جاقىندا قازمەديا ورتالىعىندا وتكەن حالىققا ەسەپ بەرۋ جيىنىندا ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام ءمينيسترى ن.ەرمەكبايەۆ: «نەگىزگى ماقسات – ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ، مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام كۇشتەتىن بىرىكتىرۋ، زايىرلى جانە دەموكراتيالىق پرينسيپتەردى نىعايتۋ» دەگەن بولاتىن. ءمينيستردىڭ مالىمەتىنشە، قازىرگى كۇندە ەلىمىزدە 18 كونفەسسيا تىركەلىپ، 3658 بىرلەستىككە بىرىككەن. قازاقستاندىقتاردىڭ 15% پايىزى ءدىندار، ياعني ءدىني راسىمدەردى تۇراقتى ورىنداۋشى ادامدار. رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ 75%-ى قۇدايعا سەنەدى، ءبىراق ءدىني جورالعىلاردى تۇراقتى ورىندامايدى جانە ءدىني بىرلەستىكتەر قىزمەتىنە تارتىلماعان. ال وزدەرىن اتەيست نەمەسە اگنوستيك ساناۋشىلار سانى – شامامەن 10% قۇرايدى ەكەن. مينيسترلىكتىڭ ءدىن سالاسىنداعى باستى باسىمدىعى كەز كەلگەن راديكالدى ءدىني اعىمدارعا مۇلدە توزبەۋشىلىكتى قالىپتاستىرىپ، مەملەكەتتىك زايىرلىلىق قاعيداتتارىن نىعايتۋ بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار حالىققا ەسەپ بەرۋ جيىنىندا مينيستر ن.ەرمەكبايەۆ: «زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرى ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگى زايىرلىلىق قۇندىلىقتارىن جوعالتىپ الۋعا بولمايتىنىن دۇرىس دەپ سانايتىنىن كورسەتتى. بۇل رەتتە زايىرلى مەملەكەت اتەيست مەملەكەت ەمەستىگىن اتاپ ايتقىم كەلەدى» دەدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋسياسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن زايىرلى، اشىق، قۇقىقتىق مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى» دەلىنگەن. زايىرلىلىق – مەملەكەتتىڭ ءدىني ەمەس، قۇقىقتىق قاعيداتتارمەن باسقارىلۋى.

قازاقستان دىندەردىڭ قىزمەت ەتۋى مەن دامۋىنا مۇمكىندىك بەرىلگەن مەملەكەت. زايىرلى مەملەكەتتە ءدىن مەملەكەتتەن بولىنگەندىكتەن،مەملەكەتتىك ورگاندار زاڭ بۇزىلماعان جاعدايدا ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ ىسىنە ارالاسپايدى. ءدىني بىرلەستىكتەردە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ىسىنە ارالاسپايدى جانە  مەملەكەتتىك ورگانداردىڭقىزمەتتەرىن اتقارمايدى. بارلىق دىندەر مەملەكەتتە تەڭ قۇقىلى جانە ولاردىڭ بارىنە بىردەي تالاپتار قويىلادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2011 جىلعى 11 قازانداعى «دiني قىزمەت جانە دiني بiرلەستiكتەر تۋرالى» زاڭىنىڭ كىرىسپەسىندە «حانافي باعىتىنداعى يسلامنىڭ حالىقتىڭ مادەنيەتiنiڭ دامۋى مەن رۋحاني ءومiرiندەگi تاريحي ءرولi تانىلادى» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى (قمدب) بىرىكتىرىپ وتىرعان مۇسىلمان ازاماتتار ءابۋ حانيفا ءمازھابى مەن ماتۋريدي ءدىني سەنىم جولىن ۇستانىپ، سوعان سايكەس امال ەتۋدە. بۇل، بىرىنشىدەن، ءداستۇرلى ەمەس يسلام اعىمدارىنىڭ ەنۋىنە جول بەرمەسە،  ەكىنشىدەن، ەلدەگى مۇسىلمان جاماعاتىنىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىن ساقتاۋعا جانە كۇشەيتۋگە  مۇمكىندىك بەرەدى.  

