م.يۋ. داۋەنوۆپەن بىرگە قىزمەتتەس بولعان، زەينەتكەر، وستاۆكاداعى پولكوۆنيك، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ورىنبايەۆ ساكەن تيەس ۇلى بىلاي دەپ سىر شەرتەدى: «مەن گەنەرال-مايور داۋەنوۆپەن ۇقك ورتالىق اپپاراتىندا (استانادا) 1999 جىلى تانىسىپ ونىمەن بىرگە قىزمەت جاسادىم. بىر-بىرىمىزبەن وتە جىلى قارىم-قاتىناستا بولدىق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا م.داۋەنوۆ بارلىق جەتكەن جەتىستىكتەرىن ءوز قولىمەن جاساعان تۇلعا. ول وتانعا ءمىنسىز قىزمەت ەتۋ، ەل مۇددەسىنە قىراعى بولۋ، ساياسي جانە جەدەل جاعدايلاردا ناقتى باعداردى ايقىنداي ءبىلۋ، قوعامدىق وزگەرىستەردى دۇرىس باعالاۋ، الدا تۇرعان مىندەتتەردى شەشۋدە مەيلىنشە ءدال جولداردى تاڭداي ءبىلۋ، ولاردى جۇزەگە اسىرۋدا ءوز ءرولىن ايقىن تۇسىنە بىلگەن چەكيست- باسشى. سونىمەن قاتار ونىڭ ءاربىر جۇمىستى اتقارۋ تاسىلىنە، ماڭىزدى ءىس-شارالاردى شەگىنە جەتكىزە ورىنداۋ قارقىنىنا ىلەسۋ كەز - كەلگەننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى.سەبەبى ونىڭ قىزمەتتىك، ومىرلىك تاجىريبيەسىنەن كوپ نارسەنى ۇلگى تۇتۋعا لايىق».

ءور تولقىندى ءومىر

دۇنيەنى دۇلەي دۇمپۋىمەن دۇرلىكتەرگەن ەكىنشى دۇنيە جۇزىلىك سوعىستىڭ قىزعان شاعى. 1943 جىلى 5 جەلتوقسان ايىندا رەسەي ەلىندەگى استراحان وبلىسى ۆولگا وزەنىنىڭ ساعاسىندا ورنالاسقان لەبياجە سەلوسىندا بالىقشى وتباسىندا ۇل بالا دۇنيەگە كەلدى. اتامەكەننەن الىس، جات جەردە جۇرگەن جانۇيا «ءتىل كوزدەن» ساقتاسىن دەگەندەي وعان «ميحايل» دەگەن ەسىم بەردى. ميحايل كوپ بالانىڭ ىشىندە تاربيەلەنىپ، ءوستى.

سوعىس ۋاقىتىندا تۋعان بالالار سول شاقتىڭ كەرمەك ءدامىن ءبارى بىردەي تاتىپ ەرجەتتى. سەبەبى ولار كيسە كيىمگە جارىماي، ىشسە تاماققا تويماي، اش قۇرساق بولا جۇرە، جاستايلارىنان اۋىر ەڭبەككە تارتىلدى. مەكتەپ بىتىرگەنشە ميحايل يۋسۋپ ۇلى دا مال باعۋ، جازعىتۇرىم ءشوپ دايىنداۋ، وتىندىققا قامىس شابۋ، اۋ سالۋ، زاۋىتقا بالىق اۋلاپ وتكىزۋ، قىستا سۋاتتان ويىق ويۋ، يىقتاپ سۋ تاسۋ سياقتى جۇمىستاردى بەلى قايىسا اتقارۋعا ءماجبۇر بولدى. قازىرگى بالالارعا ايتساڭ سەنە قويماس. وسىنداي جاعدايدا باستان كەشىرگەن كەيبىر بالالاردىڭ مىنەز-قۇلقى وزگەرىپ، تۇيىقتالىپ، تىپتەن ىشكى جان دۇنيەسى قاتالدانىپ كەتۋى مۇمكىن. ال، ميحايل كەرىسىنشە، ءبارى ەڭبەكپەنەن كەلەتىنىن ءتۇسىنىپ، اتا-اناعا قولعابىس جاساۋدى، باۋىرلارعا قامقور بولۋدى پارىزىم دەپ شىنىقتى، ەسەيدى. وسىلاي ەڭبەكپەن ەرتە ەسەيگەن جەتكىنشەك سەلوداعى ورىس مەكتەبىن بىتىرگەن سوڭ، استراحان تەڭىز ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇسۋدى ماقسات ەتىپ، دايىندىقتى باستاپ تا كەتكەن ەدى. ءبىراق ءبىر كۇننىڭ كەشىندە مەكتەپتە ءمۇعالىم بولىپ جۇمىس جاسايتىن ۇلكەن اپايى - رايحان ونى شاقىرىپ الىپ، كەلەشەك تۋرالى اڭگىمە قوزعاپ، ەندىگى جەردە قازاقستانعا بارىپ، سول جەردەن ءبىلىم الۋ كەرەكتىگىن العا تارتادى. ەكەۋىنىڭ ورتاسىندا بولعان اڭگىمە اسەرى، بوزبالانىڭ جۇرەگىن تەربەگەنى سونشالىق ونىڭ 1961 جىلى قازاقستانعا كەلىپ، گۋريەۆ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى اتانۋىمەن جالعاسىن تابادى. مىنە، رەسەيدە ەرجەتكەن، جاستايىنان زەرەك، ەڭبەكپەن ىسىلعان ميحايلدىڭ قازاق توپىراعىمەن قاۋىشۋى وسىلاي باستاۋ العان ەدى.

