ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 9 قازانى كۇنى كتك تەلەارناسىنىڭ جاڭالىقتارىنان «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايى» رمم-نە قاراستى اسحانا توڭىرەگىندە تۋىنداعان ماسەلەلەرگە قاتىستى حابار بەرىلدى. 2-3 مينۋتتىق حاباردا ماسەلەنىڭ اق-قاراسىن اشىپ كورسەتىپ، ءتۇسىندىرۋ دە، كورەرمەنگە ونى ءتۇسىنۋ دە وڭاي ەمەس. ال ودان 1-2 كۇن الدىن «Namys.kz» جانە «Serke.org» سايتتارىندا «ياساۋي كەسەنەسىنىڭ باسشىسى كاسىپكەر ايەلدى بوپسالاپ ءجۇر» دەگەن تاقىرىپپەن سول كتك تىلشىلەرىن شاقىرىپ، ەلدى شۋىلداتىپ جۇرگەن جەكە كاسىپكەر ە.ماحامبەتوۆانىڭ  ەل اعالارىنا ارناعان شىندىققا ەش جاناسپايتىن، ەشقانداي دالەل-دايەكسىز جازىلا سالعان ارىزى-جالاسى جاريالاندى. «تيسە تەرەككە، تيمەسە بۇتاققا» دەگەن «ۇستانىمداعى» ىلاس ويلى ادامداردىڭ قوعامدىق پىكىردى شاتاستىرماۋى ءۇشىن ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن ناقتى دالەلدەرمەن اشىپ كورسەتۋدى ءجون كوردىم. ال ماسەلەنىڭ شىندىعى مىناۋ: جەكە كاسىپكەر ەسەنكۇل ماحامبەتوۆا 2010 جىلدان باستاپ، 5 جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايى» رمم-نە قاراستى اسحانا عيماراتىن جالعا الىپ، جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى «مۇلىك تۋرالى» زاڭىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەز كەلگەن مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ جالعا بەرىلەتىن نىسانى سول مەكەمەنىڭ كەلىسىمى نەگىزىندە اۋماقتىق مەملەكەتتىك مۇلىك جانە جەكەشەلەندىرۋ دەپارتامەنتىنىڭ بۇيرىعىمەن ءبىر جىلعا عانا جالعا بەرىلەدى. جالعا بەرۋشى اۋماقتىق مەملەكەتتىك مۇلىك جانە جەكەشەلەندىرۋ دەپارتامەنتى بولىپ تابىلادى جانە كەلىسىم شارت تا وسى دەپارتامەنتپەن جاسالادى.

وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك مۇلىك جانە جەكەشەلەندىرۋ دەپارتامەنتىنىڭ 2014 جىلعى 4 ناۋرىزداعى № 46 بۇيرىعىنىڭ جانە № 65 تۇرعىن ەمەس جايدى جالداۋ كەلىسىمشارتىنىڭ نەگىزىندە تۇركىستان قالاسى، تاۋكە حان داڭعىلى، 70 مەكەنجايىندا ورنالاسقان «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايى» ءرمم-نىڭ عيماراتىنان جالپى الاڭى 85 شارشى مەتر تۇرعىن ەمەس جاي تاعى دا جەكە كاسىپكەر ماحامبەتوۆا ەسەنكۋل ماحسۋتحانقىزىنا جالعا بەرىلگەن بولاتىن. كەلىسىمشارت تالاپتارى بويىنشا جالداۋشى «قابىلدانعان وبەكتىنى شارتتا كوزدەلگەن ماقساتتاردا عانا پايدالانۋعا» (10 باپ، 3 تارماق)، «وبەكتىنى تيىسىنشە تارتىپتە ۇستاۋعا، وبەكتىگە نەمەسە وندا ورنالاسقان ينجەنەرلىك كوممۋنيكاسيالارعا زاقىم كەلتىرۋى مۇمكىن ارەكەتتەردى جاساماۋعا (10 باپ، 4 تارماق) جانە «جالعا بەرۋشىنىڭ الدىن-الا جازباشا رۇقساتىنسىز وبەكتىنى، وندا ورنالاسقان جەلىلەر مەن كوممۋنيكاسيالاردى قايتا ورنالاستىرۋدى نەمەسە قايتا جابدىقتاۋدى جۇزەگە اسىرماۋعا» (10 باپ، 7 تارماق) مىندەتتى. الايدا جەكە كاسىپكەر ە. ماحامبەتوۆا ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىنداماي، كەلىسىمشارت تالاپتارىن ورەسكەل بۇزۋعا جول بەردى. اتاپ ايتقاندا:

