاپسىرىلعان. اۋىر بورەنەلەردى ءبىر ورىننان ەكىنشى ورىنعا تاسۋ نەمەسە سۋعا تولى ۇلكەن شەلەكتى ءدال سولاي تاسۋ سىندى فيزيكالىق كۇش كەتەتىن جۇمىستاردى ىستەتكەن.

2.كارسەر

«انيا تىڭشىلىق ءۇشىن سوتتالدى. ول وزىنە تاعىلعان ايىپپەن سوڭىنا دەيىن كۇرەستى. باسشىعا باعىنبادى، باسشىلىقتىڭ كوزىنشە قاتتى، دورەكى سويلەدى، رۇقساتسىز تەرەزەلەردى اشىپ تاستادى. ءسويتىپ ءجۇرىپ، كارسەردەن ءبىراق شىقتى. ال كارسەردىڭ جاعدايى تىپتەن سوراقى ەدى: تەرەزەسىز سۋىق بولمە، كۇنىنە 400 گ. نان مەن 2 ستاقان ىستىق سۋ. كارسەرگە 4 كۇننەن 20 كۇنگە دەيىن قامالعان. ال انيا باسشىلىقتىڭ ىزاسىنا قاتتى تيگەن كورىنەدى، 20 كۇنگە قامالدى. 5 كۇننەن كەيىن ايەلدەر مىندەتتى تۇردە ول جەردەن اۋرۋ بولىپ شىعاتىن. ال انيا سوڭىنا دەيىن شىدادى. بۇل جاعدايدان سوڭ انيا ءبىزدىڭ ۇيدە 1 اي جاتتى. ونىڭ جاعدايى ءماز ەمەس ەدى، اۋزىنان قان اعاتىن، ءسويتىپ اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ، 2 كۇننەن سوڭ قازا بولدى. ونىڭ جاسى نەبارى 21-دە بولعان». (گۋلاگ تۇتقىنى اداموۆا-سليوزبەرگ و.ل. ەستەلىگىنەن).

«ايبالتا تاۋى. ول جەردە كارسەرلەر ورنالاسقان. ءبىر قابىرعادان ەكىنشى قابىرعاعا دەيىن قولدىڭ قالىڭىدىعىنداي قادالار ورناتىلعان. جازالانعاندار كۇنى بويى سول قادانىڭ ۇستىندە وتىرعان. قادالار ۇزىن بولعان، وتىرعاندا اياق جەرگە تيمەگەن. ال ەڭ قيىنى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ. ءبىراق، بۇل جازانىڭ جەڭىل ءتۇرى بولىپ سانالعان ەكەن. كەيبىرىن 365 ساتىسى بار باسپالداققا شىعارىپ، ارقالارىنا اۋرى بورەنەنى بايلايدى. ال ساتىلاردىڭ ۇلكەندىگى سونشالىق، جاي كۇننىڭ وزىندە ءجۇرۋ ىڭعايسىز. ال ايەلدەر اۋىر بورەنەمەن ساتىدان تومەن ءتۇسۋى كەرەك. ناتيجەسىندە، تۇتقىندار اقساق بولىپ قالادى.

3.ادامداردى مۇزداتۋ

«سولوۆكادا فينكەلشتەين ەسىمدى باسشى بولعان. بىردە ول 34 تۇتقىندى تۇنگە وراي 30 گرادۋس اياز بولىپ تۇرعان اق تەڭىزدىڭ مۇزىنا تۇرعىزعان. سالدارىنان ايەلدەردىڭ ءۇسىپ قالعان اياقتارىن كەسىپ تاستايتىن. كوبى شىداماي قايتىس بولىپ كەتەتىن. كەيىن انىقتالعانداي الگى چەكيست جۇيكە جۇيەسى اۋرۋىنا شالدىققان ەكەن». (پروفەسسور ي.س. دۇنيەدەگى پسيحوپاتولوگيا. «ۆوزروجدەنيە» جۋرنالى. №9. پاريج)

