"قازاق ەلى - 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە!
(قازاق تاريحىنداعى سەنساسيالار توپتاماسى - ەكىنشى جازبا )
بيسميللاحير راحمانير راحيم!
بۇل تاقىرىپتا قانداي ماسەلە كوتەرىلىپ وتىرعانىن ونىڭ اتاۋىنان بىردەن اڭعارۋعا بولادى. تاقىرىپتىڭ بۇلايشا اتالۋىنىڭ باستى سەبەبى، بەدەلدى ءارى رەسمي تاريح رەتىندە كەزىندە ادىلەتسىز ورنىققان ەۋروپاسەنتريزمگە دەگەن نەگىزدى قارسىلىقتان تۋىنداپ وتىر. قارسىلىقتىڭ ءمانى بىرىنشىدەن، ەۋروپاسەنتريزمنىڭ جالعان دايەكتەرىنە قاراما-قارسى جانە بارا-بار جاۋاپ قايتارۋدا بولسا، ەكىنشىدەن، ولاردى جوققا شىعارىپ تەرىستەۋدە. تاقىرىپ تاڭدالعانداعى باستى ماقسات تا وسى بولاتىن. بۇل ماقساتتىڭ ورىندالىپ، تاريحي ماسەلەلەردى قاراستىرعاندا «تۇركىسەنتريزم» ۇعىمىنىڭ قولدانىلعانى اقيقاتتىڭ ورناعانى بولىپ سانالار ەدى. ال، اقيقات – الەمدىك وركەنيەتتىڭ قالىپتاسۋىندا تۇركىلەردىڭ قاتىسقاندىعى. ولاردىڭ قاتىسىپ قانا قويماي وركەنيەت ورىلۋىندە شەشۋشى ءرول اتقارعاندىعى. ءارى بەرىدەن كەيىن، ەۋروپاسەنتريزم ۇعىمى قالىپتاسقاندىعىنىڭ ءوزى تابيعاتتىڭ زاڭىنا قايشى جانە اقىلعا سىيمايدى. قانداي دا نارسە بولماسىن ونىڭ قوزعاۋشى كۇشى ەش جاعدايدا شەتىندە ەمەس، ونىڭ ورتاسىندا بولادى. ءتىپتى ماتەماتيكالىق-گەومەتريالىق جولمەن قاراساق تا «سەنتر» شەتتە ەمەس قاق ورتادا بولادى. جەردىڭ يادروسى دا ءدال ورتادا، ادامنىڭ جۇرەگى دە وزگە جەردە ەمەس – كەۋدەدە. ەۋروپاسەنتريستىك، ەگويستىك دۇنيەتانىمنىڭ قاتەلىكتەرىنىڭ ءوزى رەسمي ورنىعىپ، كولۋمبتىڭ ءۇندىستاندا ءجۇر ەكەنمىن دەپ جاڭىلىسىپ، امەريكاندىق تۇركىلەردى ۇندىستەر اتاپ كەتكەن «قاتە» تۇجىرىمى دا رەسمي قابىلدانىپ كەتكەندىگى ەۋروپاسەنتريزم ىقپالى... ولار ءتىپتى جەر-جاھاننىڭ كەڭدىگىن تارىلتىپ ءمانى بويىنشا «كۇنباتىس» اتالۋى ءتيىس تەڭىزدى دە «جەرورتا» تەڭىزىنە اينالدىردى. وسى زاڭدىلىققا سايكەس ەشبىر دالەلسىز-اق وركەنيەت وشاعى قۇرىلىقتىڭ ءدال ورتاسىندا دەگەن فورمالدى تۇجىرىمنىڭ ءوزى جەتكىلىكتى. الايدا، فورمالدى تۇردە بۇنىڭ راس ەكەنى بىلاي تۇرسىن، شىن مانىندە جانە ءىس جۇزىندە دە وركەنيەت ەۋرازيا كىندىگىنەن باستاۋ الىپ تۇرعانى جانە وعان تۇركىلەردىڭ تىكەلەي قاتىسقانى بۇكپەسىز شىندىق بولىپ وتىر. ەگەر ەۋروپاسەنتريزم وركەنيەت دامۋىندا ەۋروپا حالىقتارىنىڭ شەشۋشى ءرول اتقاراتىنىن كورسەتىپ، باسقالاردىڭ ۇلەسىن جوققا شىعاراتىن بولسا، مەنىڭ تاراپىمنان تاقىرىپتا بەلگىلەنىپ، ۇسىنىلىپ وتىرعان «تۇركىسەنتريزم» ازيانىڭ ادەيى ەلەنبەي جۇرگەن اۋماقتارى مەن كوشپەندىلەر ۇلەسىن نەگىزدەۋگە جانە ادامزات جەتىستىكتەرىندە تۇركىلىك ىزدەردىڭ بار ەكەنىن دايەكتەۋگە باعىتتالىپ وتىر. ەۋروپاسەنتريزم تۇركىلەر جەتىستىكتەرىن جوققا شىعارعان بولسا، تۇركىسەنتريزم ەۋروپا حالىقتارىنىڭ جەتىستىكتەرىن جوققا شىعارمايدى، تەك تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋدى كوزدەيدى. ويتكەنى ورتا، تاياۋ، قيىر شىعىس قانا ەمەس، قازىرگى قاعىنان جەرىنگەن ەۋروپا حالىقتارىنىڭ وزەگىن كەزىندە تۇركىلەر قۇراعان.
ءبىرىنشى جازبامدا رەتروەكسكۋرس جاساۋدا زەيىنىمىزدى سان تاراپقا شاشىراتىپ الماۋ ءۇشىن باستى ناۋا مەديسينا بولسىن دەپ شەشكەن ەدىك. بايقاپ وتىرعاندارىڭىزداي وسى تاقىرىپ اياسىنداعى ماسەلەلەردىڭ مەديسينا مەن مەديسنالىق قۇقىق تاريحىنا تەك جاناما عانا قاتىسى بار. بۇل ماقالادا قورىتىندىعا كەلەردە كوبىنەسە اكسيوماتيكالىق ادىستەردى پايدالاندىم. ويتكەنى، شىندىعىندا دا جازعاندارىمنىڭ باسىم بولىگى ءتىپتى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيومالار. سونىمەن قاتار، ورايىنا قاراپ ءبىرقاتار جايتتاردى التەرناتيۆتىك، ادەكۆاتتىق سارىندا قاراستىردىم. قاجەتىنە وراي ەۋروپاسەنتريستىك ماندەگى كەيبىر تۇستارعا قاتىستى نەگاسيونيزم مەن ريەۆيزيونيزمدى قولدانا وتىرىپ، ءتىپتى ولاردى جوققا شىعارعان جاعدايلار دا بولدى. دەسە دە وتارشىلىق رۋحىندا قالىپتاسقان قولدان جاسالعان تاريح ءوزىن ءوزى ساقتاندىرىپ قويعاندىقتان كوپ جاعدايدا ونىڭ بۇكپەسىز شىندىقتى، جاڭا ادىستەر مەن بەتالىستاردى تانۋعا قۇلىق تانىتپايتىندىعى تۇسىنىكتى. وسىلايشا، «بەكىتىلگەن» جالعان تاريحقا قارسى، ەۋروپاسەنتريزمگە سىن كەلتىرىپ نەمەسە كەڭەستىك قاتتالعان تاريحتىڭ بۇرمالانعان ەكەنىن كورسەتۋ جولىمەن جاسالعان جاڭا زەرتتەۋلەردى ەلەۋسىز قالدىرۋ ءۇشىن قالىپتى-نومەنكلاتۋرالىق تاريحتا «فولك-حيستوري» تىركەسى قولدانىلىپ، تاريحتان اقيقات ىزدەگەن زەرتتەۋشىلەردى فولك-تاريحشىلار ساناتىنا قوسۋ ءۇردىسى دە قالىپتاسقان. وتىرىككە سەنبەي شىندىقتى جازعانى ءۇشىن وپپونەنتتەرىمىز اتالعان تىركەسپەن ە.بەكماحانوۆ، و.سۇلەيمەنوۆ سىندى تۇلعارىمىزدى دا اتاپ كەتكەن. بۇنداي كەدەرگىلەرگە قاراماي الداعى ۋاقىتتا دا ادەكۆاتتىق تۇركولوگيا بويىنشا زەرتتەۋلەرىمىزدى جالعاستىرىپ، ولاردى ەندى جەكەلەگەن سالالىق ارناعا بۇرا وتىرىپ زەردەلەگەن دۇرىس. تۇركىسەنتريزم اتاۋى تىلىمىزبەن ءبىرشاما ۇيلەسپەگەنى بولماسا، ءدال قازىرگى ساتتە بولمىسىمىز ايقىندالىپ، وزگە ەلدەر تاراپىنان «لايىقتى» تۇرعىدا مويىندالۋىمىز ءۇشىن بۇل تىركەستىڭ كوپ قولدانىلۋى تاپتىرماس شەشىم بولىپ تۇر. وسى ارقىلى تاريحتاعى اقتاڭداقتار بۇل كۇنگى پاراديگمالار اۋىسقان شاقتا لايىقتى زەردەلەنىپ ءادىل باعاسىن الاتىن بولادى. ال بۇلاي بولماسا ءالى ەكى ءجۇز، ءۇش ءجۇز جىلدان كەيىن دە وپپونەتتەرىمىز تاراپىنان تاريحى بولماعان 20-شى عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى عانا عايىپتان پايدا بولعان، وعان دەيىن ارتتا قالعان، جابايى، ۆارۆار، تاعى، بۇراتانا، ابوريگەن حالىق بولعان دەگەن تاڭبامەن سيپاتتالىپ جۇرەتىنىمىز ايدان انىق. تۇركىسەنتريزم – عىلىمي پروگرەسس پەن وركەنيەت دامۋىنىڭ وزەگىن تۇركىلەر مەن تۇركى تىلدەس حالىقتار قۇرايتىنىن ۋاقىت تۇرعىسىنان جانە كەڭىستىك جونىنەن، بۇرمالانعان دەرەكتەردى قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى وبەكتيۆتى زەرتتەۋگە باعىتتالعان عىلىمداعى ادەكۆاتتىق-ۆينديكاسيالىق تۇجىرىم، – دەگەن انىقتاما ۇسىنار ەدىم. بۇل تۇرعىدا تۇركىلىك فاكتوردىڭ امەريكاعا، تۇتاستاي العاندا ەۋروپاعا، سونىمەن قاتار ءبىرىنشى جازبامدا بايان ەتىلگەندەي ازياعا: ەجەلگى شۋمەر، مىسىر، اراب، پارسى، ءۇندى، جۇڭگو جەرىنە دەگەن ىقپالى دا قامتىلادى.
