«مەكتەپ قوعامنىڭ كىشكەنتاي مودەلى» دەگەن قاعيدا بار. دەمەك، قوعامداعى بار كەلەڭسىزدىك مەكتەپتە دە كورىنىس تابادى. ۇستاز رەتىندە ايتارىم: 1. بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ بويىندا ءبىر ماسىلدىق پسيحولوگيا بەرىك ورىن الدى. مەن مەملەكەتتى اقتاعالى وتىر دەپ تۇسىنبەڭىزدەر.. قالاي بولعاندا دا، بالاسىسىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن ەڭ الدىمەن اتا-انانىڭ جانى اۋىرۋى كەرەكتىگى ورەسى بار ادامعا ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.. ال، ءبىزدىڭ اتا-انالار ءبىلىم بەرۋمەن قاتار تاربيە، وقۋلىق جانە ت.ب. ماسەلەلەردى مەملەكەتتىڭ موينىنا ارتا سالدى. ءتىپتى توقساندا ءبىر بولاتىن اتا-انالار جينالىسىنا باس سۇعۋدى قويدى. بار بولعانى 5-6 اتا-انا كەلۋى مۇمكىن، ودان ارتىعىن جالىنىپ كەلتىرە المايسىڭ. سويتكەن اتا-انا، بالاسىنىڭ بويىنداعى قۇداي بەرگەن قارىم-قابىلەتىن ەلەپ-ەكشەمەي، جازۋشى م.بايعۇت ايتقانداي «بەرەتىنىن بەرىپ جىبەرىپ»، «باعانى» ساتىپ اپەرگىسى كەلەدى، مەكتەپ بىتىرگەندە، جوعارى مەكتەپكە سۇيرەيدى! بەرەتىنى وتپەي قالسا، مەكتەپتى جامانداپ شىعا كەلەدى... كىم بولعىڭ كەلەدى؟» دەگەن سۇراققا، «پوليسەي بولعىم كەلەدى» دەپ جاۋاپ بەرگەن 9-سىنىپتىڭ ءبىر وقۋشىسىنان، الدەنەدەن ۇمىتتەنىپ، «نەلىكتەن پوليسەي بولعىڭ كەلەدى» دەپ سۇرادىق. ءبىراق، ءۇمىتىمىز اقتالمادى! جىلايسىز با، كۇلەسىز بە.... «ليەۆىيى كوپ قوي» («ليەۆىي» دەگەنى- ءسىرا كولدەنەڭ تابىس بولسا كەرەك) دەپ جىمىڭدايدى الگى بالا!

بۇل اڭگىمەنى بالا قايدان ەستىدى؟ ەڭ ناشار دەگەن ءمۇعالىمنىڭ ءوزى بالاعا «ليەۆىيى كوپ ماماندىق جاقسى» دەپ ۇيرەتپەيتىنى بەلگىلى. ياعني، بالانىڭ وتباسىدا كورگەنى مەن مەكتەپتە العان تالىم-تاربيەسى قابىسپاي جاتىر. وسىدان-اق، «قۇندىلىقتاردىڭ» ورنى اۋىسقان مىنا زاماندا، كەيبىر وتباسىلاردىڭ بالالارى ءۇشىن كىمنىڭ «يدەال» ەكەنىن وزدەرىڭىز سارالاي بەرىڭىزدەر. 2. ءمۇعالىم تۋرالى.. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن شىمكەنت قالاسىنداعى ەڭ بەدەلدى جوو-ڭ مەملەكەتتىك اتتەستاسيالاۋ كوميسسياسىنا (ماك) مۇشە بولدىم. بولاشاق تاريحشى مەن ارحەولوگتار الدىمىزدان ءوتتى. سوندا ءبىر اڭعارعانىم، «تاريح ءپانىنىڭ ءمۇعالىمى» دەگەن ماماندىققا ىلعي مەكتەپتى سۇيرەتىلىپ ازەر بىتىرگەن اۋتسايدەرلەر تۇسەدى ەكەن. ولارمەن سالىستىرعاندا، «ارحەولوگيا» ماماندىعىن بىتىرۋشىلەردىڭ ءبىلىمى عانا ەمەس،جالپى ومىرگە، دۇنيەگە دەگەن كوزقاراسى مۇلدەم وزگەشە! بۇل دا ويلاناتىن