"قازاق ەلى - 550 جىل" شىعارماشالىق بايگەسىنە

(قازاق تاريحىنداعى سەنساسيالار توپتاماسى)

تاريحتا عانا ەمەس، جالپى كوپتەگەن عىلىمداردا ەتەك جايعان ادىلەتسىزدىك عىلىمنىڭ ءبارى گرەك پەن لاتىننان دەپ شىعىستىڭ اشىق اسپانىن ەۆروپاسەنتريزمنىڭ قويۋ بۇلتىمەن، البيوننىڭ كوك تۇمانىمەن تۇمشالاۋعا تىرىساتىندىعى. ايتاتىن ۋاجدەرى – شىعىستا ءبارى ميف. سونىسىنا قاراي باتىس عىلىمىنىڭ مايەگى ميفتەن تولىق ارشىلىپ العان بولسا ءبىر ءسارى ... بۇعان كوپ دالەل كەلتىرمەي-اق بىردەن قارسى ءۋاج ايتار بولساق زاڭگەرلەر ءۇشىن سيمۆول بولىپ سانالاتىن ادىلەتتىلىك قۇدايى - فەميدا، گيپپوكرات انتىنداعى اسكلەپيي، پاناكەيا، گيگيەيا، ءوليمپتى مەكەن ەتكەن مىڭعىرعان قۇدايلار دا ميف ەمەس پە؟ سوندىقتان دا ەشقانداي پولەميكالىق ويلارعا بوي الدىرماي، «ناقتى دەرەك» جوق دەگەندى جەلەۋ ەتىپ، نەمكەتتىلىك تانىتىپ بۇل ماسەلەدەن اتتاپ وتۋگە بولماس دەپ تۇجىرىمدادىم. كونفورميزمگە سالىنىپ، شىعىستى ءسوز ەتپەگەنىم قىلمىس بولار. بۇل جەردەگى باستى ساۋالىمىز «شىنىمەن شىعىستا ەشتەڭە جوق پا؟»، - مىنە وسى بولسىن. ال لوگيكالىق تۇجىرىمىمىز: «ەگەر شىعىستا «بار» ەكەن، دەمەك نە بار، نە بولعان، سونىڭ بارلىعىنىڭ قازاق ەلىندە، قازاق تاريحىندا بولعاندىعى». وسى فورمۋلا بويىنشا، قىسقاشا رەتروەكسكۋرس جاساپ كورەيىك. باعىتىمىزدان جاڭىلىپ قالماس ءۇشىن ەتنوگرافيا، انتروپولوگيا، مادەنيەتتانۋ وبەكتىلەرىنىڭ ءبارىن قامتۋعا ۇمتىلماي مىسال ءۇشىن نازارىمىزعا تىلسىم دا جۇمباق ناعىز «لاتىندانىپ» كەتكەن سالا مەديسينانى الايىق. بۇل ءبىر. اركىم ارنەنى وزىنشە ءوز دۇنيەتانىمى تۇرعىسىندا قابىلدايتىن بولعاندىقتان مەنىمەن بىرگە بىرنەشە ادام ءجۇر دەپ سانايىق. ولار: دارىگەر، زاڭگەر، فيلوسوف جانە ارينە جۋرناليست بولسىن. ەڭ باستىسى بۇلار وزگە ەمەس – قازاق! ال، كەتتىك ...

مەسوپوتاميا

جىلجىپ كەلىپ تىرەلەر جەرىمىز قوسوزەن ارالىعى سەكىلدى. ودان ارى قاراي ەشتەڭە كورىنبەيتىندەي (دەگەنمەن، قالتامدا ودان ارى دا كورسەتەتىن قۇپيا قۇرال بار. ونىڭ اتى شارتتى تۇردە الساق «گيپات» جانە «تت» بولسىن. بۇل جونىندە كەيىنىرەك ءسوز بولادى). ب.د.د. 5000 جىلدار اۋقىمىنداعى كەزەڭگە توقتالساق مەسوپوتاميادا شۋمەر-اككاد، اسسيريالىق جانە ۆاۆيلوندىق وركەنيەت باسقا سالالار سەكىلدى مەديسينامەن ءارى مەديسينالىق قۇقىقپەن سيپاتتالادى دەپ ايتا الامىز. سەبەبى، مۇندا ب.د.د. 3000 جىلدارعا جاتاتىن شۋمەر دارىگەرىنىڭ ءمورى، ساز تاقتايشالارىنداعى رەسەپت جازبالارى، ساز بالشىق پليتالارىنداعى اكۋشەرلىك جادۋالدار تابىلعان. كورنەكى جەردە اركەز اۋرۋ سيمپتومدارى كورسەتىلگەن تاقتايشالار ءىلۋلى تۇرعان. جازبالاردى زەرتتەۋ بارىسىندا دەم سالۋ، دۇعالاۋ، استرولوگياعا جۇگىنۋ قولدانىلعانى انىقتالعان. مەديسينالىق قىزمەت ءبولىنىسى: حيرۋرگ، اكۋشەر، جالپى تاجىريبە دارىگەرى، ۆەتەرينار سەكىلدى ەڭبەك ءبولىنىسى بولعان. دارىلىك زاتاردى دايىنداۋ مەن قولدانۋدا، سونداي-اق ولارمەن ءجون-جورالعى جاساۋدا سۋدىڭ ءرولى وتە زور بولعان. ەمدىك سۋمەن مانيپۋلياسيا جاسايتىن دارىگەرلەر «اسۋ» (شۋممەرشە «a-zu»، اككادشا «au») –دەپ اتالعان.^[1] بۇل كۇنى قازاقستاندا ءاربىر ساۋدا نۇكتەسىندە سارىاعاش، تاسساي، اكۆامەن قاتار پلاستيكالىق ىدىستاردا ساتىلۋداعى تازا تابيعي شيپا سۋ - asu سۋىنىڭ تاۋار بەلگىسى وتە ءساتتى ويلاستىرىلعانىن ايتار ەدىم. وسىلايشا، بۇل وركەنيەتتە مەديسينا الدەقاشان بولعانى جانە ونىڭ «مەديسينالىق قۇقىقپەن» رەتتەلگەنى كوپ ويلارعا جەتەلەيدى. ب.د.د. 1950 جىلدارداعى حاممۋراپي پاتشانىڭ زاڭدار جيناعىندا دارىگەرلەرگە بەرىلەتىن سىياقى مولشەرى بەلگىلەنگەن. البەتتە، ولارعا قاتىستى دۇرىس ەمدەمەگەنى ءۇشىن جازالار جۇيەسى دە ناقتىلى ايقىندالعان. ايتا كەتەتىن جايت حاممۋراپي پاتشانىڭ كەزىندە اۋرۋ سيمپتومدارى مەن رەسەپتتەر جازىلعان تاقتايشالاردان بولەك، بيىك باعانالار پايدالانىلعان. ەلدەگى ماڭىزدى جاڭالىقتاردى، جاڭادان قابىلدانعان زاڭداردى، جازالانعان ادامدار تۋرالى اقپاراتتى، ءار ءتۇرلى سيپاتتاعى جارنامالاردى ۇلكەن جانە بيىك ەتىپ ورنالاستىرعان بازالت باعانالارعا ءىلىپ وتىرعان. بۇل باعانالار ادام كوپ جۇرەتىن جەرگە ورنالاستىرىلىپ، ەكران، ديسپلەي، مونيتور قىزمەتى سەكىلدى ءوز الدىنا افيشا سانالعان. جۇرتشىلىق قارىم-قاتىناستارىن باعاناداعى مالىمەتتەرگە سىلتەمە جاساي وتىرىپ ورايلاستىرعان. ولاردىڭ فراگمەنتتەرى بۇگىنگى كۇنگە جەتىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا بۇل تاستان جاسالعان قۇجاتتار لوندونداعى بريتاندىق مۋزەيدە تۇر. وندا حاممۋراپي زاڭىنىڭ بارلىق 282 ءبولىمى بار، سولاردىڭ 8ء-ى تىكەلەي دارىگەردىڭ كاسىبي قىزمەتىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن انىقتاۋعا ارنالعان.