اركىم قولىندا باردى عانا جاراتادى. باسقانىڭ قولىنداعى نەمەسە ودان جاسىرىن تۇرعان نارسە، قولىندا بولماعاسىن بەلگىسىز بولىپ قالادى. سالعان جەردەن ءدال وسى ويدى ەۋروپاسەنتريستىك كوزقاراستاعى عالىمدارعا قاتىستى ايتقىم كەلىپ وتىر. ءماتىن اراسىندا بۇنىڭ ءمانى وزدىگىنەن اق تۇسىنىكتى بولار دەپ ويلايمىن. قازاق حالقىندا «ەر ازىعى مەن ءبورى ازىعى – جولدا»، دەگەن قاناتتى ءسوز بار. تىلدا كارىلەر مەن قارتتار، ايەلدەر مەن بالالار عانا قالاتىن بولعان. ال ەرلەر تۇزدە، قۇلا دۇزدە جۇرەتىن. ءتۇز تاعىسىمەن ءبىر ماعىنادا سيپاتتالاتىن ەرلەر عۇمىرى سايىن دالامەن بىتە قايناسىپ ورىلەتىن. سوندىقتان دا جۇرەكتەرىن اتاجۇرت پەن اتامەكەن سىندى قاستەرلى ۇعىمدار ەلجىرەتىپ تۇرعانىمەن قازاق بالاسىنىڭ مەكەنى مەن باباسىنىڭ مەكەنىن گەوگرافيالىق كەڭىستىك تۇرعىسىنان قاشىقتىق پەن الشاقتىق ءبولىپ تۇراتىن. بۇل ءتىپتى مىنا شۋماقتاردان دا كورىنەدى:
تاعدىر ايداپ ۇرىم كەتكەن وعلانىم،
قۇرىلىقتى دۇبىرلەتكەن وعلانىم،
ارعىماعىن تارپاڭ ەتكەن وعلانىم،
جات قامالىن تالقان ەتكەن وعلانىم،
بوتەن جۇرتتا ءبورىلى تۋ كوتەرىپ،
تۇركى داڭقىن قالقان ەتكەن وعلانىم!
امانات جۇرت مەندە قالعان، وعلانىم،
جۇرەگىمدى شەرگە مالعام، وعلانىم.[1]
ءوز تاريحىمىزعا كەلگەندە ءوزىمىزدى ۋاقىتپەن دە، كەڭىستىكپەن دە شەكتەمەۋىمىز كەرەك (مىسال رەتىندە ساۋال تاستاسام: اكەڭنىڭ وسىندا جۇرگەنى ءومىر، ال ونىڭ اسكەردە، ايتالىق يركۋتسكىدە، سىبىردە جۇرگەن كەزدەرى ءومىر ەمەس پە؟ اتاڭنىڭ مۇندا جۇرگەنى ءومىر ال بەلارۋس پەن ۋكراين مايدانىندا شايقاسقانى نە؟ ول جاقتا بولدى عوي، جىلدارىن سوندا وتكىزدى عوي؟!). اتا بابالارىمىز قاي سوقپاقپەن ءجۇردى، قاي جەردە ولاردىڭ سۇيەگى قالسا، سول جەردە ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ ءبىر بولشەگى جاتىر دەگەن ءسوز. بۇگىن ول جەرلەر بىزدىكى بولماعانىمەن، سول جەرلەردىڭ قويناۋى ءبىزدىڭ تاريحىمىزدى جاسىرىپ جاتىر. سەبەبى ول جەرلەردە اتا بابالارىمىزدىڭ ىزدەرى سايراپ جاتىر. بۇل ويىمنىڭ استارىندا نە جاتقانىن اڭعارعاندارىڭىز ابزال بولار ەدى. ويىمدى تاراتىپ ايتسام ءبىز ەشقاشان دا قازاق تاريحىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىمەن عانا بايلانىستىرماۋىمىز كەرەك. تەك قازىرگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىمەن عانا بايلانىستى، ونىڭ شەگىنەن قارىس قادام شىعا المايتىن، شەكارادان تىسقارى جەردىڭ تاريحىن قاراۋعا يمەنگەن تاريح: تاريحتى جازۋشى عىلىم دوكتورى، مەيلى اكادەميك بولسىن، ول – تاريح ەمەس، تاريح بولسا دا تولىق تاريح ەمەس، تولىق تاريح بولسا دا، بار بولعانى ولكەتانۋ تاريحى عانا! سوندىقتان دا تاريحقا كەلگەندە كەڭىستىگىمىزدى ءۇش الاتاۋ[2](ە.ق.) ارالىعىنا سىعىمداعىم كەلمەدى. ال تاريحي ۋاقىتتى ءقازىر ءالى دارىپتەلىپ جۇرگەندەي انشەيىن، «رەسەيدىڭ قازاق ەلىن جارىلقاعان» تۇسىنان باستاعىم كەلمەدى.
قازاق جەرىندەگى جانە قازاقتار، پروتوقازاقتار مەن پروتوتۇركىلەر جۇرگەن جەردەگى تاريحىمىز تايمىر مەن شۋمەر ارالىعىندا قاتتالىپ جاتىر.