تاريحتان بەلگىلى كۋبا داعدارىسى كەزىندە كەڭەستەر وداعى مەن اقش اراسىندا تۋىنداعان «قىرعيقاباق سوعىس» كەزەڭىندە 3-كۋرس ستۋدەنتى ميحايل كسرو قارۋلى كۇشتەرىنىڭ مەرزىمدى اسكەري - تەڭىز فلوتى قاتارىنا شاقىرىلادى. اسكەري بورىشىن كرونشتاتتا، ۆىبورگتا، ارحانگەلسكىدە، ۆولوگدا (بۇل جەردە يۋريي گاگارين ۇشقىش بولىپ قىزمەت اتقارعان) اۋماعىندا ورنالاسقان قيىرداعى بارلاۋشىلار پولكىندا وتەيدى. ياعني وسى اتالعان پولك بارلاۋشىلارى 1966 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ بارلاۋ ۇشاقتارى اقش - تىڭ ءبىرىنشى اتومدىق اۆياتاسىمالداعىش كەمەسىن تىنىق مۇحيتى ايماعىندا العاش رەت اۋەدە فوتو-سۋرەتكە تۇسىرۋمەن اتاعى شىققان ەدى.

ميحايل داۋەنوۆ 3 جىلعى «جولاق جەيدەلى» تەڭىزشى اسكەري قىزمەتىن اتقارا ءجۇرىپ، 1 - سىنىپتى اۆياسيا مەحانيگى دەگەن ماماندىقتى دا قوسا مەڭگەرۋمەن اياقتاپ شىعادى. اسكەردەن ورالعان سوڭ ينستيتۋتتاعى وقۋىن جالعاستىرىپ، ونى 1968 جىلى فيزيكا ماماندىعى بويىنشا ۇزدىك اياقتايدى. كەلەشەگىن تاريحي وتانىمەن بايلانىستىرعىسى كەلگەن ميحايل ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسادى. ءسويتىپ، ول «ەل-ەلدىڭ ءبارى جاقسى، ءوز ەلىڭ بارىنەن جاقسى» دەگەندەي رەسەيدەگى زاعيپ بولعان اكەسىن جانە اناسىن، باۋىرلارىن قازاقستانعا كوشىرىپ الۋدى مىندەتىم دەپ ويلاپ، ولاردىڭ گۋريەۆ وبلىسى اۋماعىنا قونىس اۋدارۋىنا سەبەپشى بولادى.

العاشقى ەڭبەك جولى گۋريەۆ قالاسىنداعى كالينين اتىنداعى ورتا مەكتەپكە ءمۇعالىم بولۋدان باستالىپ، كەيىن مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ تاربيە جانە سىنىپتان تىس جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى بولادى. ميحايل قاي كەزدە دە ءوسۋ ۇستىندە بولدى. وقۋعا، بىلۋگە، ۇيرەنۋگە قۇشتارلىعى ونىڭ ومىرلىك ۇستانىمىنا اينالدى. ونىڭ بويىنداعى نامىستىلىعى، قايسارلىعى ەڭبەكقورلىعى سول كەزدە-اق بايقالاتىن. ارادا ءبىر جىل ۋاقىت وتىسىمەن م.داۋەنوۆ گۋريەۆ قالالىق كومسومول كوميتەتى ارقىلى وبلىستىق لكجو كوميتەتىنە ۇسىنىلىپ، بۇل جەردە لەكتورلار توبىنىڭ باسشىسى، ءبولىم باستىعى، جالپى مادەنيەت جانە ناسيحات بولىمىندە نۇسقاۋشى لاۋازىمدارىن اتقارادى. وبلىس كولەمىندە پارتيا، كومسومول، قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق ماسەلەلەرىنە ارالاسىپ، بەلسەندىلىك كورسەتكەن جانە ولاردى وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك تۇرعىسىندا باعامداپ، بايىپتاۋعا ماشىقتانعان، ۇلتتىق مۇددەنى قاراشىعىنان قاعىس قالدىرماۋعا قالىپتاسقان م.داۋەنوۆ جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ نازارىنا ىلىگەدى. مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرى ماماندىعى ءارقاشان كوپشىلىك قاۋىمعا جۇمباق كۇيىندە بولعانى بەلگىلى. سونداي-اق ميحايل ءۇشىن دە وسى ءبىر سيرەك سالادا ەرەكشە قاسيەتتەر مەن قابىلەتتەرگە تولى تۇلعالار عانا جۇمىس ىستەي الاتىنداي كورىنەتىن. ءسويتىپ بەيبىت ماماندىقتى اسكەري ماماندىققا اۋىستىرعان ول 1971 جىلى وبلىستىق پارتيا كوميتەتى مەن لكجو وبلىستىق كوميتەتىنىڭ ۇسىنۋلارىمەن كسرو مينيسترلار كەڭەسى جانىنداعى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مينسك قالاسىنداعى جەدەل ۋاكىلدەر دايىندايتىن جوعارى كۋرسىنا وقۋعا جىبەرىلەدى.

مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنداعى اسكەري قىزمەتىن گۋريەۆ وبلىستىق باسقارماسىندا جەدەل ۋاكىل لاۋازىمىنان باستادى. جاس «چەكيست» سول كەزدەن - اق، ىسكەرلىك جانە ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى بيىك، كۇندەلىكتى تۇرمىستا قاراپايىم، كاسىبي شەبەرلىكتەرى جوعارى، جان - جاقتى، ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشى چەكيستەرمەن بىرگە، جۇمىس جاساۋ ارقىلى تاجىريبيە الىپ، ولاردىڭ جوعارى سەنىمىنە يە بولادى.

ناتيجەسىندە م.داۋەنوۆ العان تالىم-تاجىريبەسىن ءىس جۇزىندە دامىتىپ ونى جۇزەگە اسىرۋعا تىرىستى، تىپتەن ۇلگى بولۋعا لايىقتى قىزمەت اتقارىپ شىقتى دەسەك تە بولادى. كەيىن ءوزى دە سولاردىڭ قاتارىندا بولىپ، قانشاما جاستاردى تاربيەلەپ، جولىن اشتى. باسقارمادا پارتيا بيۋروسىنىڭ حاتشىلىعىنا سايلاندى، سول زامانعا ساي پارتيا مۇشەسى بولدى. ءار ۋاقىتتا جەدەل - قىزمەتتىك مىندەتتەرگە جوعارى ىنتامەن كىرىسۋ ارقىلى ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزە الدى. ءاربىر اتقارعان ىستەرىن ب ا ق، بەدەل اكەلەدى دەپ ەمەس، بىلىكتىلىككە بىرلەستىرە وتىرىپ، وڭ جاقتى ورىندالۋىنا باسا ءمان بەردى. 1971 جىلى جەدەل ۋاكىل بولىپ قىزمەت جاساعان العاشقى كۇندەردەن باستاپ «ناعىز چەكيستكە» ءتان قاسيەتتەردى يگەرۋگە ىنتالىلىق تانىتقان ميحايل يۋسۋپ ۇلى داۋەنوۆ 1979 جىلى قازاق سسر ماڭعىشىلاق وبلىستىق مقك باسقارماسىنىڭ بولىمشە باستىعى بولىپ تاعايىندالدى.

تاعى ءبىر توقتالا كەتەتىن جاي، بۇل اۋماقتا ادام دەنساۋلىعىنا اسەر ەتەتىن قولايسىز فاكتورلاردىڭ (قۇمدى جەل، اپتاپ ىستىق، تەڭىزدەن سوعار ىلعالدى تۇزدى اۋانىڭ ادام اعزاسىنىڭ تەرى قاباتىنا كەرى اسەرى، وتتەگى جەتىسپەۋشىلىگى، اۋا قۇرامىندا بن-350 اتومدىق رەاكتوردىڭ بار بولۋى) كليماتتىق جاعدايدىڭ بولۋى ەدى. سوندىقتان وسى اۋماقتا مىندەت اتقارىپ جۇرگەن اسكەري قىزمەتشىلەر ءۇشىن الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋدىڭ قوسىمشا ەرەجەلەرىنە قاتىستى، ولاردىڭ قىزمەت ءوتىلىنىڭ 1 جىلىن، 1،5 جىلعا ەسەپتەۋدى رەتتەيتىن جەڭىلدىكتى قولدانۋ جونىندەگى ءوز ۇسىنىسىن بەرىپ، وسى نەگىزدە كسرو مقك ورگاندارىنىڭ ءتيىستى نورماتيۆتىك اكتىلەرىنە وزگەرىس ەنگىزىلۋىنە قولتاڭبا قالدىردى.

بۇدان كەيىن ول باسقارما باستىعىنىڭ كادرلار جونىندەگى كومەكشىسى، ورىنباسارى، 1985 جىلى قازاق سسر مقك قوستاناي وبلىستىق باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى، 1990 جىلى مقك قىزىلوردا وبلىستىق باسقارماسىنىڭ باستىعى، 1992 جىلدان (زەينەتكە شىققانعا دەيىن) 1996 جىلعا دەيىن گەنەرال-مايور جوعارى اسكەري شەنىندە مقك قوستاناي وبلىستىق باسقارماسىنىڭ باستىعى بولدى.