سولاردىڭ نەگىزگى بەسەۋى بىلايشا ءۇن قاتادى:

ەگەر دارىگەر مىس پىشاقپەن كۇردەلى وتا جاساسا جانە وتالۋشىنىڭ ءومىرىن قۇتقارسا نەمەسە بىرەۋدىڭ كوزىن ساقتاسا 10 سيكل كۇمىس الۋى كەرەك؛

ەگەر ول قۇل بولسا وندا ونىڭ قوجايىنى  2 سيكل كۇمىس تولەۋ كەرەك؛

ەگەر دارىگەر بىرەۋگە مىس پىشاقپەن وتا جاساپ ونى ءولتىرىپ السا، ەگەر بىرەۋدى كوزىنەن ايىرسا وندا ونىڭ قولىن كەسىپ تاستاۋ كەرەك؛

ەگەر دارىگەر قۇلعا مىس پىشاقپەن وتا جاساپ ونى ءولتىرىپ السا وندا ول قوجايىنىنا باسقا قۇل بەرۋى كەرەك؛

ەگەر دارىگەر مىس پىشاقپەن قۇلدى كوزىنەن ايىرسا وندا ول قۇلدىڭ جارتى باعاسىن تولەۋى كەرەك.

سول كەزەڭدەگى سيكل يندەكساسياسى بويىنشا، مىسال ءۇشىن ايتساق 5 سيكلگە ءبىر جىل بويىنا بىرنەشە ادامدى اسىراۋعا بولاتىن. قىسقاشا قايىراتىن بولساق شۋمەردەگىنىڭ ءبارى تۇركىلىك تامىرمەن ەتەنە بايلانىستى. بۇلاردىڭ ءبارى «جەتى جارعىدا» كورىنىس بەرگەن.

ەگيپەت

ب.د.د. 5000-2000 جىلدار شاماسىندا مىسىردا ەمدەۋدىڭ وزىندىك ادىستەرى قالىپتاسىپ، قىزعىش قۇستىڭ باسى كەيپىندەگى مەديسينا قۇدايى توتە قۇداي-ادامى جايىنداعى اڭىزدار قالىپتاسقان. توتە باس اياعى 32 گەرمەتيكالىق كىتاپتىڭ اۆتورى بولعان جانە ونىڭ التاۋى مەديسيناعا ارنالعان. سوندىقتان دا بولار مىسىردا گەرمەتيكالىق ادەبيەتكە باسا ءمان بەرىلىپ، تاجىريبەدە سولاردى باسشىلىققا الاتىن بولعاندىقتان پاسيەنت كوز جۇمعان جاعدايدا دا دارىگەرلەرگە ەش ايىپ ارتپاعان. ال پاسيەنت ءولىمى ءۇشىن دارىگەر گەرمەتيكالىق كىتاپ تالاپتارىن بۇزعان جاعدايدا جاۋاپتى بولعان. بۇنداي دارىگەر ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن. بارلىعىمىزعا بەلگىلى نارسە مىسىردا قولدانىلعان ءمايىتتى بالزامداۋ، مۋميالاۋ تاجىريبەسى مىسىرلىقتاردىڭ تاناتولوگيا ماسەلەلەرىمەن دە اينالىسقانىنان حابار بەرەدى. بۇدان كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ مىسىرلىقتار اناتوميا مەن فيزيولوگيانى بىلمەگەن دەگەن ۋاجدەرىنە قارسى جاۋاپ تابۋعا بولاتىن سەكىلدى. توتەدەن بولەك مىسىرعا قاتىستى ايەل قۇداي يزيدانى دا اتاپ وتكەن ورىندى. يزيدا دەنساۋلىق قۇدايى، ول ەرلى-زايىپتىلار بەرەكەلىلىگىنىڭ، ۇرپاقتى بولۋىنىڭ، انا مەن بالانىڭ جارىلقاۋشىسى سانالعان. ب.د.د. 2780 جىلدارى ءومىر كەشكەن، بار عۇمىرىن مەديسيناعا ارناپ قۇداي دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن يمگوتەپ ءوتىپتى-مىس. يمگوتەپ جايلى جازبا دەرەكتەر مەن ستاتۋيالار بار. مەديسينادا عانا ەمەس باسقا سالالاردا دا ءىزىن قالدىرعان يمگوتەپ امبەباپ عالىم، استرانوم، ساۋلەتشى، پيراميدا قۇرىلىسشىسى رەتىندە تانىلعان. ونىڭ نەگىزگى حرامى اتاقتى مەديسينا مەكتەبى ورنالاسقان مەمفيستە بولعان. يمگوتەپ «مىسىر ەسكۋلاپى» اتاعىمەن دە تانىلعان.

ب.د.د. 3000 جىلدارداعى سەكحەتەناناح ەڭ العاشقى شىنايى دارىگەر سانالادى. ول وتالارينگولوگ رەتىندە تانىلعان. مىسىردا مەديسينامەن اينالىسقان ابىزدارمەن قاتار وتاشىلار، دانتيستەر، وفتالمولوگتار ءبولىنىپ شىققان. پيراميدا تاستارىنداعى، ساركوفاگتار مەن پاپيروستارداعى يەروگليفتەر گينەكولوگتار قىزمەتى بولعانىن دا ايعاقتايدى. شامامەن ب.د.د. 1850 جىلدارى جازىلىپ بىزگە جەتكەن كاحۋن پاپيروسى تۇتاستاي ايەلدەردە كەزدەسەتىن اۋرۋلارعا ارنالعان. لۋكسوردا تابىلعان سميت پاپيروسى حيرۋرگياعا، جاراقاتتاردى ەمدەۋگە جانە اناتومياعا ارنالسا، فيۆاحتا تابىلعان ەبەرس پاپيروسى دەنە مۇشەلەرىنىڭ اۋرۋلارىنا ارنالعان. برۋگش پاپيروسى پەدياترياعا ارنالعان جانە انا مەن بالا دەنساۋلىعىن قاراستىرادى. مالىمەتتەر شۇبالاڭقى جانە مىسىردىڭ ەجەلگى مەديسيناسى دوگماتيكالىق بولعاندىقتان، قۇقىقتىق رەتتەۋ مورالدىق نورمالارىمەن استاسىپ كەتكەن دەپ تۇجىرىمداۋىمىزعا بولادى. مىسىردا دارىگەرلەردى كوتەرمەلەۋ، سونداي-اق ولارعا جازا بەلگىلەۋ ماسەلەسى «قاسيەتتى كىتاپ» جازبالارىنا سايكەس شەشىلىپ وتىرعان. مىنە، وسى جەتىستىكتەر تۇركى، پروتوتۇركى، ونىڭ ىشىندە پروتوقازاق جەتىستىكتەرى. بۇلار بويىنشا قازاقى ارنادا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ كەرەك. كەزىندە تاريحشىلار مەن زەرتتەۋشىلەر قاتەلىكتەرگە بوي الدىرىپ، ءبىرقاتار دەرەكتەر مەن اتاۋسوزدەر بۇرمالانىپ كەتكەن. سول سەبەپتى، يزيدا قۇداي دەگەندى – ىزگىلىك قۇدايى، ال كاحۋن پاپيروسى دەگەندى – قاتۋن (قاتىن، حانشا، ايەل) پاپيروسى دەپ العانىمىز ابزال. بۇل جەردەن پروتوقازاقتىق، پروتوتۇركىلىك ىزدەردى كورمەۋ مۇمكىن ەمەس.

پارسى

كەزىندە دۋاليستىك ءدىن قاناتىن جايعان پارسى ەلىندە جاقسىلىق پەن جاماندىق كۇرەسكەن ەكەن. جاقسىلىق جارىقپەن تەڭەستىرىلسە، جاماندىق قاراڭعىلىقپەن پاپا-پار بولعان. وسىنداي اڭىزدان تۋىنداعان ميفتىك ويلار مانىنەن قاراڭعىلىق بولىپ تابىلاتىن جاماندىقتى، جارىق نۇرىمەن سەيىلتكەن كۇن سيپاتتى ميترا كۋلتى قالىپتاسقان. بۇل ورايدا اۋرۋ جاماندىق پەن قاراڭعىلىق تىلسىمىندا جاتسا، ەسەندىك، ساۋلىق جارىقتا، كۇن نۇرى اياسىندا جاتقان. ەرىكسىز نازار اۋدارتاتىن جايت، پارسىلىق ميترا، انتيكالىق گەليوس، جانە قازاقى كۇن باستى ادامنىڭ انالوگياسى. الماتى ماڭىنداعى تاڭبالى تاستا قاشالىپ بۇگىنگە جەتكەن «كۇن باستى ادام» 2011 جىلى وتكەن ازيادا سيمۆولىنا، سوناۋ توقسانىنشى جىلدارى الماتىداعى مەدەۋ شاتقالىندا وتكەن حالىقارالىق “ازيا داۋىسى» كونكۋرسىنىڭ سيمۆولىنا اينالىپ ۇلگەردى. پارسىلارداعى جارىق پەن قاراڭعىلىق كۇرەسى، سول كەزدەگى ورتاق زاراتۋسترا (جاراتۋشى) تارالعان اۋماققا ەنگەن ءبىزدىڭ جەرگە دە قاتىستى بولماۋى مۇمكىن ەمەس.  وسىعان بايلانىستى پارسىداعىداي جانە شىعىستاعى ين مەن يان سەكىلدى، ەگەر قاراڭعىلىقتى «الباستى» دەپ الىپ، جارىق سىيلاۋشىنى «كۇنباستى» نەمەسە «نۇرباستى» دەپ الساق، قازاق جەرىندە دە «الباستى» مەن «نۇرباستى» كۇرەسى بولعاندىعى جايىندا جورامال ۇسىنار ەدىم (ە.ق.).