ال قوعامدا «زايىرلى» ۇعىمىن دۇرىس تۇسىنبەگەندىكتەن كەيبىر اسىرەدىنشىلدەر تاراپىنان زايىرلىلىق قاعيداتتارعا يدەولوگيالىق تۇرعىدان قارسىلىق تانىتىپ جاتقانداردى كەزدەستىرۋگە بولادى.  ولار زايىرلىلىق قاعيدالارىن مەملەكەتىمىزدىڭ باياندى بولاشاعىنىڭ كەپىلى رەتىندە سەزىنسە، اسىرەدىنشىلدىككە بوي الدىرماس ەدى. سەبەبى، 2016 جىلى اقتوبە جانە الماتى قالالارىندا  ورىن العان قانقۇيلى ارەكەتتەردى ۇيىمداستىرعاندار ءدىن اتىن جامىلعان لاڭكەسشىلەر ەكەنى بەلگىلى. الايدا، ولار مۇنداي سۇمدىق ارەكەتكە، بىرىنشىدەن، مەملەكەتتىڭ زايىرلى ۇستانىمىن، ەكىنشىدەن، ءدىندى قۇندىلىق رەتىندە دۇرىس ۇعىنىپ-تۇسىنبەي، سىرتتان كەلگەن تەرىس ۋاعىز-ناسيحاتقا ەرگەندىكتەن بارعان. مۇنداي ارەكەتتەر رۋحاني قۇندىلىقتاردى كۇيرەتۋگە باعىتتالىپ، ىشكى تۇراقتىلىققا ءقاۋىپ توندىرەتىنى اقيقات.

قوعامدا كەيبىر ازاماتتار زايىرلىلىق دەگەندە مەملەكەت دىننەن، ءدىن مەملەكەتتەن بولەك دەگەن قاعيدانى ءبىرجاقتى ءتۇسىنىپ، ءدىن مەن مەملەكەتتى، ءتىپتى ءدىن مەن قوعامدى قارسى قويۋدا. اسىرەسە قوعامدا ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ بەلسەندىسى – سالافيلىك يدەولوگيانى ۇستانعان جاماعاتتار.

سالافيلىك يدەولوگيانى ۇستانۋشىلاردىڭ باستى ماقساتى – تەك يسلام شاريعاتىنا نەگىزدەلگەن مەملەكەت قۇرىپ، دەموكراتيالىق قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن زايىرلى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردى جويۋ بولىپ تابىلادى. ۋاھابشىلىق-سالافيلىك اعىم يدەولوگتارى زايىرلى ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان مۇسىلمانداردى «نادان» قوعامنان وقشاۋلانۋعا، «كاپىر» بولعاندارمەن نەمەسە دىنگە «بيدعات» («جاڭاشىلدىق») ەنگىزەتىندەرمەن بارلىق قارىم-قاتىناستاردى ۇزۋگە ۇندەيدى. ولار ءوز ىشىندە سۋرۋريلەر، مادحاليلەر جانە تاكفىرشىلەر بولىپ بولىنەتىنىن ءدىنتانۋشى ماماندار تاراپىنان ايتىلىپ كەلەدى. جەكەلەپ تارقاتىپ ايتار بولساق، سۋرۋريلەر – ساۋد ارابياسى بيلىگىنىڭ ەلگە امەريكا قۇراما شتاتتارى اسكەرلەرىن كىرگىزۋ شەشىمىنە قارسى شىعىپ، ولاردى كاپىر رەتىندە ايىپتاعان ءمادينالىق سالافيلەر جاماعاتى. سۋرۋريلەر ءتوزىمسىز ءدىني اعىمعا جاتادى. ولار مەملەكەت بيلىگىنىڭ كاپىر ەلدەرمەن قارىم-قاتىناس جاساماۋى قاجەت دەپ سانايدى. ال، مادحاليلەر نەگىزگى ۇستانىمى قانداي جاعدايدا بولماسىن مەملەكەت باسشىسىنا باعىنۋ بولعاندىقتان، مادحاليلەر كەيبىر اراب-مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ بيلىك وكىلدەرىنە ۇناپ، بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قولداۋ تابۋدا. ولار وزدەرىن «مادحالي» دەپ اتامايدى جانە تاقليد (ەلىكتەۋ، ۇقساۋ، بىرەۋدىڭ ءىسىن قايتالاۋ، بىرەۋدىڭ جولىمەن ءجۇرۋ) جاساۋدى دۇرىس دەپ سانامايدى. وزدەرىن ناعىز سالافي، ءاحلي سۋننا ءۋال جاماعات جولىندا دەپ ساناپ، وزگەلەردى اداسۋدا دەپ ويلايدى. ەڭ ءقاۋىپتىسى تاكفىرشىل-جيھادشىلار يسلام ءدىنى جونىندەگى ماسەلەلەردە ءوزىنىڭ ۇستاناتىن ءدىني تۇسىنىگى مەن باعىت-باعدارىنا سايكەس كەلمەيتىن كەز-كەلگەن ادامعا (اسىرەسە مۇسىلمانعا) «كاپىر» دەگەن ايىپ تاعۋ ارقىلى ونى دىننەن شىققان دەپ ەسەپتەيدى. ولار ءوز يدەولوگياسىندا سالافيلىك ءدىني تۇسىنىككە سۇيەنەدى. ءداستۇرلى يسلامدى ۇستاناتىن وزگە مۇسىلماندارعا «ءدىنسىز» دەگەن ۇكىم بەرەدى.