1986 جىلى الماتىدا بولعان جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگى قوستاناي وبلىسىندا دا كۇردەلى ساياسي جاعداي قالىپتاسقان ەدى. وقيعادان كەيىن قىلىشىنان قان تامعان «قىزىل يمپەريانىڭ» سولاقاي ساياساتىنان جۇزدەگەن جاستار وقۋدان شىقتى، قانشاماسى ءىستى بولدى، اۋرۋعا شالدىقتى، جۇمىسسىز قالعانى، تىپتەن تالاي ادامنىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە بولعانى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. وسى ورايدا قازاق ءسسر-ى مقك باسشىلىعى مەن وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ تالاپ ەتۋى بويىنشا ءسوز بولىپ وتىرعان وقيعاعا قاتىسۋشىلاردىڭ ءىس - ارەكەتى قىلمىستىق ءىس قوزعاۋدىڭ نەگىزىن قۇرايتىندىقتان ولاردى سوتتاپ، قاماۋعا الۋ، سول ءسات ءۇشىن زاڭدى سياقتى بولىپ كورىنگەنى راس. الايدا «ولاردى ءبىر جاقتى قاراپ، جاپپاي تۇرمەگە توعىتقانمەن ماسەلەنىڭ تۇبەگەيلى شەشىلمەيتىندىگى، سوندىقتان زاڭعا سايكەس الدىن الۋ شارالارىن جۇرگىزۋ كەرەك» دەگەن شەشىمگە كونگىسى كەلمەگەن باسشىلاردىڭ الدىندا مقك قوستاناي وبلىستىق باسقارماسىنىڭ باسشىلارى تاراپىنان ءمان-جايدى اشىق تۇسىندىرۋلەر ارقىلى ولاردىڭ «جازالاۋ، سوتتاۋ تۇپكى ماسەلەنى تۇبىرىمەن جويمايتىندىعىن، سوندىقتان وسى جاعدايدى وتە ەپتى پايدالانۋ ارقىلى اداستىرۋعا جول سىلتەۋشىلەر مەن ونى ۋشىقتىرۋعا استار بەرۋشىلەردى ايقىنداۋ ماقساتىندا جالپى جانە جەكە ەسكەرتۋلەر جاساۋ بويىنشا ولاردىڭ جولىن كەسۋگە بولادى دەگەن پىكىرلەرى ماقۇلداندى.

گەنەرال - مايور م.يۋ. داۋەنوۆتىڭ كاسيبىلىگىنىڭ جان-جاقتىلىعى شارۋاشىلىق جونىندەگى ماسەلەردى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسىرمەيتىن. سونىڭ ءبىر مىسالى: باسقارما باستىعى گەنەرال - مايور ن.ف. ۆەرەششايەۆ پەن پودپولكوۆنيك م.داۋەنوۆ بىرلەسە وتىرىپ، اتالعان باسقارما قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان عيماراتتى دەر كەزىندە سالىنۋىنا مۇرىندىق بولدى.

1990 جىلى پودپولكوۆنيك ميحايل يۋسۋپ ۇلى داۋەنوۆ مقك قوستاناي وبلىستىق باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنان، مقك قىزىلوردا وبلىستىق باسقارماسى باستىعى لاۋازىمىنا ۇسىنىلدى. وسى تاعايىنداۋ بويىنشا م. داۋەنوۆتى ن.ءا. نازاربايەۆ الماتىداعى رەزيدەنسياسىندا قابىلداۋ كەزىندە «بۋدتە ۆنيمالنى نا يۋگە، دەرجيتە رۋكۋ نا پۋلسە، سموتريتە زا وبستانوۆكوي، گريادۋت ترۋدنىە سوبىتيا» دەپ جاڭا تاعايىندالعان باسشىعا سەنىم ارتا تۇرىپ، وعان كەڭەستىك جۇيەدەن اجىراپ، كەلەشەك ەگەمەندىكتىڭ دە ەسىك قاعارىنا از قالعانىن، وسىلاي ەسكەرتكەن ەدى.

كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن قاۋىپسىزدىك سالاسى ءوز مىندەتتەرىن تازا بەتتەن باستاعان جوق. دەگەنمەن قانشا كۇردەلى كەزەڭدى باستان كەشىرسە دە، وتكەننىڭ باي تاجىريبيەسى، كادرلىق پوتەنسيالدىڭ قايماعى ساقتالدى. قوعامدىق قاتىناستاردا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ قاجەتتىگى كۇشەيدى.