پارسىلاردا مەديسينا مىڭداعان شيپالى وسىمدىكتەر تامىرىن جايعان امەرتات باقشاسىنان باستاۋ العان. ەجەلگى پارسىلاردىڭ اۋرۋعا قاتىستىلىعى دىنمەن، جون-جورالعىمەن، دۇعالارمەن سيپاتتالعان. مەديسينامەن مازدا قۇدايدىڭ قىزمەتكەرلەرى اينالىسقان. «اۆەستانىڭ» التىنشى كىتابى «ۆەنديدادتا» دارىگەرلەرگە بەرىلەتىن سىياقىلار مەن شالىس باسقاندارعا كوزدەلگەن جازالار قاراستىرىلعان. ۆەنديدادتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى مۇندا، تاعىلىمدامادان ءوتۋشى بولاشاق دارىگەرلەرگە قاتىستى ەڭبەك نورمالارىنىڭ بولعاندىعى. وسىعان سايكەس ستاجەرلەر كاسىبي قىزمەتىنە كىرىسپەس بۇرىن، سىناق مەرزىمىنەن وتۋگە ءتيىس بولعان.

ءۇندىستان

ەجەلگى ۇندىدەگى ايۋرۆەدتىڭ «ءومىر عىلىمى» بىرنەشە مىڭجىلدىقتار تەزىنەن وتكەن. عالام جاراتۋشىسى براحما، ءتيىستى بىلىمدەر مەن دارىگەرلىكتىڭ قۇپيا ادىستەرىن ريگۆەدادا يگىلىك قامقورشىسى دەپ كورسەتىلگەن، دارىگەرلىك قۇدايى داكشاعا جىبەرەدى، ودان سوڭ بۇل ىلىمدەر ەگىز قۇدايلار اشۆيندەرگە تۇسەدى، بۇدان سوڭ دەنساۋلىق قامقورشىسى يندراعا جىبەرىلەدى. ال يندرادان سوڭ دانىشپان بحاراتۆادجاعا ءتۇسىپ، بحاراتۆادجا بۇكىل ءۇندىستان مەن گيمالايدى مەكەن ەتەتىن داناگويلەردى جيناپ، ولارعا «ادامزات اۋرۋلارى مەن ولاردى ەمدەۋدىڭ ادىستەرى تۋرالى عىلىمدى» ريۋايات ەتەدى. وسىلايشا ب.د.د. VI عاسىرلاردا ۇندىدەگى العاشقى مەديسينالىق تراكتاتتار پايدا بولا باستايدى. ريگۆەداعا سەنسەك مەديسيناداعى ۇلى تۇلعالار رەتىندە چاراكا مەن سۋشرۋتا اتالادى. سۋشرۋتا (ب.د.د. 500جج) جۇزدەن استام حيرۋرگيالىق قۇرالداردى سيپاتتاپ، 760 دارىلىك وسىمدىكتىڭ تىزبەسىن قۇراعان.

ءۇندى ەلىندە وتاشىلار امپۋتاسيادان باستاپ پلاستيكالىق وپەراسياعا دەيىنگى وتانىڭ ءتۇر-تۇرىن جاساي بىلگەن. بۇلاردا ءتىپتى سەكسولوگيا دا قاراستىرىلىپ بەدەۋلىك پەن بەلسىزدىك ماسەلەسىنىڭ شەشىمى رەتىندە «كاماسۋترا» ۇسىنىلعان. ماسەلەنىڭ قۇقىقتىق جاعىنا كەلسەك، قاتەلىك جاساپ ادامدى مەرتىكتىرگەن دارىگەر بۇل ومىردە جازاسىز قالعانىمەن دە، ارعى ومىردە جازاسىن الادى دەگەن قاعيدا بيلىك قۇرعان. سانسارا شىنجىرىنان قۇتىلا الماي، كارماعا قارمالماس ءۇشىن دارىگەرلەر مەيلىنشە ساق بولۋعا تىرىسقان. مانۋ زاڭدارىنىڭ جيناعىندا دارىگەردىڭ دۇرىس ەمدەمەۋى سەبەپتى تولەيتىن ايىپپ ۇلى پاسيەنتتىڭ كاستالىق جاعدايى بويىنشا ايقىندالادى دەپ كورسەتىلگەن. دەمەك ماسەلە دەونتولوگيالىق رەتتەلگەن.

بۇل ورايدا ءۇندى مەن قازاق جۇرتىنداعى ۇقساستىقتى اتاپ ءوتۋ كەرەك. ۇندىدە قۇدايلاردىڭ بەدەلىنەن يمەنىپ، ءوزى ىستەسە دە تۇلعالار ىستەرىن قۇداي ەركىمەن ىستەلدى دەپ اتتارىن سوڭىنان بولار بولماس اتاعان، كورىنەر كورىنبەس جازعان، نەمەسە مۇلدەم اتاماعان. وسىلايشا جاساندى اڭىزعا اينالدىرعان. ال اڭىز قۇدىرەتى، ونىڭ ۇمىت قالمايتىندىعىندا جانە ماتەريالدىق تاسىمالداۋشىلاردان گورى، بيولوگيالىق جادىدا ءومىر ءسۇرۋدى قالايتىندىعىندا. قازاق حالقىنىڭ دۇنيەتانىمىندا دا اڭىز باستى رول اتقارادى جانە ءاربىر اڭىز ارتىندا تۇلعالار مەن سۋبەكتىلەر بار. الايدا، حالىقتىڭ ۇستانعان باستى ءپرينسيپى «اتىڭ اتالماسا دا، ەڭبەگىڭ ءسىڭسىن»! بۇنىڭ ءمانى جەر ورتەپ اتىڭدى شىعارعانشا اتالماي اق قال، ەڭبەگىڭدى ءبارىبىر قۇداي كورىپ تۇر دەگەنگە سايادى.

تيبەت

تيبەت مەديسيناسىنىڭ كلاسسيكالىق قاينار-كوزى - “چجۋد-شي”. ءتورت تانترا دەگەن اتپەن بەلگىلى بولعان ءتورت تومدىق تراكتات «امريتا جۇرەگى – سەگىزمۇشەلىك قۇپيا جانە اۋىزشا ءتالىم تانترالارى» دا ايۋرۆەدالىق ىلىمدەر سەكىلدى اۆتوردىڭ ەمەس براحما مەن شاكيامۋني بۋددا اتىنان ۇسىنىلعان. دارىگەر قاتەلەسپەۋگە ءتيىس، قاتەلەسكەن جاعدايدا بۋددا قاھارىنا ۇشىرايدى دەگەن سەنىم بولعان. مەديسينا ماسەلەسىن فيلوسوفيا جانە دىنمەن ماتاستىرا قارايتىن بولساق ءدال وسى تيبەتتە، دەنساۋلىق، ءومىر جانە ولگەننەن كەيىنگى ءومىر ماسەلەلەرى بارىنشا تياناقتى جازىلعان. تيبەتتىك «ولىلەر كىتابى» سونىڭ ايعاعى. يسلام ءدىنى دە، حريستيان ءدىنى دە ءولىم ماسەلەسىنە تەرەڭدەپ توقتالمايدى. بۇنىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار. ال تيبەتتىك «ولىلەر كىتابىندا» ولىمنەن كەيىنگى كۇي بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن سيپاتتالىپ، جان و دۇنيەدە قانداي ەسىكتەردەن وتەتىنى، باسقا كۇيگە قايتادان قالاي ەنەتىنىنە دەيىن تاپتىشتەپ جازىلعان. بۇل كىتاپ بۇگىن مي ءولىمى، كلينيكالىق ءولىم ماسەلەلەرىن زەرتتەۋدە، جالپى تاناتولوگيالىق ماسەلەلەردى نەگىزدەۋدە قۇندىلىققا يە بولىپ وتىر. تيبەت پەن وعان جاپسارلاس نەپال جانە ءۇندىنىڭ كاشمير اۋماعىنداعى حالىقتىڭ دۇنيەتانىمى مەن ءبىرقاتار ءجون-جورالعىلارى قازاق حالقى داستۇرلەرىمەن ابدەن ۇقساس. ءتىپتى، ولاردىڭ ناندى نان، تاندىردى تاندىر دەيتىنى دە كوپ نارسەدەن حابار بەرەتىندەي.