تايمىر اتاۋى پروتوتۇرىكتەر زامانىندا قالىپتاسقان. تۇبىرىندە «تامىر» ۇعىمى جاتىر دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. تامىر بىرىنشىدەن جەردىڭ قيىرى، جەردىڭ باستالۋى، جەردىڭ تامىرى ۇعىمىن بىلدىرسە، ەكىنشىدەن تۋىس، تۋىسقان ۇعىمدارىمەن توركىندەس (ە.ق.). پيرەنەيدەگى ۇڭگىردە قاشالىپ سالىنعان، ۇستىنە تەرى جامىلىپ، باسىنا بۇعى ءمۇيىزىن قاداعان باقسى بەينەسى عالىمدار زەرتتەۋى بويىنشا 20 مىڭ جىلدىق تاريحتى سيعىزىپ تۇرعان كرومانوندىق كەزەڭگە جاتادى ەكەن. بۇل كىم، بۇل كىمنىڭ بەينەسى؟ ارينە بۇل شامان. بۇل باقسى. بۇل پروتوتۇرىك. بۇعىنى يسپانيا مەن جەرورتا تەڭىزى ماڭايىنداعىلار بىلمەيدى دە، ال ونى ءبىز اۋدارماشىسىز تۇسىنە الاتىن ءسىبىر حالىقتارى قاستەر تۇتادى. تايمىرلىق پروتۇرىكتىك كوش شىعىسقا دا، باتىسقا دا تارامدالىپ پوليار شەڭبەرىمەن پاراللەل تۇردە بەرينگوۆ وتكەلى، سكانديناۆيا، گرەنلانديا، اتلانتيدا جەرلەرىمەن وتسە كەرەك. تايمىر پروتوتۇركىلەردىڭ ءبىر لەگىن – تەرىسكەي تۇركىلەرىن امەريكاعا وتكىزگەن، ولاردىڭ كەلەسى لەگىن سىبىردەن شۋمەرگە جەتكىزگەن تەرەڭ تامىرلى بەكەت! ءبىر كەزدەگى جادىراعان كۇن رايىنىڭ سۋىتۋى، مۇحيت سۋىنىڭ مويناقتى جاۋىپ، وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك الەمدى ەكى ماتەريككە ءبولىپ تاستاۋى سەكىلدى فاكتورلار پروتوتۇركىلەردىڭ شۋمەر وركەنيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋىنا الىپ كەلدى. شۋمەر ەلىنىڭ تۇركىلىك ەكەنى، ونىڭ حالقى قاڭعارلار، ياعني كيەڭكىرلەر تۇركى تىلىندە سويلەگەنى ءار سالاداعى عالىمدارمەن الدەقاشان زەرتتەلىپ كەتكەندىكتەن، سول زەرتتەۋلەر نەگىزىندە سەنىمدى تۇردە شۋمەردى تۇركىلەر ەلىنە جاتقىزىپ وتىرمىن. بۇل ورايدا تەك شۋمەردەن ءسال كەيىن ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتا قازىرگى يران ەلى اۋماعىندا قالىپتاسقان ەلام (ەلام) ەلىنىڭ نەگىزىن تۇركىلەر قالاعانى جونىندەگى بولجامىمدى دا كەلتىرە كەتكەنىم ءجون بولار. ەمپىلحان (ەنپيلۋحان)، ۇنتاش (ۋنتاش)، حۋمبان حالتاش سەكىلدى ادام اتتارى دا، ادامدۋن، شوشان (شۋشەن)، سىز (سۋز) سەكىلدى توپونيمدەرى دە بۇل ەلدىڭ تۇركىلىك بولمىسىن ايقىنداپ تۇر. ءتىپتى ەلام اتاۋىنىڭ وزىنەن-اق تۇركىلىك تۇرماق بىرنەشە قازاقى اتاۋدى ءبولىپ كورسەتە الامىز. ولار: «الەم»، مەنىڭ ەلىم ۇعىمى ماعىناسىنداعى «ەلىم» (ءتىپتى، «ءالىم» رۋىنىڭ اتاۋى دا وسىمەن ۇيلەسىپ تۇر). وسىلايشا پروتوقازاقتار اتىنىڭ تۇياعى تيمەگەن جەر تايمىر، ءسىبىر، شۋمەر، كەمەر ادىرلارىندا كەمدە كەم دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
وسى ءبىر قالتارىستا ەلەۋسىز جاتقان تايمىر جايىن الدەقانداي قىلىپ كوتەرىپ نە كورىندى دەگەندەي ساۋالدارعا جوعارىدا «تايمىر بەكەتى» تىركەسى ارقىلى جاۋاپ بەرىلدى دەپ ويلايمىن. ءبىرىنشى جازبامداعى «تت» دەپ كەلتىرگەن اببريەۆياتۋرامنىڭ ءمانى وسى: «تايمىر-تامىر» بولاتىن باۋىرلار. ءۇشىنشى جازبامدا دا تايمىرعا باسقا قىرىنان قىسقاشا توقتالاتىن بولامىن. دەسە دە تايمىر ءھام تامىر قازاقتىڭ بولمىسىن اشىپ تۇر دەگەن تۇجىرىمدى كەلتىرگىم كەلەدى. بۇكىل ۇلت پەن ۇلىستىڭ مايەگى مەن باستاۋى، ياعني تامىرى – قازاق! ءبارى دە قازاقتان باستاۋ الادى. وتقا سالسا جانبايتىن، سۋعا سالسا باتپايتىن، فەنيكستەي كۇلدەن قايتا تىرىلە الاتىن، وڭىنان دا، تەرىس تە «قازاق» بولىپ وقىلاتىن، قۇرلىقتىڭ قاق ورتاسىنداعى ءور رۋحتى حالقىمىز دا، قازاق ەتنونيمى دە، ۇعىمى دا وسى تامىردان باستاۋ السا كەرەك. كوپ دالەل كەلتىرمەي-اق اكسيوماتيكالىق تۇردە قازىرگى بارىمىزگە ءمالىم قازاق ەتنونيمدەرى قاتارىنا قازاق ءسوزىنىڭ ءمانى جونىندە جانە ءبىر، ولارمەن تامىرلاس بولجام ۇسىنباقپىن. بولجام ءمانى مىنادا ... شۋمەرمەن، ءتىپتى سوناۋ ميكرونەزياداعى يندونەزيامەن، امەريكاندىق ۇندىستەرمەن تابيعي «تامىرلاس» قازاق، قازىقتايىن نىق بولىپ ەۋرازيانىڭ ورتاسىنا «ماڭگى ەل» ىرگەتاسى رەتىندە قاعىلعان «قازىق» ۇعىمىنان باستاۋ الادى. مىنە، كەزەكتى سەنساسيالىق ءارى اكسيومالىق تۇردە كەلتىرەر بولجامىم وسى! ۇلتىمىزدىڭ اتاۋىنا قاتىستى بۇعان دەيىنگى بولجامداردىڭ ءمانىن زارەدەي دە تومەن تۇسىرمەيمىن. تەك سول بولجامدارمەن قاتار وسى وقىپ وتىرعان جورامالىمدى ۇسىنىپ وتىرمىن. سونىمەن: قازاق تەرەڭگە كەتكەن تامىرداي، تەرەڭگە قاعىلعان قازىق دەگەن سوزدەن باستاۋ السا كەرەك!
شۋمەر وركەنيەتىندەگى پروتوتۇركىلەر قالىپتاستىرعان مەديسينا مەن مەديسينالىق قۇقىق نەگىزدەرى ءتىپتى كەيىن پايدا بولعان انتيكا كەزەڭىنەن دە الدا تۇردى. تۇتاستاي ەۋروپا تۇتىنىنە تۇنشىققان ەۋروپاسەنتريزم جەتەگىندەگى عالىمداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ پىكىرى سىن كوتەرمەيدى. ويىما ەموسيونالدىق رەڭك بەرىپ ايتار بولسام، سانالى تۇردەگى، ادەيىلەپ شىعىستى مۇقاتۋ ماقساتىنداعى دوكرينالارى انىقتالعان جاعدايدا، بۇل سارىنداعى بۇكىل عالىم اتاۋلىنى «عىلىمي سوتقا» بەرىپ بۇكىل دۇمشە ەڭبەكتەرىن جويىپ، عىلىمي اتاقتارىنان ادا عىلىپ، مارقۇم بولسا دا ار جازاسىنا بەرۋ كەرەك. بۇنداي پيعىلدىلاردى «قىلمىسكەر» اتاۋ كەرەك. مۇنداي عالىمدار تۇتاس ۇلتقا، ۇلىسقا، مادەنيەتكە، وركەنيەتكە، حالىققا، مەملەكەتكە، تۇتاستاي تاريحقا قارسى، كەشىرىلمەس قىلمىس جاساپ وتىر.