سول تۇستا وڭتۇستىك اۋماقتاعى قاۋىپسىزدىك باسقارماسىنىڭ ستراتەگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى «بايكونىر» عارىش ايلاعى توڭىرەگىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ بولىپ ەسەپتەلدى. وسى جۇمىستار بارىسىندا كسرو مقك ەرەكشە بولىمىمەن قارسى بارلاۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى ورناتىلعان قىرىم-قاتىناس ارقىلى جۇزەگە اسىرىلعان كەشەندى ءىس-شارالار، عارىش ايماعىنداعى كەدەرگىلەردىڭ بولماۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى.

گەنەرالدىڭ سول كەزدەگى قازاقستاننان توقتار اۋباكىروۆتىڭ تۇڭعىش عارىشقا ۇشاتىنى مەن ۇشۋ ساتىنە قاتىستى جەدەل ءىس-شارالارعا دايىندىققا قاتىسقان كۇندەرى بۇگىنگىگە دەيىن كوڭىلىنە قانات بىتىرەر قۋانىش كۇيىندە ساقتالىپ قالعان.

ارينە بۇنداي تاريحي ءساتتى كۇتۋدە قيىندىقتاردىڭ بولعانى ۇمىتىلماق ەمەس. الايدا بۇل ماسەلەلەردىڭ بارلىعىنىڭ نەگىزگى سالماعى ەل باسشىسىنا تۇسكەنى انىق. سوندىقتان ەلباسى بايقوڭىردا عارىش كەمەلەرىن ۇشىرۋ كەزىندە سول كەزدەگى كسرو قورعانىس مينيسترىمەن، مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىمەن، باس عارىش گەنەراليتەتىمەن، باسقا دا قوعام قايراتكەرلەرىمەن كەزدەسىپ، دوستاستىق ەلدەرى اراسىنداعى كەلەشەك سىرتقى ساياسي، ەكونوميكالىق جانە اسكەري باسىمدىقتارعا بايلانىستى ولارمەن بىرنەشە ساعاتقا سوزىلعان كەزدەسۋلەر وتكىزۋىنە تۋرا كەلدى.

اقيقاتىندا سول ءبىر ەگەمەندىكتىڭ وكپەنى قىسقان وتپەلى كەزەڭى عارىش ايلاعىندا اينالىپ وتپەدى. سەبەبى 1992 جىلى اقپان ايىندا عارىش وبەكتىلەرى اۋدانىندا ورنالاسقان اسكەري-قۇرىلىس بولىمشەلەرىنىڭ 12 مىڭعا جۋىق سولداتتارى: ءوز اسكەري بولىمدەرىنىڭ شتابىن، جاتىن كازارمالارىن قيراتىپ، كومانديرلەرى تاراپىنان جول بەرىلگەن «الىمجەتتىككە»، «زورلىق-زومبىلىققا»، «ءتىل تيگىزۋگە» نارازىلىق بىلدىرۋمەن بىرگە، رەسەيگە قىزمەت ەتۋدەن باس تارتۋدى جانە وزدەرىن اسكەر قاتارىنا شاقىرعان وتاندارىنا قايتارۋدى تالاپ ەتكەن «سولداتتار كوتەرىلىسى» ورىن الدى.

جاعداي وتە قيىن بولدى. جەدەل كۇش جۇمىلدىرۋدىڭ ارقاسىندا 9 مىڭ سولدات تمد ەلدەرى بويىنشا جان-جاققا جونەلتىلدى. ناتيجەسىندە عارىش وبەكتىلەرى قورعالىپ، قورعانىس قۇرالدىرىن ساقتاۋ قاۋىپسىزدەندىرىلىپ، قالادا جاپپاي تارتىپسىزدىكتىڭ بولماۋىنا توسقاۋىل قويىلدى. بۇل وقيعانىڭ ارتىنشا، ياعني 25 اقپان كۇنى تاريحتا «اقپانداعى ايقاس» اتىمەن بەلگىلى بولعان العاش رەت قازاقستاندا تەررورلىق توپ «قىزىلوردا - چيمكەنت» باعىتىنداعى جۇرگىنشىلەر اۆتوبۋسىن جولاۋشىلارىمەن باسىپ الىپ، ولاردى «كەپىلدىككە» العان. ءوز تالاپتارىن ورىنداتۋ ءۇشىن «كەپىلدىككە» الىنعان ادامداردىڭ ءومىرىن قۇربان ەتۋگە تايىنبايتىن قىلمىسكەرلەر اۋە جولىمەن شەت ەلگە ۇشىپ كەتۋدى تالاپ ەتكەن توتەنشە وقيعا بولعان ەدى. سول كەزدە پولكوۆنيك م.داۋەنوۆ «نابات» وپەراسياسىن جاريالاپ، ءوزى تىكەلەي تەرروريستەرمەن بايلانىسقا شىعىپ، ولارمەن 23 ساعات بويى «كەلىسسوز» جۇرگىزگەن. ناتيجەسىندە ول جاساقتالعان جەدەل توپتىڭ قاتىسۋىمەن «كەپىلدىككە» الىنعانداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن مۇقيات قاداعالاپ، وپەراسيانىڭ اياقتالۋ ورنى – شىمكەنت قالاسىنا دەيىن اۆتوبۋسقا قوسا ىلەسە وتىرىپ، ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋدا قىراعىلىق كورسەتتى. سوندىقتان قارسىلىق وپەراسياسى شەڭبەرىندە قىلمىسكەرلەردىڭ قاتىگەز ارەكەتتەرىنىڭ قۇقىققا سىيىمدى تۇرعىدا جولى كەسىلىپ، ءقاۋىپ - قاتەر تونگەن ادامدار ءومىرى ساقتالدى. ەل ازاماتتارى شۇعىل جاعدايدا جول تابا ءبىلۋ ارقىلى، جەدەل قىزمەتتىڭ ەل يگىلىگىنە ارنالعاندىعىن كورسەتتى.