1. «جالداۋشى»، ياعني جەكە كاسىپكەر ە.ماحامبەتوۆا وبەكتىنى «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايى» رمم قىزمەتكەرلەرىن عانا تاماقتاندىرۋ ماقساتىندا جالعا الىپ، جالداۋ اقىسىن جەڭىلدىكپەن (8501 /سەگىز مىڭ بەس ءجۇز ءبىر/ تەڭگە) عانا تولەپ كەلە جاتقاندىعىنا قاراماستان، ءبىرىنشى كەزەكتە زياراتشىلار مەن تۋريستەرگە قىزمەت كورسەتۋدى جولعا قويىپ وتىر. مۇنداي جاعدايدا ول جالداۋ اقىسىن بىرنەشە ەسە ارتىق تولەۋگە ءتيىس بولاتىن. الايدا ە.ماحامبەتوۆا الداۋ ارقىلى مەملەكەت قارجىسىن قالتاعا باسىپ كەلەدى. بۇل قىلمىس ەمەس پە؟
2. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارى مەن كەلىسىم شارت تالاپتارىن اياققا تاپتاپ، جالعا بەرۋشىنىڭ الدىن-الا جازباشا رۇقساتىنسىز وبەكتىگە جاپسارلاستىرىپ قوسىمشا قۇرىلىس سالىپ، وبەكتىنى ايتارلىقتاي وزگەرىسكە ۇشىراتتى.
3. جالعا العان 85 شارشى مەتر جايدان بولەك، جالپى كولەمى 100 شارشى مەتردەن استام باستىرمانى رۇقساتسىز پايدالانىپ، ونى جىڭعىلمەن قورشاپ العان جانە سول ارقىلى عيماراتتىڭ ساۋلەتىنە نۇقسان كەلتىردى.

«ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايى» رمم تاراپىنان جاسالعان ەسكەرتۋلەرگە قاراماستان «جالداۋشى»، ياعني جەكە كاسىپكەر ە.ماحامبەتوۆا زاڭسىز ارەكەتتەرىن  توقتاتپادى. سودان سوڭ ءبىز وسى ماسەلەلەردى اتاپ كورسەتىپ، وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك مۇلىك جانە جەكەشەلەندىرۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى م.ر.سابدەنوۆكە ءوتىنىش جازىپ، جەكە كاسىپكەر ە.ماحامبەتوۆامەن جاسالعان كەلىسىم شارتتى مەرزىمىنەن بۇرىن بۇزىپ،  جالعا بەرىلگەن وبەكتىنى «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايى» رمم-نە قايتارۋدى سۇرادىق. ءوتىنىشىمىز قاناعاتتاندىرىلىپ، دەپارتامەنتتىڭ 2014 جىلعى 16 شىلدەدەگى №142 بۇيرىعىمەن جەكە كاسىپكەر ە.ماحامبەتوۆامەن جاسالعان كەلىسىم شارت مەرزىمىنەن بۇرىن بۇزىلىپ، كۇشى جويىلدى. وسى بۇيرىق ءبىزدىڭ قولىمىزعا تيگەن كۇنى، ياعني ءۇ.ج. 24 شىلدەسىندە ە.ماحامبەتوۆاعا بۇيرىقتىڭ كوشىرمەسىن تىركەي وتىرىپ، ارنايى حابارلاما حات جازىپ، اسحانا عيماراتىن بوساتىپ، باستاپقى قالپىندا قورىق-مۇراجايعا قايتارۋ قاجەتتىگىن حابارلادىق. مىنە، سودان بەرى ءۇش اي جۋىق ۋاقىت وتسە دە ول مەملەكەتتىك مەكەمە عيماراتىن بوساتىپ بەرمەي، زاڭسىز كاسىبىن جالعاستىرىپ كەلەدى. وسى ارالىقتا ماعان سالماعان ادامى قالعان جوق. ونىسىنان تۇك شىقپاعان سوڭ ءتۇرلى وسەك-اياڭ تاراتتى، قوقاڭ-لوقى جاسادى.  ەندى مىنە، ماعان جالا جاۋىپ، جان-جاققا ارىز جازۋعا كىرىسىپتى.