جاعداي! مۇعالىمگە سىيلىق بەرۋ جايىنا توقتالا كەتەيىك! جالپى، سىيلىق بەرۋ - الۋ جاقسى نارسە، ءبىراق، ول تۋىس-باۋىر، دوس-جاران، قۇدا-جەكجات، كورشى-كولەم اراسىندا بولسا عانا! ال، مۇعالىمگە سىيلىق ۇسىنۋدىڭ ار جاعىندا «مەن ساعان، سەن ماعان» دەگەن «تاۋارلى-اقشا قاتىناسى» «قۇلاعىن قىلتيتىپ» تۇرادى! كەيبىر اتا-انالاردىڭ، ءمۇعالىمدى «جولدان تايدىرۋدىڭ» ەشقانداي ادىسىنەن جيىركەنبەيتىنى جاسىرىن ەمەس. بىلاي شىعا، بار ءمۇعالىمدى قارالاپ «اتتانداپ» شىعا كەلەتىندەر دە سولار! ءمۇعالىم دە ادام بالاسى، قوعامنىڭ ءبىر مۇشەسى! ونىڭ دا باسقالار سياقتى تولىپ جاتقان «ماتەريالدىق» پروبلەمالارى جەتەرلىك. جاسىراتىنى جوق، ۇستازداردىڭ اراسىندا دا ارا-كىدىك ءوز ءناپسىسىن تەجەي الماي «التىن كورىپ، جولدان تايىپ كەتەتىن، پەرىشتەلەر» كەزدەسىپ قالادى. 3.رەفورمالارعا توقتالساق... تاۋەلسىزدىك العالى، بەرى بىرنەشە رەت رەفورما جاساۋعا ارەكەتتەر جاسالدى. قايتالاپ ايتايىن، تەك ارەكەتتەر جاسالدى! جوعارى جاققا، «رەفورمانىڭ قىزۋ ءجۇرىپ جاتقانى» تۋرالى ەسەپتەر قاعاز جۇزىندە كەتكەن دە بولار، ول جاعى مەن ءۇشىن بەيمالىم... وسىدان بىرەر جىل بۇرىن، «نازاربايەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دببۇ پەداگوگيكالىق شەبەرلىك ورتالىعىنىڭ ماماندارى وزدەرىنىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەسى كەمبريدج (ۇلىبريتانيا) ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىلىم بەرۋ فاكۋلتەتىنىڭ الەمدىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ەڭ وزىق ادىس-تاسىلدەرىن مەڭگەرگەن عالىمدارىمەن بىرلەسە وتىرىپ، پەداگوگتەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋدىڭ ءۇش دەڭگەيلى باعدارلاماسىن جاساپ شىعاردى. ق ر ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن، ءبىرىنشى دەڭگەي بويىنشا كۋرستى ءتامامداپ، سەرتيفيكات العان ۇستازداردىڭ جالاقىسىنا -100 %، (2-دەڭگەي - 70%، 3-دەڭگەي -30%) ۇستەمە قوسۋ كوزدەلگەن. ۇستازداردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋدىڭ 2 (نەگىزگى) جانە 3 (بازالىق) دەڭگەيلەرىنىڭ باعدارلاماسى 2012 ج. باستاپ «ورلەۋ» باۇو اكسيونەرلىك قوعامى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. مەن ءبىرىنشى دەڭگەي بويىنشا كۋرستى اياقتاپ سەرتيفيكات الدىم. جالپى العاندا، باعدارلاما ماعان ۇنادى. ءبىراق، وسى باعدارلاما بويىنشا ەڭ الدىمەن مەكتەپ باسشىلارىن تەگىس وقىتىپ الۋى كەرەك ەدى. مەكتەپ باسشىلىعى تۇسىنبەگەن باعدارلامانىڭ «اۆتوريتاردىق