جەدەل جاعداي تۇرعىسىنان العاندا، وسى ءبىر تىنىمسىز ايماقتا سىندارلى ءساتتىڭ دابىلى قاعىلعاندا ساردارلاردىڭ سەرگەكتىگىنە سىن تاققىزباعان پولكوۆنيك ميحايل داۋەنوۆ «ارىستان قىزمەتىنىڭ ارداگەرى» قۇرمەت بەلگىسىمەن ماراپاتتالدى. بۇدان كەيىن ميحايل يۋسۋپ ۇلى داۋەنوۆ مقك قوستاناي وبلىستىق باسقارماسىن باسقارۋعا بەكىتىلدى.

ەل ەگەمەندىگىنىڭ ەڭ كۇردەلى كەزىندە، سولتۇستىك وڭىردە دە، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا ساي، ايماقتاعى رەسەي ەلىمەن شەكارالاس اۋداندار مەن ەڭبەكشى ۇجىمداردىڭ الەۋمەتتىك - ساياسي احۋالىنىڭ دامۋ ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس، ءوزى باسقاراتىن باسقارمانىڭ ۋاقىتقا بەيىمدەلۋىنە باستى نازار اۋدارۋ قاجەت دەگەن ماقساتپەن جۇمىستى باستاپ كەتتى. ءوزىنىڭ ەرەكشە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن بىرىنشە كەزەكتە، جەكە قۇرامنىڭ جەدەل-قىزمەت جۇمىستارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتادى. باسقارما بولىمشەلەرىندە كادرلاردى ىرىكتەۋ مەن ورنالاستىرۋدى دا نازارىنان تىس قالدىرمادى. كەڭىنەن ويلايتىن ءبىلىمدارلىعى، تىنىمسىز ەڭبەكقورلىعىنىڭ ارقاسىندا ميحايل يۋسۋپ ۇلى جەدەل مىندەتتەردى ناقتى شەشىپ، ءوز قاراماعىنداعىلاردى، اۋقىمدى شارالاردى كاسىبي دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرا الۋعا جۇمىلدىردى.

ارناۋلى قىزمەت سالاسىنىڭ ءتۇبىرىن قايتا قۇرۋ مەن جەتىلدىرۋ كەزەڭىندە بۇلاردى شەشۋدە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ دوستاستىق ەلدەرى ارنايى قىزمەتتەرىمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. سونىڭ ىشىندە ارنايى ورگانداردىڭ ءوزارا ارىپتەستىك جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋلارىنا ەكى جاقتىڭ كسرو مقك جۇيەسى قۇرامىندا بولۋىن نەگىزگە الا وتىرىپ، م.يۋ.داۋەنوۆتىڭ جەكە باستاماسى بويىنشا ورال اۋماعىندا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ سولتۇستىك وبلىستىق باسقارمالارى مەن رەسەيدىڭ قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ اراسىندا سپورتتىق جانە جۇمىس كەزدەسۋلەرى ۇيىمداستىرىلدى.

كەز - كەلگەن توتەنشە جاعدايلاردا ۇيلەستىرە ءبىلۋى، جەكە باسىنىڭ جىگەرلىلىك، ادامي قاسيەتتەرى، جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋ قابىلەتى، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك مۇددەسىنە قاتىستى جەدەل جانە قاتاڭ شەشىمدەر قابىلداي الۋى قىزمەتتەستەر اراسىندا عانا ەمەس، قوستاناي جۇرتشىلىعى اراسىندا بەدەل مەن قۇرمەتكە يە بولدى.

1995 جىلى ەل پرەزيدەنتى ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ جارلىعىمەن ميحايل يۋسۋپ ۇلى داۋەنوۆكە گەنەرال-مايور جوعارى اسكەري اتاعى بەرىلدى.

تاعى دا ونىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن وبلىستىق ۇقك باسقارماسىنىڭ عيماراتىندا ۇلى جەڭىستىڭ 50 جىلدىق مەرەكەسى قارساڭىندا وتان سوعىسىنا قاتىناسۋشى، چەكيست، كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى گ.م.كراۆسوۆقا قولادان ەستە ساقتاۋ ەسكەرتكىشى ورناتىلدى.