            ە.ماحامبەتوۆا «4 بالالى جەسىر ايەلمىن» دەپتى. يا، جەسىر ايەل ەكەنى راس. ءبىراق جەسىر بولعانىمەن جەردە جاتقان جان ەمەس. باسقالارىن ايتپاعاننىڭ وزىندە بالالارىنىڭ ءبارى جەتىلگەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا ە.ماحامبەتوۆانىڭ بىرەۋدى بوپسالاماسا، بىرەۋدەن بوپسا كورەتىن جاعدايى جوق. 

ءسوزىمنىڭ دالەلى رەتىندە مىنانى ايتسام دا بولادى.  جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي جەسىر ايەل-جەكە كاسىپكەر ە.ماحامبەتوۆا جالعا العان  85 شارشى مەتر جايدان بولەك، جالپى كولەمى 100 شارشى مەتردەن استام باستىرمانى باسىپ الىپ، ونى جىڭعىلمەن قورشاپ، ودان بولەك مەكەمەنىڭ گۇل ەگەتىن جەرلەرىن تاپتاپ، تاعى دا 100 شارشى مەتردەن استام  جەرگە تاپشان، شاتىرلار قۇرىپ قويعان. گۇل ەگىلۋگە ءتيىستى 40-50 شارشى مەتر جەرگە قازان-وشاقتارى مەن شاشىلىق پىسىرەتىن مانگالىن، شاي قايناتاتىن تيتاندارىن قويىپ تاستاعان. وسىلايشا ە.ماحامبەتوۆا جالعا العان 85 شارشى مەتر جايدان بولەك تاعى دا 250-300 شارشى مەتردەي جەردى باسىپ الىپ، مەملەكەتتىك مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ ول جەرلەردە جۇمىس جۇرگىزۋىنە مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك مۇلىك جانە جەكەشەلەندىرۋ دەپارتامەنتىنىڭ بۇيرىعىمەن كەلىسىم شارتى مەرزىمىنەن بۇرىن بۇزىلعاندىعىنا قاراماستان، ە.ماحامبەتوۆا جالعا العان عيمارات تۇرماق، زاڭسىز پايدالانىپ جۇرگەن جەرلەرىن دە بوساتىپ بەرمەي قاسارىسۋدا. عيماراتتى بوساتۋدى تالاپ ەتىپ مەكەمەنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى بارسا نەمەسە تاپسىرماعا سايكەس سول ماڭدا جۇمىس جۇرگىزۋگە جۇمىسشىلار بارسا ە.ماحامبەتوۆا زاڭسىز ارەكەتتەرگە بارىپ، تۋعان-تۋىسقاندارىن جيناپ، سەس كورسەتىپ، شۋ شىعارادى. ەكى جارىم ايدان بەرىگى جاعداي وسى. مۇنى از دەسەڭىز ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ادامدار حابارلاسىپ، «ماحامبەتوۆاعا تيىسكەنىڭدى قويماساڭ سەنى دە جايىڭا قويمايمىز» دەگەندەي دوق كورسەتەدى. مىنە، كىمدى كىم بوپسالاپ جۇرگەندىگى وسىدان-اق انىق كورىنىپ تۇرعان جوق پا؟ 

ەل اعالارىنا جازعان ارىزىندا ە.ماحامبەتوۆا اسحانانىڭ جارىعىن قيىپ تاستاعاندىعىمىزدى ايتىپ ، «2 اي بويى موتور قوسىپ جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز كۇنىنە 2 مىڭ تەڭگەگە بەنزين قۇيامىن، وعان جالعىز 1 توڭازىتقىشتى قوسامىز. توڭازىتقىشتا تۇرعان 70 كەلى ەت، 5 كەلى سارى ماي، 100 ليتر قىمىز بەن 150 ليتر قىمىران ساسىپ كەتتى. سەبەبى، بىزدە 28- شىلدەدەن بەرى جارىق جوق. مەنىڭ اسحانامنان كەسەنەنىڭ جۇمىسشىلارى دا تاماقتانادى. ولار نە ءىشىپ جەسە دە بارلىعى 150 تەڭگە عانا. جاز بويى 15 ادام تاماقتانىپ تۇردى. قىس مەزگىلىندە 5-6 ادام عانا قالادى... ال مەن بولسام زاڭدى تۇردە سالىعىمدى تولەپ، 15 جانۇيانى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر ەدىم» دەپتى. ءسوز تۇسىنەتىن ادامعا ە.ماحامبەتوۆانىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرى ونىڭ وسى ءوز سوزدەرىنەن-اق بەلگىلى بولىپ تۇر عوي.