قولىندا بار دەرەكتەر اراسىندا تۇركىگە قاتىستى مالىمەت جوق پا – جابايى، تاعى؛
وقىلۋى قيىن نەمەسە قوسىمشا ءبىلىمدى تالاپ ەتە مە – جابايى، ۆارۆار؛
ارنايى بارىپ زەرتتەۋ كەرەك پە، بارۋعا ۋاقىت جوق – جابايى؛
زەرتتەۋگە ۋاقىتتى جانە قوسىمشا قۇرالداردى قاجەت ەتە مە – جابايى، ابوريگەن؛
تۇسىنىكسىز بە – جابايى؛
تۇركىلىك جەتىستىك ەكەنى داۋسىز با – مەيلى، وندا ارابتارعا نە پارسىلارعا جازىلسىن، ءتىپتى بولماسا ءۇندى نە قىتايعا جازىلىپ «شىعىستىق» دەپ بەلگىلەنسىن، ايتەۋىر تۇركىلىك دەپ جازىلىپ كەتپەسە بولعانى؛
جەتىستىكتەرى بار ما – مۇمكىن ەمەس، بۇلار بۇراتانا حالىقتار، بۇلار جابايىلار. مىنە، سۋبەكتيۆتى كوزقاراستا بولعان عالىمداردىڭ ءوز عىلىمي جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ ءادىسىن ءدال وسى مىسالداردا كورسەتىلگەندەي سيپاتتار ەدىم.
ا.توينبي مەن و.شپەنگلەردەن باستاپ بۇل «عالىمدار» كۇللى الەمگە قارسى، كۇللى ادامزاتقا قارسى، تاريح پەن ديالەكتيكا زاڭدارىنا قايشى بولعانداي اسەر قالدىرادى. قانشاما مۇمكىن بولار دامۋدى تەجەپ وتىر. ا.توينبي كوشپەندى تۇركىلەردىڭ وتىرىقشىلارعا قاراعاندا جوعارى تۇرعانىن، جابايى اڭداردى العاش قولعا ۇيرەتكەنىن جازا تۇرا نومادتاردعا وركەنيەتتەر قاتارىنان ورىن بەرمەدى. تۇركى دۇنيەسىن ۆاككۋمدا قالدىرىپ، ەسەسىنە «افريكاندىق وركەنيەتتى» پاش ەتكەن عالىمدار باردى جوق، جوقتى بار ەتىپ كورسەتىپ كەتكەنى وكىنىشتى. شەتكەرى بريتانيا ۇلى اتالىپ، ۇلى دالا، ۇلى ازيا ورتا ازيا كەيپىندە بۇگىندە. ۆولتەر سەكىلدى ەۋروپاسەنتريزمگە قارسى شىعۋشى دەپ سەنىپ جۇرگەن نەمىس مادەنيەت تاريحشىسى ي.گ.گەردەردىڭ ءوزى تۇركىلەردىڭ تاريحتاعى رولىنە مەنسىنبەۋشىلىك تانىتقانىمەن قويماي، «عاسىرلار بويى جابايى كۇيدە قالعان بۇل ازياتتار كىمگە كەرەك؟ ەۋروپاعا كەلگەن جاتجۇرتتىقتار كىمگە كەرەك؟»[3] دەگەن ءجونسىز ساۋالداردى العا تارتادى. ەۋروپاسەنتريزم عانا ەمەس پاتشالىق رەسەي، ال كەيىننەن كەڭەستىك يدەولوگيا تاراپىنان دا تۇركىلىك جەتىستىكتەر مويىندالماي ايتۋلى تۇلعالار قاتاڭ سانكسيالار مەن رەپرەسسياعا ۇشىراپ جاتتى. "الاش" قوزعالىسىنىڭ كوشباسشىلارى احمەت بايتۇرسىنوۆ، ءاليحان بوكەيحانوۆ، تۇركىستان اۆتونومياسىنىڭ كوسەمى مۇستافا شوقاي سەكىلدى ارىستار وسىعان مىسال بولا الادى. ءتىپتى ۇلكەن كەڭەس ەنسيكلوپەدياسىنىڭ (بولشايا سوۆەتسكايا ەنسيكلوپەديا) ءۇشىنشى باسىلىمىندا تۇركىلەر جايىنداعى ماقالا مۇلدەم الىنىپ تاستالدى.[4]ال ورىستىڭ اقيقاتتى ايتىپ، تۇركى حالقىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جوقتاعان تاريحشىسى ميحايل حۋدياكوۆ بولسا «ۆەليكودەرجاۆنىي شوۆينيزم ۆ رۋسسكوي ەتنوگرافيي» سەكىلدى ماقالالارى ءۇشىن نكۆد قۇرىعىنا ءىلىنىپ اتىلىپ كەتتى. كەڭەستىك بيلىكتىڭ قۇرىعى جەتپەيتىن شەتەلدىكتەردىڭ تۇركىلەر مەن قازاقتار جايىندا جازعان وڭدى تۋىندىلارىنا ەش نازار اۋدارىلمادى. مىسالى، كوپتەگەن ءپوزيتيۆتى وي ايتقان زەرتتەۋشىلەر سەكىلدى، پولياك زەرتتەۋشىسى ادولف يانۋشكيەۆيچتىڭ: «…قازاقتىڭ ويلاۋ قابىلەتىنىڭ كەرەمەتتىگىنە بارعان سايىن كوزىم جەتتى. ءار قازاق ءوز شارۋاسىن جەتە تۇسىندىرەدى. ءتىپتى بالالارىنىڭ اقىلى ەرتە تولىسادى. …سوندا بۇلار تاعى، جابايى بولعانى ما؟ جو-جوق! يمانداي سىرىم! ءتاڭىرىم بويىنا وسىنشاما قابىلەت دارىتقان حالىق وركەنيەتكە جات بولىپ قالۋى مۇمكىن ەمەس»[5]دەگەن ويلارى بولدى. ءبىراق مۇنداي سارىنداعى جاعىمدى پىكىرلەر ەلەنبەدى.
بۇكىل الەمدىك وركەنيەتكە، بۇكىل عالامدىق پروگرەسس دامۋىنا بىردەن ءبىر ۇلەس قوسقان پروتوتۇركىلەر مەن پروتوقازاقتاردى مويىنداماۋ حالىققا عانا ەمەس، بۇكىل تاريحقا دا جاسالعان قيانات ەمەس پە. بۇكىل عالامنىڭ دامۋىنا بىردەن ءبىر ۇلەس قوسقان بىرەگەي تۇركى جۇرتىنىڭ جەتىستىكتەرىن مويىنداماۋ ەش قيسىنعا جانە ەش لوگيكاعا سىيمايدى. وسىعان بايلانىستى پروتوقازاقتاردىڭ[6] مەديسينالىق جانە قۇقىقتىق جەتىستىكتەرىن عانا ءسوز ەتپەي، جوعارىدا انىقتاماسىن كەلتىرگەن تۇركىسەنتريزم يدەياسىن نەگىزدەي وتىرىپ، ەۋروپاسەنتريزمگە قارسى دايەك رەتىندە الدىمەن تۇركىلەردىڭ جالپىادامزاتتىق جەتىستىكتەرىن دە اتاپ وتكەنىم ادىلەتتى بولار. ال، ەندى سوعان كىرىسەلىك. بيسميللاحير راحمانير راحيم!
ادام اتادان تاراعان ادامدار قازاق ەلىندە ادام دەپ اتالادى.
ەگەر جەر بەتىندە جۇماق بولعان بولسا، وندا ول حاۋا انانىڭ العاش المانىڭ، الما جەمىسىنىڭ ءدامىن تاتقان جەر، المانىڭ وتانى الاتاۋ بوكتەرىندەگى – الماتى. ال، المانىڭ ەكىنشى ماعىناسى بۇيرىق ەتىستىگى تۇرىندەگى الۋعا تىيىم سالىنعاندىعىن بىلدىرەتىن الما ءسوزى ەكەنىن ەسكەرسەك، بۇدان دا، ايتالىق «ءبىر ۋىس بيدايدى الۋعا بولمايدى» دەگەن ويدى اڭعارامىز.
الماتىدان باتىسقا قاراي ورنالاسقان ۇڭگىرتاس ەلدى-مەكەنى – جەردىڭ ەنەرگەتيكالىق ورتاسى، ياعني جەردىڭ كىندىگى بولىپ سانالادى.
ادام اتانىڭ قازانى باسقا جەردە ەمەس، قازاق جەرىندە، حان ءتاڭىرىنىڭ ەتەگىندە (ا.جانعالييەۆ، ە.وماروۆ).