ەلباسىنىڭ استانانى كوشىرۋ يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ كەزەڭىندە وزىمىزگە جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىكتى ەرەكشە سەزىندىك. وسىنداي كۇردەلى شەشىمدى ساناعا ءسىڭىرىپ قانا قويماي وسى جولدا ماڭىزدى مىندەتتەردى يگەرۋ مەن جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. مىنە، وسى ءبىر كۇرمەۋگە كەلمەس كۇردەلى ساتتە ميحايل يۋسۋپ ۇلى دا ەرىك-جىگەر تانىتىپ ات سالىسقان ەدى.سەبەبى قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققان م.داۋەنوۆكە 1998 جىلى ق ر ۇقك ورتالىق اپپاراتى باسشىلىعى تاراپىنان باسقارۋ جانە جەدەل قىزمەت بارىسىنداعى تاجىريبەسى ەسكەرىلىپ (استانا قالاسىنا) ونى قىزمەتكە قايتا قابىلداۋ ۇسىنىلادى. ۇسىنىستى وڭ قابىلداپ، قىزمەتكە كىرىسكەن گەنەرال-مايور م.داۋەنوۆكە ۇقك ارنايى مەملەكەتتىك مۇراعاتىن الماتى قالاسىنان جاڭا استاناعا كوشىرۋ تاپسىرىلادى. ناتيجەسىندە ونىڭ باسشىلىق ەتۋىمەن ەرەكشە قۇپيالىق رەجيمدەگى مۇراعات، تالاپقا ساي قۇرالدارمەن جابدىقتالىپ، ارنايى ترانسپورتتارمەن رەسىمدەلىپ استانا قالاسىنا اۋىستىرىلعان ەدى.

1999 جىلى جيناقتاعان ومىرلىك تاجىربيەسى مەن كاسىبي- شەبەرلىگى ەسكەرىلە وتىرىپ م.داۋەنوۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتىققا ۇسىنىلدى.

بۇل كۇندەرى قۇرمەتتى زەينەتكەر رەتىندە جەدەل قىزمەتتىك جۇمىستار بارىسىندا بويعا جيناعان ءبىلىم مەن تاجىريبەسىن ول تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ارنايى قىزمەتىندەگى جاس ۇرپاق بويىنا، ولاردى كاسىبي شىڭداۋ مەن بەيىمدىلىككە ۇيرەتە وتىرىپ سىڭىرۋگە بەلسەندى ات سالىسىپ كەلەدى.

10 جىلدان اسا قۇقىقتانۋ فاكۋلتەتىندە دەكان بولىپ قىزمەت اتقاردى. بۇدان كەيىن رەكتوردىڭ قەڭەسشىسى بولدى. جوعارعى ءبىلىم رەفورماسىنا ات سالىستى. ق ر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى»، «احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى»، حالىقارالىق ينفورماتيزاسيا اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اتاندى. ءسويتىپ ول ءبىلىم ورداسىنداعىلاردى قازاقستاندىق وتانسۇيگىشتىككە ۇندەيتىن ءتۇيىندى ىستەردىڭ جاندانۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوستى.

ۇرپاق تاربيەسىندە جاستاردى، اعا ۇرپاق ونەگەسىن قاستەرلەي بىلۋگە باۋلۋدا ميحايل يۋسۋپ ۇلىنىڭ بويىنان باسقالاردا كەزدەسە بەرمەيتىن قاسيەت بار.وعان مىسال: 2003 جىلى ۇكىمەتتىك ەمەس «زا پراۆوۆوي كازاحستان» ۇيىمىن باسقارعاندا م.داۋەنوۆتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن قوستانايدا «جەرتۆام پوليتيچەسكيح رەپرەسسيي XX ۆەكا» ەسكەرتكىشى تۇرعىزىلدى. سونداي-اق قۇربان بولعانداردىڭ تۋىسقاندارىنا ۇلكەن جاردەم كورسەتىلىپ، 5 - تەن اسا كىتاپتار جارىق كوردى. جىل سايىن جۇرتشىلىقپەن ەسكە الۋ كۇنىنە ارنالعان ميتينگ وتكىزۋ داستۇرگە اينالعان.

كەمەل جاستىڭ كەمەرىنە كەلسە دە ونىڭ جۇمىس كەستەسى كۇردەلى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان وزەكتى ماسەلەلەر تۋرالى تۇراقتى پىكىر ءبىلدىرىپ تۇرادى. جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا قۇقىقتىق تاربيە بەرۋ جونىندەگى الەۋمەتتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسادى.