باسشىلىققا» نەگىزدەلگەن مەكتەپتە قالاي جۇرەتىنى وزدەرىڭىز ەلەستەتە بەرىڭىزدەر.. ونىڭ ۇستىنە، وسى باعدارلامانى اياقتاعان مامان قۇقىقتىق جاعىنان «تىر جالاڭاش» دەۋگە بولادى، قورعالماعان! كەمى 1-2 جىل وتۋگە ءتيىس كۋرستى 3 اي ىشىندە ميىمىزعا تىققىشتاپ، «مەكتەپتى قالاي وزگەرتسەڭ، ولاي وزگەرت، سول ءۇشىن سەنىڭ جالاقىڭا قوسىلادى» دەپ شىعارىپ سالدى. ءار توقسان سايىن جانە وقۋ جىلىنىڭ سوڭىندا ۇستاز پەداگوگيكالىق شەبەرلىك ورتالىعىنا ەسەپ تاپسىرۋعا مىندەتتى. ەسەپ تاپسىرا الماعان ماماننىڭ سەرتيفيكاتى قايتا الىنادى. كۋرستى اياقتاعان مامان، الدەبىر سەبەپتەرمەن مەكتەپ باسشىلىعىنا جاقپاي قالسا، «تىرپ» ەتە المايدى، «تىرپ» ەتكىزبەيدى. ەستۋىمىزشە، ونداي جاعدايلار كوپتەپ ورىن الىپ جاتىر. ءبىراق، ەشكىم ونى اشىق ايتا المايدى. اينالىپ كەلگەندە، جوعارى جاققا تاعى دا وتىرىك ەسەپتەر كەتەدى. ونىڭ ۇستىنە، باعدارلامانىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن «7 ءمودۋلدىڭ» ءبىرى اكت-ن (اقپاراتتىق-كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيا - ينتەراكتيۆتىك تاقتا، كومپيۋتەر، ينتەرنەت جانە ت.ب.) ءتىپتى شىمكەنت سەكىلدى ۇلكەن قالالارداعى مەكتەپتەردىڭ ءوزى تولىق جابدىقتالماعان. وسىدان-اق، كۋرس بىتىرگەن مۇعالىمگە تۇسەتىن پسيحولوگيالىق سالماقتى ءوزىڭىز ەسەپتەي بەرىڭىز.. ارتى قالاي بولارى بەلگىسىز..

4.وقۋلىقتاردىڭ ساپاسىنا توقتالساق: تاريح ءپانىنىڭ ءمۇعالىمى بولعاندىقتان، وزىمىزشە، وسى پاندەگى ەڭ وزەكتى دەگەن ماسەلەلەرگە توقتالا كەتەيىك... ا) الدىمەن ايتارىمىز، ءار وقۋلىقتاعى تاريحي وقيعالاردىڭ ورىن العان ورىندارىن كورسەتۋدە الشاقتىق وتە كوپ. ونىڭ قايسىسى دۇرىس، قايسىسى بۇرىس ەكەنىن باعامداۋ ءۇشىن، مەكتەپ ءمۇعالىمى ەمەس، ءومىر باقي تاريحتى زەرتتەگەن تاريحشى-عالىم بولۋىڭ كەرەك. ءا) سوسىن،مەكتەپ وقۋلىقتارىنىڭ قانداي دەرەكتەرگە سۇيەنىپ جازىلاتىنىن انىقتاپ الايىق: ول تۋرالى ت.تۇرلىعۇلدىڭ جەتەكشىلىگىمەن جازىلىپ، 2011 ج. «مەكتەپ» باسپاسىنان شىققان «جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكالىق» باعىتتاعى 11-سىنىپتارعا ارنالعان «قازاقستان تاريحى» وقۋلىعىنىڭ 9-بەتىندە بىلاي كورسەتىلگەن: «وقۋلىقتىڭ وسى باسىلىمىندا ءبىز قازاقستان تاريحىنىڭ اكادەميالىق باسىلىمى (3-توم، «اتامۇرا»، 2002 ج.) مەن ينتەرنەتتەگى ەڭ سوڭعى مالىمەتتەردى نەگىزگە الدىق». وقۋلىق اۆتورلارى تاريح عىلىمىنداعى دەرەككوزدەردىڭ رولىنەن حابارى جوق سەكىلدى. ينتەرنەتتەگى مالىمەتتىڭ بارلىعى شىندىققا جاناسا