ادامزات تاريحىنداعى ەڭ العاشقى ەپوس، ياعني «گيلگامەش تۋرالى اڭىز» پوەماسى شۋمەرلىك پروتوقازاقتار تۋىندىسى. پوەماداعى نەگىزگى ەكى كەيىپكەردىڭ ءبىرى گيلگاماش بولسا، ەكىنشىسى ەڭكەيدى (ەنكيدۋ). عالىم و.سۇلەيمەنوۆتىڭ زەرتتەۋىنشە گيلگاماش بيلگاماش بولسا كەرەك. بىلگەماش (بىلگىر بابا) ارقىلى بىزگە جەتكەن بىلگە بەك، بىلگە قاعان اتاۋلارىن ەش دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيوما دەپ تۇسىنگەن دۇرىس. بەكتەمىس، توقتامىس ەسىمدەرىندەگى تۇركىلىك ءتۇبىردى نەگىزگە الىپ ەپوستى بۇدان ءارى «بىلگەمىس تۋرالى اڭىز» دەپ اتار بولساق ەۋروپالىقتار قوي دەپ ايتا قويماس. قالاي اينالدىرسا دا قازاقىلىق سامالى ەسىپ تۇرعان بىلگەمىستى، «بىلگەمەس» دەگەننىڭ وزىندە دە ەستەمەس، ەسكەرمەس ەسىمدەرىمەن ۇندەسە قالادى. ولاي بولسا ەڭ العاشقى ەپوس كىمدىكى؟
VII-VI مىڭجىلدىقتا تۇركىلەر شۋمەر وركەنيەتىن قۇرا باستادى (Misinformative.info سايتىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا).
قازاق ەلى الەمدىك وركەنيەتتەردىڭ ەپيسەنترى بولىپ تابىلادى (امانگەلدى نارىمبايەۆ "اركايم. وچاگ ميروۆوي سيۆيليزاسيي، سوزداننىي پروتوتيۋركامي").
ۆاتيكان كىتاپحاناسىندا ساقتاۋلى ءىنجىلدىڭ ەڭ ەجەلگى ماتىندەرىنىڭ ءبىرى "پسالتىر" تۇركى تىلىندە جازىلعان جانە V-VI عاسىرلاردا ريمگە اكەلىنگەن. تۇركى تىلىندەگى وسى تەكتەس باسقا دا كىتاپتار جايىندا تاريحشى مويسەي كوگانكوتۆاسيي ايتىپ كەتكەن.[7]
پروتوقازاقتار ەڭ العاش جابايى جىلقىنى قولعا ۇيرەتتى.
پروتوقازاقتار العاش دوڭگەلەكتى ويلاپ تاپتى.
كونكيدى پروتوقازاقتار ويلاپ تاپتى (جەزقازعان ماڭىنداعى قازبا دەرەكتەر).
وليمپيادالىق ويىنداردى پروتوقازاقتار ويلاپ تاپتى.
پولو ويىنىن قازاقتار ويلاپ تاپتى.
حوككەيدى قازاقتار ويلاپ تاپتى (قازاق سپورت جانە تۋريزم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى، پروفەسسور ق. ح. زاكيريانوۆتىڭ زەرتتەۋلەرى بويىنشا).[8]
فۋتبولدى پروتوقازاقتار ويلاپ تاپتى (ماحمۋد قاشقاريدىڭ «ديۋاني لۇعات ات-تۇرىك» شىعارماسىندا سيپاتتالعان «تەپىك» ويىنى دالەل).
تەك پروتۇركىلەر عانا كوشپەندىلىك پەن وتىرىقشىلىقتى تەل مەڭگەرگەن.
پروتوتۇركىلەر العاش اقشانى ويلاپ تاپقان. تەڭگە اتاۋىنان دەنگي ت.ب. وزگە تىلدەگى اتاۋلار وربىگەن
پروتوتۇركىلەر العاش كەن وندىرگەن.
پروتۇركىلەر العاش دارى-دارمەك جاساعان.
ءۇندىس پروتوتۇركىلەرى العاش تاباك پەن كوكايندى انەستەزيا رەتىندە پايدالانعان.
پروتۇركىلەر قازىرگى اس راسيونىنىڭ نەگىزىن قالاعان. الما اعاشى مەن ءجۇزىمى جايقالعان جەتىسۋدان قاقتار مەن مەيىزدەر، جۋا، پياز، قامىر، كۇرىش، ەت تاعامدارى ءار ءتۇرلى ۆارياسيادا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تاراپ كەتكەن. قازى اينالدىرۋ – شۇجىقتار پايدا بولۋىنا؛ شالاپ، قاتىق، قۇرت، ىرىمشىك، يوگۋرتتار – ءسۇت كوكتەيلدەرى مەن كوپتەگەن دەليكاتەستەردىڭ پايدا بولۋىنا جول اشتى. شۇبات، قىمىز، بوزا الەمنىڭ ءتورت بۇرىشىنا تارالعانى سونشالىقتى ءتىپتى اعىلشىن تىلىنەن دە booze ءسوزى ارقىلى ورىن الدى. اتاقتى انتروپولوگ ليەۆي ستروسس مالىمەتتەرى بويىنشا بۇگىنگى كۇنى نەگىزگى تاعامدىق راسيون سانالاتىن كاpتوپ، جۇگەرى، جاڭعاق، كاكاو، ۆانيل، تومات، اناناس، بۇرىش، بۇرشاقتۇقىمداستار جانە ت.ب. ازىقتار ءۇندىس تۇركىلەرىنىڭ ارقاسىندا الەمگە تانىلدى.[9]
پروتوتۇركىلەر ىدىس-اياق پەن اس ءپىسىرۋ قۇرالدارىن الەمگە تاراتقان. ولار العاش قاسىق پەن شانىشقى، ءشومىش، وجاۋ، قازان، ساماۋىر سەكىلدى اc-اۋقات قۇرالدارىن جاساعان (www.bash-portal.ru)
پروتوقازاقتار ۇلى جىبەك جولىنا سەرپىن بەرىپ تۇركىلىك مەنەدجمەنت پەن ماركەتينگ جۇيەسىنىڭ كورىنىسى رەتىندە الەمدىك ساۋدا ورتالىعى ساۋداكەنت شاھارىن سالدى (م. ورىنبەكوۆ. پرەدفيلوسوفيا پروتوكازاحوۆ. ا.1994.)
قازاقتار شىن مانىندەگى ارييلەر (كلياشتورنىي، سۇلتانوۆ، وماروۆ، كوۆالسكايا زەرتتەۋلەرى بويىنشا. الايدا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ىلاڭىنىڭ كەسىرىنەن بۇل جونىندە ەشتەڭە ايتپاۋعا ءماجبۇرمىز).
پروتوقازاقتاردا ەرەكشە قۇرىلىستار بولعان. تۇركىستاندا قۇلۋەت بولسا، وتىرار شاھارىن وزگە قالالارمەن جالعاپ تۇرعان اتتى كىسى جۇرەتىندەي ەتىپ جاسالعان جەراستى جولدارى مەن توننەلدەر بولعان.
ەڭ العاشقى الەمنىڭ كارتاسىن پروتوقازاقتار جاساعان.
ۇلىقبەك باستاماسىمەن پروتوتۇركىلەر وبسەرۆاتوريادا العاش عارىش دەنەلەرىن زەرتتەي باستاعان.
جەر-جاھانداعى بارلىق توپونيمدەر مەن گيدرونيمدەردە تۇركى سوزدەرىن ايتپاعاننىڭ وزىندە، قازاق سوزدەرى مولىنان كەزدەسەدى.
الەمدەگى ەڭ باي كىتاپحانا قازاق جەرىندەگى وتىرار كىتاپحاناسى بولعان، ال الەكساندريا كىتاپحاناسى ەكىنشى ورىندا بولعان (ە.وماروۆ).
العاشقى قاعازدى ءىى عاسىردا قازاق جەرىندە، شۋ وڭىرىندە روتاتي اتتى پروتوقازاق كەندىردەن جاساعان. ەرتەدەگى قازاقتاردىڭ ەجەلدەن-اق 28 ءارپى، جەتى-سەگىز جازۋ توبى بولعان. V عاسىردا ارال تەڭىزىنىڭ شىعىس جاعىندا اققاعاز دەگەن ايەل پاتشايىم بولعانىن ەسكەرسەك قاعازدىڭ سول كەزدە كەڭ قولدانىستا بولعانى ءشۇباسىز. ياعني، ەۆوليۋسيالىق تۇردە جازۋلار پاپيروس، پەرگامەنت جانە قاعازعا جازىلا باستاعان (يبن باديس، مۋرات ادجي، ە.وماروۆ).