بىرىنشىدەن،  جەكە كاسىپكەر  ە.ماحامبەتوۆا اسحانا عيماراتىن «ازىرەت سۇلتان» قورىق مۇراجايىنىڭ ۇجىمىن عانا تاماقتاندىرامىن دەپ وتە تومەنگى باعامەن جالعا العان. ال قورىق مۇراجاي ۇجىمىندا ءدال ءقازىر 120 ادام جۇمىس ىستەيدى. بۇل ۇجىمنىڭ بارىنشا ىقشامدالعانى. وتكەن جىلدارى 160 ادامعا دەيىن جۇمىس ىستەگەن بولاتىن. وسىنشا ادامنىڭ 15ء-ى عانا جاز ايلارىندا، 5-6-سى عانا قىس مەزگىلىندە ە.ماحامبەتوۆانىڭ اسحاناسىنان تاماقتانىپتى. كورىپ وتىرعاندارىڭىزداي بۇل جەكە كاسىپكەردىڭ ءوز ءسوزى. ال سوندا قورىق-مۇراجايدىڭ قالعان ادامدارى تۇستىگىن قايدان ءىشىپ ءجۇر؟ ءوز اسحانامىزدىڭ تاماعى ناشار ما؟ جوق الدە تۇسكى ءۇزىلىس ۋاقىتىندا اسحانادا ورىن بولمايدى ما؟ ءبىز ول جاعىن قازبالاماي-اق قويايىق. ءبىراق، قورىق-مۇراجايدىڭ ءوز اۋماعىندا ۇجىمى ءۇشىن ارنايى جۇمىس ىستەيتىن  اسحانا تۇرعاندا، ۇجىم مۇشەلەرىنىڭ 90 پايىزى  ودان بەزىپ، الىستاعى اسحانالاردى جاعالاپ جۇرسە، مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟

ەكىنشىدەن، ەگەر ول قورىق-مۇراجايدىڭ 15 ادامىنا عانا ءوزى ايتقانداي 150 تەڭگەدەن تاماق بەرىپ وتىرسا، ونىڭ تازا تابىسى موتورعا بەنزين قۇيىپ وتىرعان 2 مىڭ تەڭگەسىن دە جاپپاس ەدى.

ۇشىنشىدەن، كۇنىنە 15 ادامعا عانا تاماق بەرەتىن اسحانامەن قالايشا15 جانۇيانى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتەدى؟ الدە ە.ماحامبەتوۆا قول استىنداعىلارعا ەڭبەكاقى بەرمەيدى مە؟ 

تورتىنشىدەن، «توڭازىتقىشتا تۇرعان 70 كەلى ەت، 5 كەلى سارى ماي، 100 ليتر قىمىز بەن 150 ليتر قىمىران ساسىپ كەتتى» دەيدى. 150 تەڭگەدەن 15 ادامدى عانا تاماقتاندىرىپ وتىرعان اسحاناعا وسىنشا ەت پەن قىمىز-قىمىراننىڭ نە قاجەتى بار؟

ايتا بەرسەك جەكە كاسىپكەردىڭ ارىزىندا ونىڭ ءوزىنىڭ كىم ەكەندىگىن دالەلدەيتىن مىسالدار بارشىلىق. ءبىراق، وسىنىڭ ءوزى-اق جەكە كاسىپكەر-جەسىر ايەل ە.ماحامبەتوۆانىڭ «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايى» رمم-نە قاراستى اسحانانى «مۇراجاي قىزمەتكەرلەرىنە عانا تاماق بەرەمىن» دەپ الداپ، جەڭىلدىكپەن جالعا الىپ، ال شىن مانىسىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭ تالاپتارىن دا، كەلىسىم شارت تالاپتارىن دا بەلدەن باسىپ، مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ اسحاناسىن ۇلكەن زاڭسىز ساۋدا ورتالىعىنا اينالدىرعاندىعىنا جەتكىلىكتى دالەل بولمايدى ما؟ الدە جەسىر ايەل-جەكە كاسىپكەر زاڭعا باعىنباۋى كەرەك پە؟

م.سادىقبەكوۆ،

«ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني

قورىق-مۇراجايى» ءرمم-نىڭ ديرەكتورى.

تۇركىستان قالاسى.