تاكفىرشىل-جيھادشىلار مۇسىلمان ەلدەرىندەگى بيلىك باسشىلارىنىڭ، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن قۇرىلىمدارىنىڭ ارەكەتتەرى ءوز يدەولوگيالارىنا قايشى كەلسە، ولارعا قاتىستى «تاكفىر» ۇكىمىن جاريالاپ، ونداي مەملەكەتتى «تاعۇت» (پۇتقا تابىنۋشىلار) دەپ اتايدى. اينالاداعى قوعامدى تولىعىمەن كاپىرگە شىعارىپ، «تاعۇت» دەپ ايىپ تاققان سوڭ، تاكفىرشىل-جيھادشىلار ەكى ءادىستىڭ ءبىرىن قولدانادى: «كاپىر» اتانعان ءوزىنىڭ تۇرىپ جاتقان جەرىنە «جيھاد» (سوعىس) جاريالايدى نەمەسە يسلام جەرىنە «حيجرا» (كوشىپ قونىستانۋ) جاسايدى. ولاردىڭ بۇل ادىستەرىنىڭ ەشقايسىسى ءداستۇرلى يسلام قاعيداتتارىنا سايكەس كەلمەيدى. بۇل يدەولوگيانى تاراتۋشى «ات-تاكفىر ءۋال-حيدجرا» ۇيىمىنا قازاقستان اۋماعىندا سوتتىڭ شەشىمىمەن  تىيىم سالىنعان.

قوعامنىڭ تىنىشتىعىن بۇزعىسى كەلەتىن وسى سەكىلدى باسقا دا ءدىن اتىن جامىلعان تەرىس پيعىلدى ءدىني ۇيىماردىڭ باستى ماقساتى زايىرلىلىق قاعيداتتارىن تەرىستەۋ. وزدەرىنىڭ يدەولوگياسى ارقىلى قوعامدى شەتىن كوزقاراستى قالىپتاستىرا وتىرىپ، ءوز ماقساتتارىنا جەتۋ ەكەنى بەلگىلى.  

سوندىقتان ەلىمىزدىڭ تانىمال ساراپشىلارى قوعامداعى  تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدا زايىرلىلىقتىڭ ورنى ەرەكشە ەكەندىگىن ايتادى. سەبەبى، زايىرلىلىق – ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جاعدايىندا بىردەن-بىر ىڭعايلى، امبەباپ ءارى تاريحي تۇرعىدان قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ سيپاتى. قوعامدا زايىرلىلىق قاعيداتتارىمەن قاتار ءدىني قىزمەت تە ءوز ارناسىمەن جالعاسا بەرەدى. ونىڭ ناسيحاتتالۋى مەن نىعايۋى – قازاقستان دامۋىنىڭ باستى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى. ويتكەنى، ءدىن دە تۇراقتىلىق پەن بىرلىككە قىزمەت ەتەتىنى ايان.  وسى تۇرعىدان العاندا، ەلىمىزدىڭ تۇراقتىلىعىنا، دامۋىنا، بەرەكە-بىرلىگىمىزگە نۇقسان كەلتىرەتىن جات ءدىني اعىمداردىڭ الدىن الۋ – ءارقايسىسىمىزدىڭ نەگىزگى مىندەتىمىز.

ەلىمىزدە مەملەكەتتىڭ زايىرلىلىق قاعيداتتارىن نىعايتا وتىرىپ، ءدىندى دەسترۋكتيۆتى ماقساتتا پايدالانۋعا جول بەرىلمەۋ كەرەك.

ءابۋوۆ تۇرار،

ق ر ءدىاقم دىك ءدىن ماسەلەلەرى

جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تالداۋ

ورتالىعىنىڭ ءبولىم باسشىسى