جۇڭگو

بارلىق شىعىس ەلدەرى سەكىلدى جۇڭگو مەديسيناسى دا اڭىزدارمەن شىرمالعان. جۇڭگو مەديسيناسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى يمپەراتور شەن-نۋن (ب.د.د. 2700جج.)، سانالادى. ول 100 ەمدىك شوپتەن تۇراتىن العاشقى جيناق شىعارعان جانە اكۋپۋنكتۋرا تەحنيكاسىن ويلاپ تاپقان. ەجەلگى قىتايداعى ەڭ نەگىزگى مەديسينالىق ەڭبەك نەيسزيننىڭ (حۋان-دي نەي-سزين) «مەديسينا كانوندارى» اتتى تراكتاتى. تابيعات پەن ءومىر تۋرالى بۇل ەڭبەكتىڭ جازىلۋىنا يمپەراتور حۋان-دي (ب.د.د. 2698-2599) ۇيىتقى بولعان. قىتايدىڭ ءبىرقاتار دارىگەرلەرىن اتاپ كەتەيىك: امبەباپ دارىگەر بيان ساو، وتاشى حۋا تو، ەپيدەميولوگ چجان چجۋن-سزين، نەيسزيننىڭ ەڭبەگىن تۇسىنىكتى ەتىپ وڭدەگەن ۆان بين.

باستاپقىدا ماگيكالىق، كەيىننەن ەمپيريكالىق جولمەن دامىعان جۇڭگو مەديسيناسى راسيونالدىق دەڭگەيگە جەتىپ، باستاپقى بەس ەلەمەنت (وت، سۋ، جەر، اعاش، تەمىر) پەن ين مەن يان اراقاتىناسى سەكىلدى ابستراكتىلى ىلىمدەرىمەن سيپاتتالادى. قىتايدا انەستەزيالاۋدى مەڭگەرگەن وتاشىلار، ناركوز ارقىلى وپەراسيا جاساي بەرگەن. ديەتا، ماسساج، ينەمەن ەمدەۋ، سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ كەڭىنەن قولدانىلدى. ءۇش پاتشالىق تۇسىندا دارىگەر حۋا تو (190-265) بەس اڭنىڭ ويىنىن سيپاتتايتىن "ۋ سين سي" اتتى ەمدىك گيمناستيكا نەگىزىن قالاپ، ادام سەنگىسىز قابىلەتكە جەتىپ، ترانسەندەنتتىك كۇش يەسىنە اينالادى. ايۋ، جولبارىس، بۇعى، مايمىل مەن تىرنا قيمىلدارىنا ۇقساس جاتتىعۋلار كەشەنى گيمناستيكالىق جانە جەكپە-جەك ادىستەرى رەتىندە دامۋدىڭ داولىق جۇيەسىنە ەنىپ سالاۋاتتى ءومىر سالتى رەتىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ناسيحاتتالۋدا. وسىنىڭ نەگىزىندە جاپونيا، سيللا سەكىلدى كورشى ەلدەرمەن استاسا دامىپ جەتىلگەن جاتتىعۋلار جۇيەسى بۇگىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە كەڭىنەن تارالعان. وعان دالەل ەلىمىزدىڭ تۇكپىر تۇكپىرىندەگى ايكيدو، تاەكۆاندو، كاراتە-دو شوتوكان، كاراتە-دو كوكيسۋنكاي، دجيت كۋن دو سەكىلدى سەكسيالار.

سين ديناستياسىنا دەيىنگى كەزەڭدە جۇڭگو مەديسيناسى جۇيەلى تۇردە دامىدى. «جاردەم» گازەتىنىڭ (2009ج.)، «كورشى» جۋرنالىنىڭ (2008ج.) مالىمەتتەرىنە سايكەس ول كەزەڭدە جۇڭگو مەديسيناسىندا ون ءبىر ءتۇرلى باعىت قالىپتاسقان:

اندرومەديسينا، ياعني ەرەكسەردى ەمدەۋ مەديسيناسى (دا-فەن-ماي)

جالپى مەديسينا (سزە-ي)

پەدياتريا (حاو-فەن-ماي)

سال اۋرۋلارىن ەمدەۋ (فەن-گا)

گينەكولوگيا (فۋ-گە)

وفتالمولوگيا (يان-گە)

ستوماتولوگيا (گوۋ-سي)

تاماق اۋرۋلارىن ەمدەۋ (يان-حوۋ)

ورتوپەديا (چجەن-گۋ)

سىرتقى اۋرۋلار مەن حيرۋرگيا (سزين-چجۋان)

اكۋپۋنكتۋرا (چجەن-سزيۋ).

قىتايداعى دارىگەرلەر ءىسىن قۇقىقتىق رەتتەۋ، باسقا سالالاردى دا قۇقىقتىق رەتتەپ وتىرعان لەگيزم مەكتەبىنىڭ نورمالارىمەن جۇزەگە استى. لەگيزم مەكتەبىنىڭ سانكسيالارى وتە قاتاڭ سانالاتىندىقتان، ونىڭ ۇستىنە كۋن فۋ سزى مەن داوسيزم مەكتەبى مورالدىق، دەونتولوگيالىق نورمالاردىڭ شەبەرحاناسى سانالعاندىقتان باسقا قۇقىق قاتىسۋشىلارى سەكىلدى دارىگەرلەر دە ءوز ىسىنە اسا جاۋاپتىلىق ورنىقتىرعان.

ەجەلگى عانا ەمەس، بۇگىنگى جۇڭگو ەلىنە رياسىز ريزا بولۋعا جەتەلەيتىن ەڭ نەگىزگى فاكت – بۇل كۇندە جۇڭگو مەديسينالىق جوعارعى وقۋ ورىندارىندا قازاق مەديسيناسىنىڭ وقىتىلۋى جانە قازاق حالىق مەديسيناسىن زەرتتەۋ عىلىمي ورتالىقتارىنىڭ جۇمىس ىستەۋى. ءوزىمىز بارىمىزدى باعالاي الماي جۇرگەندە قازاق مەديسيناسىن دارىپتەگەن جانە وشكەن ءبيىمىز «قارا جورعانى» سپورتتىق گيمناستيكا ساناتىنا دەيىن قوسقان اسپان استى ەلى قازاق مەديسيناسىنىڭ دەڭگەيى بيىك ەكەنىن عىلىمي تۇردە نەگىزدەپ بەردى.

وسىلايشا، ءوز زامانىنىنا لايىق مەديسيناسى دامىعان، 200 مىڭنان استام پاپيروستارىندا (ب.د.د XVIII عع. كاتۋن پايروسى، ب.د.د. XVI عع. ەبەرس پاپيروسى، ب.د.د. XI عع. برۋشگا پاپيروسى، ب.د.د. III عع. يمگوتەپ (يمحوتەپ) ىلىمدەرى، تەبتيۋنيسح، وكسيرينح، گيبەلەن پاپيروستارى  جانە ت.ب.) مەديسينالىق مالىمەتتەر جازىلعان مىسىر ەلىندە مەديسينالىق قۇقىقتىڭ العىشارتتارىنىڭ بولماۋى مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى، بۇل پاپيروستار مەديسينالىق، سونداي-اق مەديسينالىق-قۇقىقتىق مالىمەتتەردى كوزدەگەن دەرەكتەر بازاسىمەن بارابار بولعان. ەجەلگى جۇڭگو، تيبەت، ءۇندى، پارسى ەلدەرىندە قولدانىلعان مەديسينالىق-قۇقىقتىق سيپاتتاعى ادىستەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن ماڭىزىن جويعان جوق. بۇل ەلدەردە مەديسينالىق بىلىمدەردى جيناقتاۋ مەن مەديسينالىق ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى دە جولعا قويىلعان بولاتىن. جوعارىدا ايتىلعان ۇندىلىك دارىگەر سۋشرۋتا، بەنارەسس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى بولعان. قىتايدا جالپى جانە جەكە سيپاتتاعى مەديسينالىق-قۇقىقتىق اكتىلەر كەڭىنەن تاراعان. مىسالى، يمپەراتور اۋلەتىنە قاتىستى جەكە مەديسينالىق-قۇقىقتىق ەرەجەلەر قالىپتاسقان. مىسىردا، ەڭ العاشقى تراۆماتولوگيالىق جانە سوزىلمالى اۋرۋلارعا ارنالعان ستاسيونارلار جۇمىس ىستەگەن، وفتالمولوگيالىق كلينيكالار دا قالىپتاسقان. ال يراندا ب.د.د. ءى مىڭجىلدىقتا ازاماتتىق مەديسينامەن قاتار، ءتىپتى، اسكەري قۇرىلىقتىق، اسكەري فلوتتىق مەديسينالىق قىزمەت تە قالىپتاسا باستاعان. وسى كورسەتىلگەن ەجەلگى ءداۋىردىڭ بارلىق ەلدەرىنىڭ مەديسيناسىندا تۇركىلىك ىزدەر جەتىپ ارتىلادى. كاشمير، تيبەت، نەپال تاۋ بوكتەرىندەگى حالىقتاردىڭ بولمىسىن زەرتتەۋ ولارداعى مەديسينانىڭ باقسىلىقپەن دە، سالت-داستۇرىمىزبەن دە (ادىراسپاندى قاستەر تۇتۋ، ءۇيدى الاستاۋ) بايلانىساتىنىن، ءتىپتى تىلىمىزدەگى تۋىستىقتىڭ دا بارىن كورەتىپ بەردى.