4.ەگەۋقۇيرىقتاردىڭ ازىعىنا اينالۋ

جەرتولەلەردە ءىرى-ىرى ەگەۋقۇيرىقتار جۇرەتىن. تۇتقىندى كىشكەنتاي تورعا قاماپ، ەگەۋقۇيرىقتاردىڭ ورداسىنا تاستايتىن. توردىڭ ىشىندە ادام قوزعالا الماعان، ەسەسىنە ەگەۋقۇيرىقتار ەركىن كىرىپ، ادامداردى تىرىدەي جەگەن.

5.بۇل جاعدايلار امان قالعان ءار ادام ءۇشىن وشپەس قارا بەلگى بولىپ قالادى. چەكيستەر ايەلدەردى قيناۋ ءۇشىن قولدارىنان كەلگەنىن ىستەپ باققان، ءتىپتى ەر ادامنىڭ قولىنان كەلمەيتىن اۋىر ىستەردى ايەلدەردىڭ موينىنا جۇكتەگەن.

«سولوۆكا جانە ءسىبىر كونسلاگەرلەرىندە مەن ۆراچ-پسيحياتر بولىپ جۇمىس اتقاردىم. ماعان پسيحيكالىق اۋرۋعا شالدىقان ادامدار كەلەتىن. بىردە ءبىر ايەلدى اكەلدى، تەرگەۋشىلەر ونى جاقسى جۇمىسشى، تەك ەسىنەن اۋىسقان، ءوز باسىنا قايناعان سۋدى باسىنا قۇيىپ جىبەرگەن»، - دەپ جازدى پروفەسسور ي.س. – 50 جاستار شاماسىنداعى ايەلدىڭ كوزقاراسى ءالى كوز الدىمدا. كوزدەرى قورقىنىشقا تولعان، بەتى تاس بولىپ قاتىپ قالعان. ەكەۋمىز وڭاشا قالعان ساتتە، ول ءۇن قاتتى، اقىرىن عانا، ءبىرسارىندى قالىپپەن: «مەن ەسۋاس ەمەسپىن. تەك پارتيا مۇشەسى ەدىم. ءبىراق ەندى پارتيادا بولعىم كەلمەيدى!».

اتۋ جازاسى

كۇندەردىڭ بىرىندە لاگەر تۇتقىندارى ءۇشىن جاڭا جازا ويلاستىرىلدى. سوتتىڭ، زاڭنىڭ قاتىسىنسىز وتەتىن.

«كۇندە ءبىر ادام ءولتىرىلدى. اتۋ جازاسى قاراڭعى باتقان ۋاقىتتا، قاراڭعى بولمەلەردە نەمەسە زيرات ماڭىندا بولاتىن. ءبىز زيراتقا اپاراتىن جولدى «اتۋ جازاسى» كوشەسى دەپ اتاپ كەتتىك».

گۋلاگ-تا جۇمىس ىستەگەن چەكيس تە سول جىلدارداعى اتۋ جازاسى جايىندا ءسوز قوزعادى.

«اتۋ جازاسىنا الىپ بارا جاتقان ايەلدىڭ قولى سىممەن بايلاناتىن. وعان العا قاراي ءجۇر دەپ بۇيرىق بەرىلەدى، ال قولىندا قارۋى بار چەكيست ونىڭ ارتىنان بارادى. كەرەك كەزدە «وڭ جاق»، «سول جاق» دەپ نۇسقاۋ بەرىلەدى. دىتتەگەن جەردە اعاش جوڭقالارى مەن قۇم دايىن تۇرادى. ءسويتىپ، ءدال باسىنان اتىلادى. اتا سالىپ، بار كۇشىمەن تەۋىپ جىبەرەدى. سەبەبى، قان اسكەري فورماعا شاشىراپ كەتپەۋى ءتيىس».     

شولۋشى: گۇلىم جاقان