بەرمەيتىنىن مەكتەپ وقۋشىسىنا دا جاقسى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە كوزى قاراقتى ادام جازبا تاريحى كوپ ساقتالا قويماعان قازاق تاريحىن اڭىز-جىرلاردى ارحيۆ دەرەكتەرىن سالىستىرا وتىرىپ زەرتتەۋ كەرەك ەكەنىن تۇسىنسە كەرەك... ب) 10 سىنىپتارعا ارنالعان «قازاقستان تاريحى» وقۋلىقتارىنا توقتالساق، «قوعامدىق-گۋمانيتارلىق» باعىتتاعى سىنىپقا ارنالعان وقۋلىق ماتەريالى «جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكالىق» باعىتتاعى تاس ءداۋىرىن كەزەڭدەۋ بىر-بىرىنە مۇلدەم قايشى كەلەدى. ەندى ماسەلەنىڭ مورالدىق اسپەكتىسىنە توقتالا كەتەيىك... پروفەسسور زيابەك قابىلدينوۆ ...8-سىنىپ «قازاقستان تاريحى» وقۋلىعى. 2008 جىلى ءبىرىنشى باسىلىمى، ال ەكىنشى باسىلىمى 2012 جىلى شىقتى....وسى وقۋلىقتا سۇلتانبەت دەگەن ازامات بىردە "بي"، بىردە "سۇلتان" ، بىردە «تورە» اتانىپ،1723 جىلدان 1822 جىلدارعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن 10 شاقتى پاراگرافتا ءجۇر. 1 پاراگرافتا اتى اتالا باستاعان سۇلتانبەتكە 27 پاراگرافتا «سۇلتانبەت تورە (XVIII-ع.) ابىلايدىڭ نەمەرە اعاسى» دەگەن تۇسىنىك بەرىلەدى. «بۇل كىمنىڭ اتاسى؟» دەگەن سۇراق وزىنەن ءوزى-اق سۇرانىپ تۇر. قوقاڭداعان قوقان جامان-اق...ءبىراق، مىنا سوزدەردى ءمۇعالىم 8-سىنىپتىڭ وقۋشىلارىنا قالاي تۇسىندىرەدى؟..."قىزداردى كۇيەۋگە شىققان وزگە ايەلدەردەن اجىراتۋ ءۇشىن ولاردىڭ ەمشەگىن ۇستاپ انىقتاۋعا دەيىن بارعان» (8-سىنىپ «قازاقستان تاريحى» وقۋلىعى-147 بەت). ايتە بەرسەڭ، وقۋلىقتار وسىنداي ولقىلىقتاردان اياق الىپ جۇرگىزىسىز.. 5.ۇستازداردىڭ ءتۇرلى ناۋقاندارعا قاتىسىپ، بارلىق مەرەكەلەردە الاڭعا شىعىپ «شاد-شادىمان باقىتتى بۇقارانىڭ» ءرولىن ويناپ، ۇلكەندى-كىشىلى شەنەۋنىكتەردىڭ تابانىندا تاپتالعانى ازداي، بۇكىل قوعام تاپتاعىسى كەلەدى. حالقىمىزدىڭ قۇلاققا ەرسىلەۋ ەستىلەتىن «كوڭىلسىزدەن كوتەنسىز (جىگەرسىز، جاسىق دەگەن ماعىنادا) بالا تۋادى» دەگەن دانالىق ءسوزى بار. («ون ۇشتە وتاۋ يەسى» دەيتىن حالقىمىزدىڭ، ۇبت-ە بەلگىلەنگەن مەجەگە جەتە الماي قالعان 18 جاسار جىگىتتەرىنىڭ جەر توقپاقتاپ جىلاعانىن دا كوردىك). ەزىلگەن ۇستازدىڭ شاكىرتى قانداي بولادى، كىم بولادى؟ وعان باس قاتىرىپ جاتقان ەشكىم جوق! 6.ال، ءبىلىم سالاسىنداعى جەمقورلىققا كىم كىنالى؟ باسشى ما، الدە قاتارداعى ۇستاز با؟ دەگەن سۇراقتار "تاۋىق بۇرىن پايدا بولدى ما، الدە جۇمىرتقا ما؟" دەگەن اڭگىمە سەكىلدى. مەكتەپكە كەيىنگى جىلدارى كەلگەن جاس مامانداردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى وتە تومەن ەكەنى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. ولار جەمقورلىقپەن جوو-نا سەسسيالارىن تاپسىرۋ بارىسىندا «اۋىزدانىپ» كەلگەن تاعى بەلگىلى. مەكتەپتە دە ولار ءوز ماسەلەلەرىن اقشامەن شەشۋ جولدارىن ىزدەيدى، ديرەكتور نەمەسە ونىڭ ورىنباسارى اشىق سۇراماسا دا، كوپتەگەن «ۇستازدار» تۋعان كۇن، ءتۇرلى مەرەكەلەر دەگەندەي، ايتەۋىر سىي-سياپات جاساۋدىڭ جولىن تاۋىپ «پەرىشتەنى جولدان تايدىرادى». ال، ەندى باسشىلاردى «پەرىشتە» دەيىن دەسەڭ، ولاردىڭ قالاي تاعايىندالاتىنى، ديرەكتورلىق لاۋازىمنىڭ قۇنى قانشا «تۇراتىنى» تۋرالى قاۋەسەتتەر ەل اراسىندا جەلدەي ەسىپ ءجۇر. شىققان شىعىندى قالاي قايتارۋ كەرەك؟ اينالىپ كەلگەندە، جەمقورلىقتى ازايتۋ ءۇشىن قولدانىستاعى زاڭعا وزگەرتۋ ەنگىزۋ كەرەك سەكىلدى. كەڭەس زامانىن قانشا كۇستانالاساق تا، جاقسى تۇستارى جەتەرلىك ەدى. مىسالى، «حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتى» دەگەن سەكىلدى ورگان قۇرىپ، ونىڭ قىزمەتكەرلەرىن ءتۇرلى تاعايىنداۋلار مەن تەندەرلەرگە باسقا دا قوعامدىق نەمەسە مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدار، ب ا ق وكىلدەرىمەن بىرگە قاتىستىرۋ قاجەت. ءبىزدى قۇتقاراتىن ءبىر-اق جول بار. ول – اشىقتىق پەن جاريالىلىق! ەكىنشى ماسەلە، الماتى مەن استاناداعى پەدۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ تۇلەكتەرى قايدا كەتىپ جاتىر؟ مەن 10-جىلدان بەرى جۇمىس جاساپ جاتقان ۇجىمعا، وسى 10-جىلدا ورتالىقتاعى جوو-ن بىتىرگەن بىردە ءبىر مامان كەلگەن ەمەس. كەلگەن مامانداردىڭ بارلىعى كوشەدەگى تولىپ جاتقان اشىق-شاشىق جوو-ڭ تۇلەكتەرى. سوڭعى 5-6 جىلدا جوو-ى ءتىپتى ستۋدەنتتەرىن ىس-تاجىريبەدەن وتۋگە مەكتەپتەرگە جىبەرمەيتىن دە بولعان، اينالىپ كەلگەندە تاعى سول ادىسكەر–ۇستازدارعا تولەنەتىن قاراجات ماسەلەسىنەن قينالادى. 7.«قۇلدان دا ءبىر سۇراۋ» دەگەندەي، ءسوز سوڭىندا اتا-انالارعا ايتارىمىز... الپەشتەپ باعىپ-قاعىپ وسىرگەن بالاسى ومىردەن ءوز ورنىن تاپسا عانا اتا-انا –باقىتتى! ال، باقىتتىڭ كىلتى جوعارى بىلىمدە ەمەس، جوعارى ءبىلىم باقىتقا باستار سان تاراۋ جولدىڭ ءبىرى عانا ەكەنىن ەستەن شىعارمايىق! بالا تاربيەسىن تەك مەكتەپ پەن ۇستازعا ارتىپ قويۋعا بولمايدى، بۇل جولدا بۇكىل قوعام، ونىڭ ىشىندە ەڭ الدىمەن اتا-انا اتسالىسۋى كەرەك. بالالارىمىزدىڭ ومىردەن ءوز ورنىن تابۋىنا، بولاشاق ماماندىعى مەن كاسىبىن دۇرىس تاڭداۋىنا نەمقۇرايدى قارامايىق، اعايىن! ءومىر شىنىبەك ۇلى، ۇستاز. شىمكەنت ق.