كەيىنگى كەزدە ۇلكەن ءبىر يگىلىكتى ماقسات-مۇددەمەن ۇسىنىلعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باستاماسىن كەيبىر قالامگەرلەر  ءوزىن كورسەتۋ، اتاق-داڭق جيناۋدىڭ قۇرالى رەتىندە پايدالانىپ ءجۇر مە دەگەن ءقاۋپىمىز دە جوق ەمەس.

ويتكەنى، رۋحاني جاڭعىرۋ دەگەنىمىز ادەبيەتىمىزدى دە جاڭعىرتۋ. ال، ادەبيەتىمىزدى جاڭعىرتۋدىڭ ءبىر جولى «رۋحاني جاڭعىرۋ» دەگەن بايگە جاريالاپ توپتاسىپ الىپ ءبىرىن-بىرى ماقتاۋ ەمەس، قايتا ونىڭ كەم-كەتىگىن دە ايتۋ ەمەس پە؟! ەكىنشىدەن، رۋحاني جاڭعىرۋ دەگەنىمىز جوعارعى جاقتاعى  ىنىلەرى ىلىكتىرىپ قويعان ءتىزىم ارقىلى بىر-ەكى اقىننىڭ فرانسيانى، جاپونيانى، يسپانيانى ارالاۋى ەمەس. ۇشىنشىدەن، رۋحاني جاڭعىرۋ دەگەنىمىز اقشانىڭ كوزىن تاۋىپ سولاردىڭ ورتاشالاۋ نە ودان دا تومەن ولەڭدەرىن شەتەل تىلدەرىنە اۋدارۋ ەمەس. ەشقانداي ءبىر ادەبي ۇجىمنىڭ، نە كوميسسيانىڭ تالداۋ-تالقىلاۋىنسىز اقشا تولەپ يسپان، كورەي، اعىلشىن تىلىندە شىققان بالدىر-باتپاق سول ولەڭدەردى وقىعان  شەتەلدىكتەر «ە-ە، قازاق دەگەن قاشان كورسەڭ بوكسەسى جەر يىسكەمەي كوشىپ جۇرەتىن مادەنيەتتەن كەنجە قالعان حالىق دەيتىن ەدى، ولەڭدەرىنىڭ ءتۇرى مىناۋ بولسا سول راس ەكەن عوي» دەيتىنىنە كۇمان جوق. جاقىندا وسى كۇنگى كوپ لاۋرەات اقىننىڭ  ءبىرى  «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا شەتەلگە بارىپ قازاق ادەبيەتى تۋرالى سويلەگەن ءسوزىن وقىدىم. بىرىنشىدەن، ول قانشا جەردەن لاۋرەات بولسا دا كەشەلى-بۇگىنگى قازاق ادەبيەتىنىڭ جاي-كۇيى حاقىندا شەتەلگە بارىپ تولعاۋ ءسوز سويلەيتىندەي ۇلكەن تالانت، نە بىلىكتى ادەبيەت سىنشىسى، نە ادەبيەت تاريحشىسى ەمەس. ەكىنشىدەن، پرەزيدەنت اپپاراتىنداعى وسى ىسپەن اينالىساتىن باسقارما قىزمەتكەرلەرى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا شەتەلگە ءىسساپارعا جىبەرەردە ەلىمىزدەگى ەڭ ءبىر دارىندى  اقىن-جازۋشىلاردى وتە مۇقيات سۇزگىدەن، ىرىكتەۋدەن وتكىزۋى كەرەك-تۇعىن. جاسىراتىن نەسى بار، بۇل جەردە دە الگىندەي «اعالى-ىنىلىك»، تۋما-تۋىستىق باسىم بوپ كەتتى مە دەپ قورقامىز. ال الگى لاۋرەات باۋىرىمىز شەتەلگە بارعاندا بۇگىنگى قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى رەتىندە اتاعانداردىڭ ىشىندە كىمدەر ءجۇر دەيسىز عوي؟ ولار: ديدار امانتاي، اقبەرەن ەلگەزەك، جۇكەل حاماي، قاسىمحان بەگمان، سەرىك اقسۇڭقار ۇلى. قۇدايدان ءۇمىتىڭىز بولسا، ايتىڭىزشى ديدار امانتايدىڭ كىتاپتارىندا قازاق ءتىلىنىڭ شۇبارلانۋى ونىڭ قازاقشا ءسوز ساپتاي بىلمەيتىنى، كوركەمدىك شەبەرلىكتەن جۇردايلىعى، ءوي-ورىستىڭ دەڭگەيى تومەندىگى  تۋرالى تالاي ايتىلىپ تا، جازىلىپ تا جۇرگەن جوق پا؟ اقبەرەن ەلگەزەك دەگەننىڭ ولەڭدەرىندەگى ادام ۇيالاتىن وعاشتىقتار تۋرالى باسپاسوزدە ءوزىمىز تالاي رەت ايتقانبىز. ونى قايتالاپ جاتپاي-اق قويالىق. سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنىڭ ولەڭدەرىنىڭ كەمشىلىگى مەن وراشولاقتىعى تۋرالى بەلگىلى اقىن امانحان ءالىم باسپاسوزدە دە، ينتەرنەت سايتتا دا، جازۋشىلار وداعىنىڭ جيىنىندا دا تالاي رەت كوزگە شۇقىپ تۇرىپ ايتتى. ەندەشە ەۋروپاعا رۋحاني جاڭعىرىپ قايتۋعا بارىپ سول امانحان تالاي مارتە بۇلتارتپاس دالەل-دايەكپەن سىن ايتقان سەرىك اقسۇڭقارۇلىن، ولەڭدەرىنىڭ ويلارى قيسىنسىز، وقىرمانىن سەندىرمەيتىن جالعان ويشىلدىق ەكەنى تالاي رەت سىناعان ەرلان ءجۇنىستى، جاڭاعى ديدار امانتاي مەن اقبەرەن ەلگەزەكتى، جۇكەل حامايدى ەۋروپالىقتارعا بۇگىنگى  قازاق ادەبيەتىن قالىپتاستىرۋشىلار جانە دامىتۋشىلار دەپ تانىستىرۋ ادەبيەتىمىزگە جاسالىپ وتىرعان قيانات، ۇلتىمىزدى ۇياتقا قالدىرارلىق ءىس ەمەس دەي الاسىز با؟ ەگەر  رۋحاني جاڭعىرتاتىن قۋاتتى قارۋدىڭ ءبىرى ادەبيەتىمىزدىڭ لاۋرەات–وكىلى اتانعان ازاماتتىڭ تالعام، تالابىنىڭ دەڭگەيى وسىنداي بولسا شىنىمەن رۋحاني جاڭعىرا الامىز با؟