انتيكا

انتيكالىق مەديسينا ەمدەۋدىڭ ماگيالىق نىساندارىن، ءداستۇرلى مەديسينانىڭ ادىستەرىن مۇرا ەتىپ الدى جانە ميفولوگيالىق سيپاتتا بولدى. انتيكالىق گرەكيادا دا ەجەلگى شىعىستاعى ادىستەر سەكىلدى ديەتا، ماسساج، سۋ پروسەدۋرالارى، گيمناستيكا جانە حيرۋرگيالىق ارالاسۋ ادىستەرى قولدانىلدى. ەمدەۋ ءىسى باستاپقى ەڭبەك بولىنىسىندە جەكە كاسىپ رەتىندە ءبولىنىپ شىققان سوڭ وزىندىك دارىگەرلىك كۋلت قالىپتاسا باستادى. دارىگەرلىك قۇدايى اسكلەپيي مەن ونىڭ قىزدارىنىڭ كۋلتى اڭىزداردان باستى ورىن الدى. اسكلەپيي قىزدارى: گيگيەيا، دەنساۋلىق قورعاۋشىسى بولسا، پاناكەيا، ەمدەۋ ءىسىنىڭ قامقورشىسى بولدى. وسى قىزداردىڭ ەسىمىنە بايلانىستى، سايكەسىنشە «گيگيەنا» مەن «پاناسەيا» قالىپتاسىپ وتىر. ءور مىنەزدى پاناكەيا ادامداردى كۇللى دەرتتەن بىردەن قۇلان تازا ايىقتىراتىن ءدارى تاباتىنىنا سەنىمدى بولسا، سالقىن قاندى گيگيەيا مۇنداي ءدارى بولمايتىنىن العا تارتىپ، ادامداردا اۋرۋعا قارسى تۇرا الارلىقتاي قابىلەت تە، اقىل دا بار، سوندىقتان اۋرۋلاردىڭ ەمى دە ادامداردىڭ ءوز قولىندا دەپ نەگىزدەيدى. ءاپالى-سىڭلىلى ەكى قىز كوزقاراستارى ءتۇرلى بولعاندىقتان ءارقايسىسى ءوز جولدارىمەن كەتەدى. پاناكەيا اۋرۋدى ەمدەۋدە ارتەكتى ۋلى زاتتاردى – ۇنتاقتاردى، ميكستۋرا، تابلەتكالاردى قولدانىپ بارلىق اۋرۋدىڭ ەمىن تاباتىن بىرەگەي زات ىزدەۋمەن بولسا، گيگيەيا  ءومىر زاڭدارىن نەگىزدەپ، سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇسىنۋمەن كەلەدى. قىزداردىڭ اكەسى اسكلەپييدى ريمدىكتەر ەسكۋلاپ دەپ اتاپ كەتكەن. بۇنىڭ مىقتى بولعانى سونشالىق، اۋرۋلاردى ولىمنەن اراشالاپ قانا قويماي، ءتىپتى ولگەندەردى تىرىلتەتىن دارمەنى بولىپتى-مىس. بۇعان اشۋلانعان ءولىم قۇدايى تاناتوس تىرلىكتەگىلەر ءولىم بارىن بىلمەسە، ءومىر ءمانىن تۇسىنبەيتىنىن كورسەتىپ، زيەۆسكە شاعىم ايتىپ اسكلەپييدى اقىرى ءولتىرتىپ تىنادى. ال تاناتوس ەسىمىنە بايلانىستى ءولىم تۋرالى ءىلىم – تاناتولوگيا قالىپتاسقانى بەلگىلى.

فيلوسوفيالىق وي-پىكىر گەنەراسياسى تۇرعىسىنان باسقالارىن ايتپاعاننىڭ وزىندە تەك سوكرات، پلاتون، اريستوتەل ەسىمدەرى ارقىلى عانا انتيكا كەزەڭىنىڭ دامۋدىڭ جوعارى ساتىسىندا بولعانى ەش ءشۇبا كەلتىرمەيدى. الايدا، انتيكالىق گرەكياداعى مەديسينانىڭ دامۋى عىلىمي دەڭگەيدەن مۇلدەم اۋلاق تۇردى. وندا مەديسينا ءار تۇرعىداعى ۇزىك ۇزىك بىلىمدەردەن قۇرالعان بولاتىن. بۇل تۇرعىدا، انتيكا ءداۋىرىنىڭ مەديسينالىق ماسەلەسىنە قاتىستى اداسۋشىلىق تا، فاكتىلەردى بۇرمالاۋشىلىق تا بار. اداسۋدىڭ كوپ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى انتيكالىق دۇنيەنى تەك گرەكتەرمەن بايلانىستىرۋ. اداسۋدان بولەك جاتقان سانالى تۇردەگى ارەكەت، شىعىس وركەنيەتى جايقالعان ورتا عاسىرلار كەزەڭىندە ەۋروپا توقىراپ كەرى كەتكەندىكتەن، ورتاعاسىردا كوزايىم بولار ەش نارسەسى بولماعاندىقتان، امالسىز انتيكالىق جەتىستىكتەر دارىپتەلدى جانە جاۋىر بولعانشا قايتالاندى. بۇل ەۋروپاسەنتريزمنىڭ بىردەن ءبىر كورىنىسى. دەگەنمەن سىلتەمەگە قۇمار عالىمدار اداسۋشىلار ساناتىندا بولعاندىعى حاق. ال بۇل اداسۋدان تۋىندايتىن – اداسۋشىلىق، گرەكتەردىڭ ميراسقورلارى رەتىندە ريمدىكتەردى عانا تانۋ، جەرورتا تەڭىزىندەگى شاعىن مەكەندەرمەن شەكتەپ قويۋ، نەمەسە ماسەلە كىشى ازياعا، مىسىرعا تىرەلسە انشەيىن ەلليندىكتەردى، گرەكتەردى تىزبەكتەپ قويۋ. انتيكالىق وركەنيەت جايقالماي تۇرعانعا دەيىن اق، پيراميدالار تۇرعىزعان مىسىرلىقتار، «گرەكتەر» ەسكەندەررەيانى (الەكساندريانى) سالىپ جاتقاندا وركەنيەت ىسىنە قاتىسپاي، ولارىڭ بىرەۋىنىڭ بولسا دا اتى اتالماۋى جۇمباق سەكىلدى. گرەكتەر تۇركىلەردىڭ وعىز بۇتاعىنان تاراعان جەرلەرىندە عىلىمدى جايقالتىپ جاتقاندا ستانبول مەن انادولى (ءاناتولى)  ارالىعىنداعى تۇركىلەر جالاۋدى گرەكتەرگە بەرىپ قويىپ نەگە عىلىمعا قاتىسپاي، نەگە ءوز جەرىندە ءوزى ۆارۆار اتانىپ جۇرگەندىگى ويلانتادى. بۇل تۇرعىداعى عىلىمداعى باستى جەلەۋ: «تۇركىلەردىڭ مۇلدەم كەيىن، گرەكتەر مەن ريمدىكتەر ءبارىن جاساپ كەتكەننەن كەيىن بارۋى»، «جيىرماسىنشى عاسىرعا دەيىن تۇركىلەردىڭ باسىم بولىگىنىڭ بۇراتانا كەيىپتە ءجۇرۋى». وسىعان بايلانىستى «تۇركى تايپالارى كىشى ازياعا ءىV عاسىردان باستاپ قونىستانا باستادى» دەگەن تاريحي عىلىمي كوزكاراستار تۇركىلەردى وركەنيەتتەن الشاق ۇستاۋ ءۇشىن ادەيى جاسالعان تاريحقا دەگەن قيانات بولۋى مۇمكىن.