العاشقى كىتاپ – «اۆەستا» پروتوتۇركىلەر جەرىندە جازىلعان جانە ۇرگەنىش شاھارىندا ونىڭ ەسكەرتكىشى بار.
ءتىپتى بريتاندىق رىسارلار دا قازاق بولعان دەگەن بولجام بار (گوۆارد رەيدتىڭ «كورول ارتۋر – كورول دراكونوۆ» كىتابى جانە ق.زاكيريانوۆ زەرتتەۋلەرى بويىنشا).
ساكسوندار ساق تايپالارىنان شىققان. ساكسون ءسوزىن اعىلشىنشادان تىكەلەي اۋدارساق: «ساقتىڭ ۇلدارى» (Saks son، Saks sons) دەگەن ماعىنا بەرەدى.
عارىشپەن بايلانىس العاش قازاق جەرىنەن – بايقوڭىردان باستالعانى تۇسىنىكتى بولسا كەرەك.
تەك پروتوقازاقتار عانا الەمنىڭ ءتورت بۇرىشىن جايلاعان. اتلانت مۇحيتى مەن تىنىق مۇحيتى ارالىعىن الىپ جاتقان تۇركى يمپەرياسى الەمدەگى ەڭ العاشقى ءىرى يمپەريا بولعان.
قازىرگى ساتتە نەوتۇركىلەر 11 ملن. شارشى شاقىرىم اۋماقتا ءومىر كەشۋدە (زەرتتەۋشى ا. ابداكيموۆ).
ەگەر گيپەربورەيا ەلى شىنىمەن بولعان بولسا، وندا ول جەر پروتوتۇركىلەر مەكەنى بولعان (ە.ق.).
ەگەر اتلانتيدا بولعان بولسا، وندا ول جەردە ءبىزدىڭ بابالارىمىز مەكەن ەتكەن (ءا. بالقىبەك).
پروتوتۇركى نومادتار ەۋروپالىق وتىرىقشىلارعا قاراعاندا دەنە جانە رۋحاني دامۋ جاعىنان دا جوعارى تۇردى. جەر وڭدەۋگە قاراعاندا جانۋارلاردى ۇيرەتىپ ولاردى باعىندىرۋ جوعارى اقىل-وي عانا ەمەس، زەردەلىلىك پەن ۇلكەن ەرىك-جىگەردى تالاپ ەتكەن (ءتورت تۇلىكپەن قاتار، قۇماي-تازى مەن ساياتشىلىقتى قوسا العاندا).
پروتوتۇركىلەر، ونىڭ ىشىندە قازاقتار كۇنتىزبەنى، جىل ساناۋدى ويلاپ تاپتى.
قازاق كيىز ءۇيىنىڭ بۇرىشى بولمادى. ول دومالاق بولىپ شەكسىزدىكتى ءبىلدىردى جانە ەسىگى تەك شىعىسقا قارادى.
ءبىرىنشى ۇستاز ارىستوتىۇل (اريستوتەل) – پروتوتۇركى.
ەكىنشى ۇستاز ءال-فارابي – پروتوقازاق.
مەديسينا دامۋىن ايقىنداپ بەرگەن يبن-سينا – پروتوقازاق.
مەديسينادا توڭكەرىس جاساعان وتەيبويداق – قازاق.
تۇركى ال-بەرۋني كوپەرنيكتەن 500 جىل بۇرىن استرونوميادا ۇلى توڭكەرىس جاساپ جەردىڭ دومالاق ەكەنىن جانە جەردىڭ كۇندى اينالاتىنىن ماتەماتيكالىق تۇردە دالەلدەي وتىرىپ الەمنىڭ گەليوسەنتريستىك تەورياسىن جاسادى.
تۇركى مۇحاممەد ال-حورەزمي الگەبرانىڭ نەگىزىن قالادى.
فيلوسوفيا، ماتەماتيكا، گەوگرافيا، استرونوميا، مينەرالوگيا، حيميا، فيزيكا، مەديسينا سەكىلدى عىلىمدار تۇركى جەرىندە پايدا بولدى (adji.ru).
ەۋروپاداعى مالعا جايلى، جايىلىمدى جەر رۋمىنيا، حورۆاتيا، بولگاريا، البانيا مەن ۆەنگريا ت.ب. اۋماعى. ەۋروپانى جاۋلاعان تۇركىلەردىڭ سول جەردە تۇراقتاعان سەبەبىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. «بارار جەرىم بالقان تاۋ، ول دا ءبىزدىڭ بارعان تاۋ» دەگەن دانا حالقىمىزدىڭ ءسوزى ول جەرلەردىڭ بابالارىمىزدىڭ مەكەنى بولعانىن كورسەتەدى. بالقان تاۋداعى بالقارلار، بۇلعارلار، بولگارلارمەن تۇركىنىڭ ءتۇبى ءبىر.[10] «قىزىن قىرىمعا، ۇلىن ۇرىمعا قوندىرعان» بابالارىمىز جەرورتا تەڭىزىنىڭ بويى تۇرماق، تەڭىزدىڭ ارالدارىنا دەيىن مەكەن ەتكەن. كيپر ارالدارى «الاش ارالدارى» اتالعان.[11] بۇل ورايدا سوناۋ ەۋروپانى تۇركىلەر مەكەن ەتسە، دالاسى جايىندا بالبال تاستار سىر شەرتەتىن شىعىس ەۋروپاداعى نوعايلار، تاتارلار، ۋكرايندار مەكەنى تۇركىلىك بولماۋى مۇمكىن ەمەس ەكەندىگى تۇسىنىكتى (artifact.org.ru: ۋكراينسى - نە سلاۆيانە، ا تيۋركي، za.zubr.in.ua: ۋكراينسى ەتنيچەسكي گورازدو بليجە تيۋركام، چەم ك سلاۆيانام، ru.wikipedia.org: تيۋركيزمى ۆ ۋكراينسكوم يازىكە، narvasadataa.livejournal.com: ۋكرو-تيۋركي ۆ ليساح. تيۋركسكيە كورني ۋكراينسيەۆ). مىنە بۇگىندە جوعارىدا اتالعان جەرلەردى مەكەن ەتكەن حالىقتار (الباندار، حانگارلار، ماديارلار، شەركەستەر) بۇلعارلار مەن حازارلاردىڭ تۇركىلىكتەن جاتتانىپ قايتا تاريحي تامىرىنا ۇڭىلۋدەگى ۇرپاقتارى.[12] ەگەر تاراتىپ ايتاتىن بولسام، البانيانى الباندار قۇرعانى، بولگاريانى دۋلاتتار قۇرعانى جانە ت.ب. مالىمەتتەر تىزبەكتەلىپ ماقالا كولەمى ۇلعايىپ كەتپەك.
ديپلومات ءارى «ەڭ سوڭعى ريم قولباسشىسى» ايسا (اەسيي) پروتوتۇركى بولعان (ە.ق.).
جارتى الەمگە بيلەۋشى تيتۋلدارىنىڭ اتاۋىن ايقىنداپ بەرگەن يۋليي سەزار پروتوتۇركى بولعان. يۋليي سەزار، ول – ۇلى قايسار. قايىس ۇلى قايساردىڭ لاتىنشا جازىلۋىنا نازار اۋدارىڭىز: Gaius Julius Caesar. بۇل ەش سايكەستىك ەمەس! مىسالى، ۇلى قايسار ەسىمىنە بايلانىستى ورىستىڭ: «سار»، «كەسار»، نەمىستىڭ «كايزەر» دەگەن اتاۋلارى تۋىنداعان (ە.ق.).
پروتوقازاقتاردا قىزمەت كورسەتەتىن مالايلار مەن تاتتار بولعانىمەن، ەلى قۇليەلەنۋشى بولماعان. سوندىقتان ەدىل قاعان (اتيللا) ەۋروپاداعى قۇل يەلەنۋشىلىك جۇيەنى جويىپ، قۇلدارعا ازاتتىق الىپ بەردى.