وبلىس اكىمى جانىنداعى «نۇر وتان» پارتياسى قوعامدىق كەڭەسىنىڭ كوميسسيا مۇشەسى، سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى «مەملەكتتىك قىزمەت دەپارتامەنتى جانە جەمقورلىققا قارسى كۇرەس» قوعامدىق كەڭەسىنىڭ دە ءتوراعاسى. كۇندەلىكتى بەلگىلەنگەن جينالىستار، ءار ءتۇرلى كەزدەسۋلەر، بۇنىڭ بارىنە ۇلكەن دايىندىق كەرەك. وسىنداي جوعارى جاۋاپكەرشىلىككە ءوزىن ابدەن ۇيرەتكەن ميحايل يۋسۋپ ۇلى ول بارىنە ۇلگەرەدى جانە كەز-كەلگەن ءىستى ساپالى اتقارۋدا الدىنا جان سالمايدى.

مەملەكەت ءومىرىنىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەرىنە قاتىستى تاجىريبيەلى ساياساتكەر رەتىندە 15 جىلعا جۋىق ارالىقتا ق ر پرەزيدەنتى، پارلامەنت دەپۋتاتتارى سايلاۋىنا، قاداعالاۋشى رەتىندە قاتىسۋشى، 2005 جىلعى ن.نازاربايەۆتىڭ پرەزيدەنتتىككە كانديداتتىعىنىڭ وبلىستىق شتابىن باسقاردى، بىرنەشە رەت ەل پرەزيدەنتىنىڭ يناۋگۋراسياسىنا، ق ر ازاماتتىق فورۋمدارىنىڭ مەملەكەتتىك سالتاناتتارىنا: 2010 جىلعى سامميت وبسە (ەقىۇ)، قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى مەرەكەسىنە، «ماڭگىلىك ەل» مونۋمەنتىنىڭ اشىلۋىنا، نۇر وتان» پارتياسىنىڭ XVI cەزىنە قاتىستى جانە 2012 جىلى رەسەي فەدەراسياسى پرەزيدەنت سايلاۋىنا تمد ەلدەرى باقىلاۋشىلارىنىڭ قۇرامىنا بەكىتىلدى.

ساياساتتا ساراپشىل، قارىم-قاتىناسقا ناعىز ديپلومات، ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا جاناشىر، ادامي قارىم-قاتىناستا وتە شىنايى، مەملەكەتتىك قىزمەتىندە ادال، ۇرپاق ساباقتاستىعىندا دانەكەر بولا بىلگەن ميحايل يۋسۋپ ۇلى ق ر «دوستىق»، رەسەي فەدەراسياسى ءىىم «زا زاسلۋگي» مەدالدارىمەن بىرگە كسرو مقك، ق ر ۇقك، ق ر بعم، 18 مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان جانە «قوستاناي قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» دەگەن اتاقتاردىڭ يەگەرى.

جاڭا زاماننىڭ مىنەزىن، تالابىن تۇسىنە بىلگەن. قىزمەت بابىندا بەلسەندى قيمىلداپ، كاسىبي ىسكەرلىگىمەن، «كورىنبەيتىن مايدان» ىستەرىنىڭ قوعامعا جاعىمدى جاعىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ اقىل پاراساتىمەن، بەل شەشپەي، ولشەۋسىز قىزمەت اتقارعان ابزال ازامات. بۇلاي دەيتىنىمىز - بىلىگى ءمىنسىز، بەدەلى زور باسشى بولۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن، تۋا ءبىتتى دارىنى، سونداي-اق قۇنارلى دا ءنارلى ءتىلى، بۇعان قوسا جان-جاقتى، ءارى تەرەڭ ءبىلىمى بولۋعا ءتيىس. وسىلاردىڭ بارلىعى ميحايل يۋسۋپ ۇلىنىڭ ءبىر بويىنان تابىلادى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ونىڭ ەلىنە الاڭسىز قىزمەت ەتۋىنە جارى - كاليمانىڭ قولداۋى جەتەرلىك. سەبەبى ولاردىڭ وتباسىنا ب ا ق قونىپ، ىرىس دارىعاندىعىنان ساپالى ۇرپاق تاربيەلەپ وتىر. «ەرى مەن ايەلى بىر-بىرىنە ەمەس، ءبىر جاققا قاراعاندا عانا سىيلاستىق بولادى» دەگەن قاعيدانىڭ يەگەرلەرى 5 ۇل-قىز تاربيەلەپ، 11 نەمەرەنىڭ اتا-اجەسى اتانىپ وتىر. اكە جولىن جالعاستىرعان ۇلى - ازامات قاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ قىزمەتكەرى كاپيتان، قىزى - شولپان مايور.

مىنە، اتى اڭىزعا اينالعان گەنەرالدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىنا قىسقاشا شولۋ جاساساق وسىنداي وقيعالار ويعا تۇسەدى. ەڭ باستىسى ول كىسىنىڭ ءون بويىنان، ەڭبەك جولىنان ەلگە ادال قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسى سەزىلىپ تۇرادى. بۇگىنگى جاستاردىڭ بويىنان دا وسىنداي قاسيەتتەردى كورگىڭ كەلەدى.

ق ر ۇقك قىزمەتكەرى

پولكوۆنيك ش. الماحانوۆا