ەۋروپاسەنتريزم باسقا ۇلىستاردى دا جەتىستىرمەدى. انتيكالىق مادەنيەت، ريم وركەنيەتى اياسىندا پارسىلار مەن ارابتار نەگە دانىشپان گرەكتەرگە تاڭدانۋمەن ءجۇردى! جاۋابى: ول كەزدە ولار باداۋيندەر رەتىندە جابايى بولعان. سونداي-اق بۇنىڭ ءمانى ەۋروپا ورتاعاسىرلاردا قاراڭعى تۇنەك اياسىندا جۇرگەندە، شىعىستىڭ نە سەبەپتى وزىپ كەتكەنىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن قاجەت بولدى. سەبەبى، سونى پايدالانىپ ارابتار مەن اراب تىلدىلەر، وندا دا ولاردىڭ ىشىندەگى حريستياندارى جاپپاي انتيكالىق گرەكتەردىڭ ماتىندەرىن ارابشاعا كوشىرگەن جانە اۋدارعان. وسىعان بايلانىستى رەسەيلىك عالىم شىعارماسىنان وزگەرتپەستەن مىسال كەلتىرە كەتەيىن:

«وسوزناۆايا زناچەنيە انتيچنوي ناۋكي، حاليفى ي درۋگيە ۆوجدي مۋسۋلمان سودەيستۆوۆالي پەريەۆودۋ نا ارابسكيي يازىك ۆاجنەيشيح گرەچەسكيح سوچينەنيي (كوتورىە ك تومۋ ۆرەمەني سوحرانيليس ۆ رەگيونە پو پرەيمۋششەستۆۋ نا سيرييسكوم يازىكە — يازىكە پرەپوداۆانيا ۆ گۋنديشاپۋرە ي درۋگيح سەنتراح). ناچالو ەتوي دەياتەلنوستي بىلو پولوجەنو ۆ كونسە VIII ۆ.، ودناكو وسنوۆنايا رابوتا پەريەۆودچيكوۆ رازۆەرنۋلاس ۆ پراۆلەنيە حاليفا ال-مامۋنا (813—833)، كوتورىي سپەسيالنو دليا ەتوگو ورگانيزوۆال ۆ باگدادە «دوم مۋدروستي» {اراب، baital-hikma). ۆ تەچەنيە IX ي X ۆۆ. نا ارابسكيي يازىك بىلا پەريەۆەدەنا پراكتيچەسكي ۆسيا دوستۋپنايا ليتەراتۋرا، پرەدستاۆلياۆشايا ينتەرەس دليا ارابوۆ.

سو ۆرەمەنەم پەريەۆودى نا ارابسكيي ستالي دەلات نەپوسرەدستۆەننو س گرەچەسكوگو. بولشينستۆو يسسلەدوۆاتەلەي سۆيازىۆايۋت ەتوت پەرەحود س دەياتەلنوستيۋ ساموگو يزۆەستنوگو پەريەۆودچيكا ەپوحي حاليفاتوۆ — حريستيانينا-نەستوريانسا حۋناينا يبن يسحاكا (نunainibnIshag، 809—873) يز حيرى. ون يمەل گلۋبوكيە پوزنانيا ۆ مەديسينە، بىل پريدۆورنىم ۆراچوم حاليفا ال-مۋتاۆاككيلا (847—861) ي پرەپوداۆال مەديسينۋ ۆ باگدادە. حۋناين يبي يسحاك ۆ سوۆەرشەنستۆە ۆلادەل ارابسكيم، سيرييسكيم، گرەچەسكيم ي لاتينسكيم يازىكامي، ۆ پويسكاح رۋكوپيسەي ناۋچنىح ي فيلوسوفسكيح ترۋدوۆ سوۆەرشيل پۋتەشەستۆيە پو ۆيزانتييسكوي يمپەريي، پوسلە چەگو سوبرال ۆوكرۋگ سەبيا گرۋپپۋ پەريەۆودچيكوۆ، ۆ كوتورۋيۋ ۆحوديل ي ەگو سىن يسحاك.

سرەدي پەريەۆودوۆ،   پريپيسىۆاەمىح ۆوديل پلاتونا ي اريستوتەليا، سورانا ي وريباسيا، رۋفا يز ەفەسا ي پاۆلا س و. ەگينا. ۆ تو ۆرەميا نا ارابسكوم يازىكە ەششە نە سۋششەستۆوۆالو وريگينالنىح تەكستوۆ نا تەمى پەريەۆوديمىح يم سوچينەنيي، ي حۋناين يبن يسحاك وسۆويل مەديسينسكۋيۋ تەرمينولوگيۋ، ۆۆەل ەە ۆ ارابسكيي يازىك ي زالوجيل دراگوسەننىي لەكسيچەسكيي فۋندامەنت مەديسينسكيح تەكستوۆ نا ارابسكوم    يازىكە».^[2]بۇل جولداردان ءالى كۇنگە دەيىن شىعىسقا قاتىستى ەشبىر شىنايى پىكىر ايتىلماي جۇرگەنىن، «زەرتتەۋشىلەردىڭ» شىعىستىڭ ءوز ەڭبەگىن وزىنە قيماي كەلەتىنىن كورىپ وتىرمىز. انشەيىن، جاتا كەپ، اۋەلى اۋدارماشىلاردان «توپ» جاساقتاپ الىپ اۋدارۋعا كىرىسكەن شىعىس وكىلدەرىنىڭ «دايىنعا يە بولۋى» تەك كۇلكى شاقىرادى.