توپونيمدەر مەن گيدرونيمدەردى ايتپاعاننىڭ وزىندە ەجەلگى ريمدەگى قۇرىلىمدار مەن ورگان اتاۋلارىنان دا تۇركىلىك سامال ەسىپ تۇر. تەك قانا: ەديل، ەديليتەت، كۋرۋلدىق ەديل تىركەستەرىنە عانا توقتالساق، ەديل – قوعامدىق ويىندار، حرام قۇرىلىسى جانە كوپتەگەن سالالارداعى ادىلەتتىلىكتى قاداعالاۋشى لاۋازىم يەسى، ەديليتەت – جوعارى القالى ماگيستراتۋرا، كۋرۋلدىق ەديل – سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىراتىن تومەنگى ماگيستراتتار. ماگيستراتۋرانىڭ سوت جۇيەسى ەكەنى بەلگىلى بولسا، ال سوت جۇيەسى – ادىلەت جارشىسى. كۋرۋلدىق ( Curūlis) ءسوزى: ءبىر جاعىنان، قۇرامالى، القالى، ەكىنشى جاعىنان جينالىس، كەڭەس ۇعىمىن بىلدىرەدى. وسى جەردەن سۋ قاراڭعى سوقىردىڭ ءوزى، تۇركىلىك ەكەنى بىلاي تۇرسىن، جاسىرىنىپ جاتقان ەدىل قاعانىمىزدىڭ ەسىمىن ايتپاعاننىڭ وزىندە: «ءادىل»، «ادىلەت»، «قۇرىلتاي» دەگەن تازا قازاقى ءسوزدى كورەدى ەمەس پە (ە.ق.)! وسى جەردە فيلولوگتارىمىز بەن لينگۆيستەرىمىزدىڭ: -شا، -شە؛ -ما، -مە؛ -با، -بە جۇرناقتارىن زەرتتەپ شىرماۋعا تۇسكەنشە، شۋمەر، ءۇندىس تىلدەرىندەگى جاۋھارلارىمىزدى تاۋىپ، ريم مەن گرەكيانىڭ لاتىن قاقپاسىن اشىپ، ونداعى قازاقى التىن كومبەنى ارشىپ الماي ما دەگەن وي ەرىكسىز تۋىندايدى.
يتاليا تۇركىلەر ەلى (ساق ءسوزى پارسىشا يت جانە ءبورى ۇعىمىن قاتار بىلدىرەتىنى سەكىلدى وسى انالوگياعا سايكەس اعىلشىنشا ءدال دىبىستالاتىنداي يتاليا – يت ەلى، ياعني، بورىلەر ەلى. كاپيتولييدەگى ءبورى ءمۇسىنىن دە ەسكە ءتۇسىرىڭىز. ە.ق.)
كەنتاۆر – ات مىنگەن تۇركى. ءومىرى ات مىنگەن ايباتتى سارباز كورمەگەن ەۋروپالىق دۇنيەتانىمنىڭ زارەسى قالماعاننان تۋعان قيال.
پروتوقازاقتاردىڭ اسكەري، سوعىس تاكتيكاسى مەن ستراتەگياسى وتە جەتىك دامىعان. سوعىستاردا ارتيللەريا (قورعان تەسكىش زەڭبىرەكتەر) مەن تاساتقىلار (كامنەمەت) قولدانعان جانە ولاردىڭ «ۋرا» (ۇر، سوق، سوققى بەر دەگەننەن الىنعان) دەگەن ۇراندارى كوپتەگەن ەلدەردىڭ قارۋلى كۇشتەرىندە قازىرگە دەيىن قولدانىلادى. بۇل تۇرعىدا ش.مونتەسكە «پارسى حاتتارى» دەگەن كىتابىندا تۇركىلەردىڭ قىتايدى بىرنەشە رەت جاۋلاپ العانىن، پەرسيا مەن موسكوۆيانى العانىن، ازيا، ەۋروپا، افريكانى باعىندىرىپ، ريم يمپەرياسىن قۇلاتقانىن ايتا وتىرىپ، ول اتالعاندار تەك تاريحتا جازىلعاندار ەكەنىنە نازار اۋدارادى جانە تاريحتاعى اقتاڭداقتاردىڭ دا جوق ەمەس ەكەنىنە نازار اۋدارىپ، ەندى ولاردى زەرتتەيتىن باسقا ەمەس، «تۇركى» تاريحشىلارىنىڭ كەرەك ەكەنىن اتاپ كورسەتەدى.
پروتوقازاقتاردا اسكەري-تەڭىز فلوتى جوعارى دەڭگەيدە بولعان. ماڭگى ەل قۇرۋ جولىندا تۇركىلەردىڭ مىڭ قولى تىنىق مۇحيتىنا شىعىپ جاپونيا، كورەيا، وڭتۇستىك شىعىس ازيا ەلدەرىنە ءساتتى جورىقتار جاساعان. ادميرالدار دەپ ايتۋعا تۇرارلىق قارلۇق قاراتاي، قاڭلى ەسۋدار سەكىلدى ساردارلار باسقارۋىنداعى تۇركىلەردىڭ مىڭ قولىنان تۇراتىن قۇبىلاي جورىقتارى ءالى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.[13] امەريكاندىق تۇركىلەردى (ۇندىستەردى) ايتپاعاننىڭ وزىندە تىنىق مۇحيتىنداعى ميكرونەزيا ارالدارىنىڭ حالىقتارى مەن يندونەزيا حالىقتارىنىڭ تىلىندەگى تيۋركيزمدەرگە نازار سالساق ولاردى قۇبىلاي حانىمىز جورىقتارىنىڭ بىردەن ءبىر ىقپالى دەپ تۇسىنۋىمىزگە بولادى. ابىلاي مەن قۇبىلاي ەسىمدىرىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگىنە دە نازار سالا وتىرايىق. قۇبىلا اتاۋىنا بايلانىستى ەسىم يەلەنگەن حانىمىزدىڭ قازاقتىڭ قاعانى بولماۋى مۇمكىن ەمەس (ە.ق.)
پروتوقازاقتار عانا تولەرانتتى جانە زايىرلى بولعان. ولار وزدەرى باسىپ العان ەۋروپانى دا، ءرۋستى دە زورلاپ دىنگە كىرگىزبەگەن. مىسالى، وزبەك حان بولسىن، جانىبەك حان بولسىن ورىس كنيازدىكتەرىنەن 10 پايىز مولشەرىندە سالىق الا تۇرا، حالىقتى يسلامعا كۇشتەپ كىرگىزبەك تۇگىلى، شىركەۋلەردى سالىقتان بوساتقان جانە قول استىنداعى حالىقتىڭ ءوز دىنىندە قالا بەرۋىنە مۇمكىندىك بەرگەن.
پروتوقازاقتار ەڭ العاش مونشانى ويلاپ تاپقان.
پروتوقازاقتار ەۋروپالىقتارعا العاش ءىش كيىم مەن شالبار كيۋدى ۇيرەتكەن.
پروتوقازاقتار ەۋروپالىقتارعا تازالىق پەن جۋىنۋدى ۇيرەتكەن.
يرريگاسيا جاقسى دامىعان پروتوتۇركىلەردە سۋ قۇبىرلارى مەن قالالارىندا كارىز جۇيەسى بولعان.
پروتوتۇركىلەردىڭ ۇيلەرىندە جەتىلدىرىلگەن جىلۋ جۇيەسى بولعان. وشاق پەن پەشتەن بولەك بۋ ارقىلى جىلىتاتىن كالوريفەر تەكتەس رادياتورلار بولعان (www.bash-portal.ru)
پروتوقازاقتار رەزىڭكە مەن كاۋچۋكتى ويلاپ تاپقان سوڭ شلانگانى ويلاپ تاپقان. شلانگى اتاۋى جىلان اتاۋىنان الىنعان. سۇرگى، بۇرعى سەكىلدى «جىلانعى» ءسوزى قالىپتاسقان. بۇعان ىشەكتەن قازى اينالدىرۋ ءىسى انالوگيالىق ويلار بەرگەن (ەق).
تەك قازاقتار عانا ەگەر ءتىل مەڭگەرەر بولسا الەمدەگى كەز كەلگەن تىلدە ەشبىر اكسەنتسىز سويلەيدى (ە.ق.).
مىنە، وسى تىزبەنى ءارى قاراي جالعاستىرا بەرۋىمىزگە بولار ەدى. باسقا جايتتاردى ايتپاعىننىڭ وزىندە جوعارىدا كورسەتىلگەن «از عانا» مىسالداردان-اق، قاعىلەز وقىرمان وركەنيەت دامۋىنداعى شەشۋشى ءرولدى – ەۋروپاسەنتريزم ەمەس، تۇركىسەنتريزم اتقارعانىن بىلە الادى. وسىنداي جەتىستىكتەرى بار تۇركى الەمىنىڭ وركەنيەتكە قوسقان قوماقتى ۇلەسى قاشانعا دەيىن نازاردان تىس قالماق؟!
كوپتەگەن حالىقتار جوقتان بار جاساي الماي جۇرگەندە، دارحان قازاق حالقى باردى جاسىرىپ كورسەتەتىن ادەتكە يە. بۇل ادەتىمىز وسى ماقالامنان دا كورىنىس تاۋىپ وتىر. وسىناۋ عالامدا بار بولعانىمىزدى جانە بار ەكەنىمىزدى ايعاقتايتىن جەتىستىكتەر مەن يەلىكتەرىمىزدىڭ تىزبەسىن، كوپتەگەن قازاقى ءىز سايراپ جاتقان دالەلدەردى تاقىرىپ كولەمى ۇلعايىپ بارا جاتقاندىقتان جانە ولاردىڭ تاقىرىپقا تىكەلەي قاتىسى بولماعاندىقتان بۇل جەردە كورسەتپەدىم. وسىلايشا بۇل جەتىستىكتەرىمىزدىڭ «قىسقاشا» تىزبەسى وسى تاقىرىپقا تەك جاناما تۇردە عانا قاتىستى، ءبىراق ول جەتىستىكتەر تىزبەسىنىڭ جاناما قاتىستىلىعىنا قاراماستان بۇل جەردەن ورىن الۋى وتە ۇلكەن ماڭىزعا يە. سەبەبى، بۇلارعا نازار اۋدارۋداعى باستى ماقسات كىمنىڭ كىم ەكەنىن كورسەتۋ! باسقا تىلدەردە توم توم سوزدىكتى اقتارا وتىرىپ سوزدەر مەن تىلدەر اراسىنداعى ۇقساستىق پەن ۇيلەسىمدىلىكتى تابا المايتىن بولسا، ەشبىر عىلىمي دايەك كەلتىرمەي اق قازاق تىلىندە كەز-كەلگەن وزگە ەلدەگى توپونيمدەردىڭ قازاقتىكى ەكەنىن قاراپايىم اۋىزەكى تىلمەن اق دالەلدەپ بەرۋگە بولادى. ايتالىق، پاراگۆاي - باراقباي، ارگەنتينا - ارعىنتينا، برازيليا - ءبىر از ەل دەپ تىزبەلەي بەرۋگە مىسالدار جەتىپ ارتىلادى. بۇلار قانشا جەردەن كۇلكىلى، جەڭىل ءازىل-وسپاق سيپاتىندا بولعانىمەن ولاردىڭ ەرەكشە جانە وتە ءساتتى سايكەستىگى تاڭقالدىرماي قويمايدى. ارينە، كۇلىپ قويىپ جۇرە بەرۋگە بولادى. دەگەنمەن كۇلكىنى تىيىپ استارىنا ۇڭىلسەك شىن مانىندەگى قازاقىلىقتى تا، دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن «اكسيومانى» دا اڭعارامىز. وسى تۇرعىدا قازىرگى ساتتە كۇردەلى پروسەستەردىڭ شەشىمىن ءبىر عانا نۇكتەنى باسۋمەن تابا الاتىن اۆتوماتتاندىرىلعان قۇرىلعىلاردىڭ، كۇرمەۋلى، قىم-قيعاش سىزبالار مەن ينتەگرالدىق تاسىمدەردى تۇسىنۋگە كەتەتىن ۋاقىتتى ۇنەمدەيتىن كومپيۋتەرلەردىڭ ارتىقشىلىقتارىن ايتا وتىرىپ، عىلىمدا دا «وڭتايلاندىرىلعان» ناتيجەگە سەنىمدى ءارى دالەلدى تۇردە قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان ادىستەردىڭ ىشىندەگى وقىرمان مەن ىزدەنۋشىنى سانسىز سىلتەمەلەر شىرماۋىنا وراماي، سۇرەڭسىز تىلىمەن جالىقتىرماي، مالىمەتتى جەڭىل بەرە وتىرىپ، باۋراپ الاتىن ءادىس – اكسيوماتيكالىق ءادىستى كەڭىنەن قولدانعان وتە ابزال.
اكسيوماتيكالىق ءادىس ارقىلى دالەلدەنگەن جەتىستىكتەردىڭ ارتىقشىلىعى عىلىمي ورتانىڭ پاتريارحتارى مەن كاردينالدارى اراسىنداعى تۇيىقتالىلعان شەڭبەرىمەن شەكتەلىپ قالماي، كوپشىلىكتىڭ زەردەسىنە جول سالۋعا باعىتتالاتىندىعىندا. اكسيوماتيكالىق ادىسپەن دالەلدەنگەن شىنايى جەتىستىكتەر «مونوگرافيا» تيتۋلىنا يە بولماي-اق، «كوميتەتتىك باسىلىمداردا» جاريالانباي-اق، يمپاكت-فاكتور قۋىپ سارعايىپ جاتپاي-اق بەستسەللەرگە بەرگىسىز دۇنيە دەپ قارالارىنا سەنىم بىلدىرەر ەدىم. وسى تۇرعىدا تاڭ قالدىرار ءبىر پارادوكس قازاق تاريحىن تىڭ دەرەكتەرمەن جازىپ، قازاقتىڭ اتىن الەمگە ءماشھۇر ەتىپ، سەنساسيالىق مالىمدەمەلەر جاساپ، قازاق وركەنيەتىن تۋ قىلىپ ۇستاپ، قازاقتى جابايى دەگەندەردىڭ وزدەرىن جابايى ەتىپ كورسەتۋشىلەردىڭ مۇلدەم تاريحشى ەمەس باسقا مامان يەلەرى ەكەندىگى. البەتتە، كەزىندەگى ە.بەكماحانوۆ، قازىرگى ب.كارىبايەۆ، م.قويگەلدييەۆ سىندى تاريحشى عالىمدارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرى وتە زور. دەگەنمەن دە، تاريحشى بولماسا دا، حالقىنىڭ تاريحىنا نەمكەتتى قاراي المايتىن ۇلتجاندىلىقتان ەرلىككە پارا پار ارەكەتتەر تۋىندارى زاڭدىلىق. «قولىنان كەلەتىن ادامعا قاراعاندا، ىستەگىسى كەلەتىن ادام كوپ تىندىرادى» دەگەن دانالىق وسىندايدا ايتىلسا كەرەك. وسى تۇرعىدا عالىم و. سۋلەيمەنوۆتىڭ: «ءوز حالقىن، ۇلتىن، ءتىلىن قورعاۋدىڭ ورنىنا تاريحشىلار ءوز ديسسەرتاسيالارىن قورعاپ ءجۇر»، «ءبىزدىڭ تاريحشىلار ءالى دە لەتارگيالىق ۇيقىدا» دەگەن وتتى سوزدەرىن كەلتىرە وتىرىپ، تاريحي شىندىقتى اشۋداعى وزگە مامان يەلەرى ءرولىنىڭ دە زور ەكەنىن ايتىپ كەتكەن ءلازىم. تاريحشىلاردان بولەك قازاقتى تانىتىپ جۇرگەن تۇلعالار: ينجەنەر-گەولوگ جانە فيلولوگ ولجاس سۇلەيمەنوۆ، فيزيك ەرەنعايىپ وماروۆ، ەنەرگەتيك بەكجان ادەن ۇلى، ماتەماتيك قايرات زاكيريانوۆ سەكىلدى ەرەكشە ازاماتتار. بۇل كىسىلەردىڭ ەڭبەكتەرى ويناقى، جەڭىل قابىلدانعانىمەن، ولاردىڭ استارىندا تەرەڭ ءمان جاتىر. ءتىل زەرگەرى ءامىرحان بالقىبەكتىڭ «قاسقىر قۇداي بولعان كەز» اتتى ەڭبەگىنىڭ ءمانى دە سىلتەمەدەن كوز سۇرىنەر ەڭبەكتەردەن ەش كەم ەمەس. عىلىمي ماقالالارمەن قاتار وسى ماقالا اۆتورى دا ءازىل-قالجىڭ سيپاتىمەن ءبىرشاما «استارلى» تۋىندىلاردى جاريالاپ كوردى.[14]