ءقازىر باستاۋ العان عىلىمداعى سەرپىلىس تاريحي ادىلەتتىلىك ورناتۋدى كوزدەيدى. بولاشاقتا بۇل ءۇردىس ءادىل شەشىمىن تاباتىنىنا سەنگىمىز كەلەدى. نەگىزىندە انتيكالىق كەڭىستىك جەرورتا تەڭىزىن اينالا قورشاعان جاعالاۋمەن عانا شەكتەلگەن جوق. ول قازاق جەرىنىڭ تاريحي بەسىگى ساق دالاسىمەن ۇشتاسىپ، قۇرىلىقتىڭ كىندىگى تۇركى الەمىمەن استاسىپ جاتقان. ال قازىرگى تۇركيا جەرى انتيكالىق مەديسينا عانا ەمەس، انتيكالىق داۋىردەگى وركەنيەت وشاعى بولعان. پروتوتۇرىكتەر مەن پروتوقازاقتار شاھارى ستانبۇل^[3] اتانعان بۇرىنعى كونستانتينوپول تۇبىرىندە كونستانتين ەمەس: «قونىس»، «قونىستانۋ» ءسوزى جاتىر (ە.ق.) – جاڭا ريم اتانىپ، ريم، ۆيزانتيا، شىعىس ريم يمپەرياسىنىڭ، لاتىن يمپەرياسىنىڭ، وسمان يمپەرياسىنىڭ استاناسى بولعان. قازاق رۋلارىنىڭ شەجىرەسى بويىنشا، قۇرمان ابىز قاپ تاۋىنان اسىپ سارىقىرات شاھارىندا ءبىلىم الىپ كەلگەن ەكەن. البەتتە، شەجىرەگە نەگىزدەلگەن بۇل بەيرەسمي مالىمەت قۇجاتتارمەن راستالا المايدى. بۇل جەردە ورىستار مەن سلاۆيانداردىڭ ستانبۇلدى سارگراد دەپ اتاعانىن ايتقىم كەلىپ وتىر. ولاردىڭ سارگراد دەپ سارىقىراتتى اتاعانى ايدان انىق. تۇركى تىلىندە «ستان» ءسوزى گۇلدەنگەن، اباتتانعان مەكەندى بىلدىرگەندىكتەن، گۇلدەنە بەر، اباتتانعان جەرگە اينال دەگەن تىلەكپەن - قالا ستانبول (ستانبۇل) اتاۋىنا يە بولادى. اركىمنىڭ وركەنيەتكە ۇلەسى بولعان. سول كەزەڭدەگى، جۇڭگو، ءۇندى، پارسىلارمەن ەتەنە قارىم قاتىناستاستا بولعان پروتوقازاقتاردىڭ انتيكالىق قانا ەمەس، جالپى الەمدىك وركەنيەتكە قوسقان ۇلەستەرى ولشەۋسىز. قازاق تۇركىلەرىنىڭ وركەنيەتتەگى ىزدەرىنە كوز سالساق «انتيكا» بەرىدە قالىپ قالار دەمەسكە لاج جوق. پروتوقازاقتاردىڭ ىزدەرى مەن قولتاڭبالارىن، ىلىمدەرى مەن بىلىمدەرىن سوناۋ شۋمەر-اككاد داۋىرىنەن كورەمىز. البەتتە، بۇعان بولەك اڭگىمە ارناۋىمىزعا بولادى. بۇل تۇرعىدا تەك بۇنىڭ جورامال، بولجام ەمەس، «دالەلدەنىپ قويىلسا دا نازار اۋدارىلماي جۇرگەن تاريحي فاكت، عىلىمي دالەل» ەكەنىن باسا كورسەتۋ كەرەك. كوپتەگەن عالىمدار ءتىپتى شۋمەر ءتىلىنىڭ ءوزى تۇركى ءتىلى ەكەنىن اتاپ كەتكەن. تۇرىك عالىمى وسمان نەديم تۋنا، قازاق عالىمى و. سۇلەيمەنوۆ جانە كوپتەگەن باتىس عالىمدارى: ب. لاندسبەرگەر، دج. كلاۋسسون، ف. دەيمەل، گ. ۆينكلەر، ف. گوممەل، ز. اندرەاس، ف. حوممەل شۋمەر ءتىلى مەن تۇركى ءتىلىن بايلانىستىرادى. دەمەك، شۋمەر مادەنيەتى دە، شۋمەر مەديسيناسى دا، شۋمەر قۇقىعى دا  پروتوتۇركىلەردىڭ جەتىستىگى بولىپ سانالادى. ال ءازىربايجاندىق زەرتتەۋشى س. يزمايلوۆىڭ پىكىرىنشە ءتىپتى پارسىلاردىڭ جانە پارسىلىق تۇلعالار مەن ەڭبەكتەردىڭ باسىم بولىگى تۇركىلىك دۇنيەلەر. يزمايلوۆ «حالىقتى قۇل ەتۋدىڭ توتە جولى – ونىڭ تاريحىن تارتىپ الۋ» تەزيسىن مىسال ەتە وتىرىپ، وتارشىلار قالاي دا «تۇركىلەر» جەتىستىكتەرىن مانسۇق ەتۋدى كوزدەپ، اقىرى يراندى الۋ مۇمكىن ەمەستىگىن سەزگەندىكتەن تۇركى جاۋحارلارىنىڭ ءبارىن پارسىعا جازىپ وتىرعان دەپ نەگىزدەيدى. اۆتور، سونداي-اق ءتىپتى يران ءسوزىنىڭ ءوزى «ەران» دەگەن تۇركى ءسوزى دەپ كورسەتەدى. «ەر» تۇسىنىكتى، ال «ان» ەجەلگى تۇركىدەگى كوپتىك جالعاۋى بولعاندىقتان، تۇران سەكىلدى، ەران ەرلەر مەكەنى دەپ كورسەتەدى. كەيبىر مالىمەتتەردە يران تۇركىلەر مەكەنى رەتىندە كورسەتىلە كەلە، «اران» دەپ اتالادى. اراننىڭ ءبىر ماعىناسى ءبارىن جاۋلاۋشى، جالماۋشى بولسا، باسقا ماعىناسى ءبورى ماعىناسىنداعى ترانسفورماسيالانعان «ارلان» ۇعىمىنا سايادى. وسى تۇرعىدا قازاقى «ارانداتۋ» ءسوزى دە ءبىرقاتار ويلارعا جەتەلەيدى. بۇل مالىمەتتەردى كورسەتۋدەگى ماقساتىم، مانىنە قاراي پارسىلىق جەتىستىكتەردىڭ ءبىرقاتارىن تۇركىلىك جەتىستىكتەر رەتىندە قابىلداۋىمىز قاجەتتىلىگى.^[4] البەتتە، بابىردىڭ ءۇندىستاندا، سۇلتان بەيبارستىڭ مىسىردا بيلىك قۇرعاندىعى ماسەلەلەرىن دە تاراتىپ ايتۋعا بولار ەدى. ءبىراق تۇركى كىلەمدەرىنىڭ «پارسى كىلەمدەرى» اتالىپ كەتكەندىگى سەكىلدى تاريحي ادىلەتسىزدىكتەر نازارىمىزدى اۋدارعاندىقتان عانا پارسىنى (جاناما تۇردە ارابتاردى) مىسالعا الىپ وتىرمىز. ورتاق جاراتۋشى (زاراتۋشترا) كەزەڭى، ساق داۋىرىندەگى تۇمار حانشايىم باسقارعان كەزەڭ بولسىن، بەرىرەكتەگى سىر بويىن مەكەن ەتكەن ءىح عاسىرداعى حوراسان اتا كەزەڭى بولسىن تۇركىلەردىڭ پارسىلارعا (ارابتارعا) ىقپال ەتپەۋى مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان تىلىمىزگە پارسى-اراب سوزدەرى ىقپال ەتتى دەپ ءبىرجاقتى قارايتىن ءادىستى وزگەرتىپ، كەرىسىنشە تۇركى ءتىلىنىڭ پارسى جانە اراب تىلدەرىنە ىقپال ەتۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىراتىن ءادىستى ورنىقتىرعان ءجون بولار ەدى. ءتىپتى جوعارعى مىسالداعى «ستان» ءسوزىن دە پارسىدان ەنگەن ءسوز دەپ كەلدىك.

انتيكاعا قايتا ورالساق، باسقا سالادىعى سەكىلدى، انتيكالىق مەديسينالىق جەتىستىك تە پروتوتۇركىلىك بازيس نەگىزىندە دامىپ كەلگەن. باسقالارىنا توقتالماي-اق، كاپيتوليلىك ءبورى مەن تۇركىلىك كوك ءبورى ساباقتاستىعى مىسالىن ايتساق تا، جەر-سۋ اتتارىن ايتساق تا (مىسالى، مەنىڭ تەڭىزىم، يەسى مەنمىن دەگەن ماعىنا بەرەتىن ەگەي تەڭىزى تۇبىرىندە تۇركىلىك «ەگە»، «يە» ءسوزى جاتىر، ە.ق.)، مانۋسكريپتەردەگى تۇركىشە ماتىندەردى الساق تا تۇركىلىك ءىزدى بايقايمىز. «گرەك، نە گرەكيا دەگەن اتاۋ اتىمەن جوق، ب.د.د ءىۇ-ىىى مىڭجىلدىقتا كىشى ازيا، ياعني، قازىرگى تۇركيا جەرى ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتى شارىقتاپ گۇلدەنگەن ولكە بولدى. تۇرىك عالىمى اديليا ايدا ب.د.د ءى مىڭجىلدىقتا اپەننين جارتى ارالىنىڭ تەرىستىك باتىس بولىگىندە ريمگە دەيىنگى وركەنيەتتى ومىرگە كەلتىرگەن ەترۋسكىلەردىڭ تەگى تۇرىك ەكەنىن دالەلدەيدى. ال تۇرىك حالىقتارىنىڭ شىعۋ تەگىن التاي تاۋىنداعى قانشىق قاسقىرمەن بايلانىستىراتىن اڭىزدى ەسكەرسەك، “ۇلىن ۇرىمعا، قىزىن قىرىمعا قوندىرعان” دەگەن كونە ماتەلدىڭ قايدان شىققانى تۇسىنىكتى بولادى».^[5]

ونىڭ ۇستىنە سول كەزەڭدە «الىس-بەرىس» وتە جاقسى جولعا قويىلعان بولاتىن. قىتايمەن اراداعى قۇداندالىق بولعانى سەكىلدى، گرەكتەردە قىزدارىن پروتوتۇركىلەرگە، اقىلى اسقان ساقتارعا ۇزاتۋ كەڭ ۇردىسكە اينالعان. مىسالى، ءومىرىنىڭ باسىم بولىگىن ناعاشى جۇرتىندا وتكىزگەن پروتوتۇركى انارىس گرەكتەردىڭ جيەنى. جەتى دانىشپاننىڭ ءبىرى سانالعان، ساق انارىس (اناحارسيس) بابامىزدىڭ دانەكەرلىگى گرەكتەرگە ۇلى دالا جەتىستىكتەرىن تانىستىردى. اتى اڭىزعا اينالعان دالا دانىشپانى، انارىستىڭ ناقتى ءومىربايانى تۋرالى دەرەكتەر ديوگەننىڭ مالىمەتتەرىندە كەزدەسەدى. ول شامامەن ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 605-545 جىلدار ارالىعىندا عۇمىر كەشكەن. 594 جىلى «ارحونت ەۆكراتتىڭ تۇسىنداعى وليمپيادا ءوتىپ جاتقان ساتتە افينىعا كەلگەن. وسى كۇننەن باستاپ سولوندى ۇيىنە ىزدەپ كەلىپ، ءومىر بويى دوس بولىپ ءوتىپتى. گەرودوت ءاناحارسيستى سكيف تايپالارىنان شىققان، جاستايىنان ونەر-بىلىمگە قۇمار، ەللادانىڭ ءتىلىن ۇيرەنىپ وسكەن، اسكەري ونەردەن دە تاعىلىم العان، سكيفتەردىڭ ادەت-عۇرپىن وتە جەتىك بىلگەن، دۇنيەنىڭ سىرىن بىلمەككە ۇمتىلعان اتاقتى ادام» - بولعان دەپ كورسەتەدى. سەكست ەمپيريك ءاناحارسيستى جەتى دانىشپاننىڭ بىرىنە جاتقىزا وتىرىپ، ونىڭ ەمشىلىك دارىنىن دا ايتىپ وتەدى. فيلوسوفيالىق سوزدىكتەر بويىنشا انارىس، ەشقاشان جاراقات دەگەندى بىلمەپتى، مۇنتازداي تازا، كىرشىكسىز دەنساۋلىق يەسى سانالعاندىقتان، دەنەسىنە جارا تۇسە قالسا ءاپ ساتتە ەمدەپ جازىپ الاتىن بولعاندىقتان، اناحارسيس – جارالانبايتىن اتانىپ كەتكەن. اناحارسيس گرەكتەرگە تازالىقتى ناسيحاتتاپ، ماسكۇنەمدىكتىڭ زيان ەكەندىگىن نۇسقاپ، سول كەزدەگى ساق دالاسىندا كەڭ تارالعان گيمناستيكامەن اينالىسۋدى ۇنەمى ۇسىنۋمەن بولعان. انارىس سۋدا ءجۇزۋ نەگىزىن قالىپتاستىرىپ، ساقتاردا ىقىلىم زاماننان بەلگىلى جەلكەندى كەمە مەن ونى توقتاتۋ تەتىگى سانالاتىن زاكىردىڭ نە ەكەنىن ەللادالىقتارعا ۇقتىرعان. ءاناحارسيستىڭ قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن سالاۋاتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋدان بولەك ءار سالاعا بايلانىستى 50 شاقتى شىعارمالارى بولعان. ول ەللادالىقتارعا سكيفتىك ويلاۋ جانە سويلەۋ مانەرىن قالىپتاستىرعان. بەيرەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا اناحارسيس بىرنەشە مارتە وليمپياداعا قاتىسىپ، جۇلدەلى ورىندارعا يە بولعان. كەزىندە دانىشپاندى ءپىر تۇتقان فرانسۋز فيلوسوفى ءارى توڭكەرىسشىسى جان-باتيست كلووتس ءاتى-جونىن اناحارسيس دەپ وزگەرتىپتى. اناحارسيس زامانىندا انتيكاعا تانىلعان اتاقتى دارىگەر ساق دالاسىنان شىققان توقسارى (توكساريس) دا ءومىر سۇرگەن. انارىس توقسارىنى ءوز ۇستازىنا بالاعان. ەلليندىك شەشەن لۋكياننىڭ جازبالارىندا توقسارى اسكلەپيي ۇمبەتىمەن قاتار تۇرعان اسقان دارىگەر رەتىندە سيپاتتالادى. ول قايتىس بولعاننان كەيىن دە افينىلىقتار ۆارۆارلىق بالگەر اۋليە رەتىندە وعان ۇنەمى قۇرباندىق شالىپ تۇرعان ەكەن. وسى تۇرعىدا ەلليندىكتەر پروتوتۇركىلەردە كەرەكتىنىڭ ءبارى بارىن مويىنداعاندىقتان، ساقتاردى، ولاردىڭ بىزدە ءبارى بار دەگەندەرىنە وراي «ۆارۆار» اتاپ كەتسە كەرەك. اتاقشى تاريحشى گەرادوت، «تاريح» ەڭبەگىندە «سكيفتەردە ومىرگە قاجەتتىنىڭ ءبارى بار» دەپ كورسەتەدى. سوندىقتان، ۆارۆار ءسوزى «ءبارى بار» سوزىنەن الىنعانىنا ەش ءشۇبا بولماسا كەرەك (ە.ق.).

رەسەيلىك عالىم ۆ.گ. لازارەنكونىڭ زەرتتەۋلەرىنە سايكەس ءتىپتى، جوعارىدا ايتىلعان اسكلەپيي، بۇعان قوسا پرومەتەي، اپوللون، احيلل سەكىلدى عۇلامالاردىڭ ءوزى گرەك ەمەس. ولار شاماندار! ۆ.گ. لازارەنكونىڭ ايتۋى بويىنشا ستۋدەنتتەرگە مەديسينا تاريحى شىنايى وقىتىلىپ جۇرگەن جوق. مەديسينا تاريحى مەديسينا تابيعاتىنا جاقىن جۋىمايدى جانە ونداعى بەرىلىپ جۇرگەن مالىمەتتەر مۇلدەم ەسكىرگەن. مالىمەتتەر ەۋروپاسەنتريزم پايداسىنا دالەلسىز ەنشىلەنگەن جانە يدەولوگيالاندىرىلعان. بۇل تۇرعىدا جۇيەلى ءارى عىلىمي باعىت قاجەت. ال، قازىرگى مالىمەت بەرۋ عاسىرلار بۇرىن قولدانىلعان «مەديسينا اتالارىن» دارىپتەۋ، قۇرعاق بايانداۋ مەن ميفكە نەگىزدەلگەن ەرتەگى عانا! وسىلايشا، اۆتور انتيكالىق كەڭىستىك اۋماعىن قارا تەڭىزدى اينالدىرا كەڭىتەدى^[6].

دەگەنمەن، بۇل اۆتور دا جەمە-جەمگە كەلگەندە سول داۋىردەگى جەتىستىكتەردى قارا تەڭىز بەن جەرورتا تەڭىزىن تەربەتكەن تۇركى الەمىنەن قىزعانىپ، انتيكالىق كەڭىستىككە ورىس پەن ۋكراين دالاسىن عانا قوسۋعا تىرىسىپ باعادى. بۇل فاكتىنىڭ ءوزى عانا عىلىمدى اركىم وزىنە تارتاتىندىعىن كورسەتەدى. ەۋروپاسەنتريزمدى جوققا شىعارۋمەن ءبىر مەزەتتە، سلاۆيانوفيلشىلدىك ويدى العا تارتۋ عىلىمدا وبەكتيۆتىلىكتىڭ جەتىسپەي تۇرعانىن كورسەتەدى. راستى راس، دۇرىستى دۇرىس، بۇرىستى بۇرىس دەۋ كەرەك. قازاق عالىمى ك. يسليام لاتىن تىلىنە قاتىستى ەڭبەگىندە انتيكا مەن ريم وركەنيەتىنە قاتىستى «ريم وركەنيەتى 2 مىڭ جىل بۇرىن پايدا بولسا دا، ءبىز ەجەلگى ريمدىكتەردىڭ ءومىرى تۋرالى كوپ ناقتىلى مالىمەتكە يەمىز، ءبىراق بۇلاردىڭ بارلىعى تاريحي فاكتىلەر ەمەس. ول كوبىنەسە اڭىزدارمەن، ەرتەگىلەرمەن، ريتوريكالىق قيالدارمەن تىعىز بايلانىستى (كەيدە ءتىپتى ادەيى بۇرمالانعان)» دەپ وتە ءادىل اتاپ كورسەتەدى.^[7] انتيكالىق مەديسيناعا بايلانىستى ارناعا قايتا ويىسساق ءبىرقاتار تۇلعالار مەن جەتىستىكتەردى ايتۋىمىزعا بولادى. اڭىزدارعا سايكەس ساتۋرننىڭ بالاسى كەنتاۆر حيرون شوپپەن ەمدەي بىلگەن، اسكلەپييدى جوعارىدا ايتتىق، اينالىپ كەلگەندە اڭىزداردىڭ ءبارى انتيكالىق شيپاگەرلىكتى شامانداردىڭ ىسىنە تەڭەيدى. ناقتىلىق جوق. ميفتەر ءبىردى ايتىپ بىرگە كەتەدى. بىردە مىڭ جىل الشاق جاتقان شۋمەر مەكەنىن كورسەتسە، بىردە فراكياداعى دارىگەرلىك ءادىستى سيپاتتايدى. كروتوننان شىققان الكمەون ادام ميىنا نازار اۋدارىپتى. گيپپوكرات، مەديسينالىق بىلىمدەردى جيناقت