         ەشبىر شاپاعات تا، كەساپات تا، جاقسى دا، جامان دا سەبەپسىز وز-وزىنەن بولا قالمايدى. بۇگىنگى ادەبيەتىمىزدىڭ بۇلايشا قۇلدىراۋىنا بىرىنشىدەن قازاق ادەبيەتىندە وزىندىك ورنى بار جاسى 80ء-نىڭ سەڭگىرىنە جاقىنداپ، 90-دى توبىقتان قاققالى جۇرگەن اقساقالدارىمىزدىڭ جاستارعا ءادىل، اقساقالدىق ۇلگىسوز ايتپاۋى،  جۇمساق مىنەزدى شال اتانۋدى عانا ويلايتىنى سەبەپ بولىپ وتىر. بۇل اقساقالدار ونىسىمەن قويماي، «تۇعىردان تۇلپار، ساۋىسقاننان سۇڭقار» جاساپ، جوق تالانتتى بار دەپ نەبىر وراشولاق، وي-ورنەگى جوق، ايتەۋىر قولىنا قالام ۇستاعان تالايلارعا مەملەكەتتىك سىيلىق لاۋرەاتى، «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاعىن الۋعا جاردەمدەسىپ، ونسىز دا اتاققۇمار، قۋلىعىنا قۇرىق بويلامايتىنداردى ادەبيەتىمىزدىڭ تورىنە شىعارىپ قويدى.

         ءوز باسىم بۇل جەردە پروزايكتەردى ەمەس، پوەزيانى كۇنكورىس پەن اتاق-داڭق شىعارۋدىڭ قۇرالىنا اينالدىرعانداردى ايتىپ وتىرمىن. كوپكە توپىراق شاشپايىق، ءبىراق بۇگىندە مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى  اتانىپ جۇرگەن اقىنداردىڭ ءبىرلى-جارىمىنان باسقاسىنىڭ ءبارى دەرلىك بۇل اتاقتى الۋان ءتۇرلى قۋلىق، جاعىمپازدىق جولمەن العانىن قالىڭ قازاق بىلەدى. بۇل لاۋرەاتتاردىڭ ىشىندە كىم جوق دەيسىز: اۋەلى 6-7 مارتە لاۋرەاتتىققا ءتۇسىپ اقىرى الا-الماعاسىن «مەن راك اۋرۋىمەن اۋىرامىن، دارىگەرلەر بىرنەشە اي عانا ءومىرىڭ قالدى دەدى» دەپ تە، 4-مارتە ءتۇسىپ الا-الماعاسىن «ولگەننەن كەيىن ءبىز دە لاۋرەات اتانارمىز» دەپ جىلاپ-ەڭىرەپ ماقالا جازعان دا، جۇرت اۋليەلەرگە تۇنەيدى، ونان دا مىنا كىسىنىڭ باسىپ كەتكەن ىزىنە تۇنەڭدەر» دەپ اتاقتى ءبىر اعامىزدى ماقتاپ ولەڭ جازىپ العان دا، ت.ب. ءجۇر. سولاردىڭ بىر-ەكەۋى جاقىندا شەتەلگە بارىپ اكادەميك اتانىپ كەلدى. سونىسىن ينتەرنەتتە ايتىپ ماقتاندى. مەيلى، قاي قيسىقتى تۇزەيسىڭ، الاياقتار مەن جاعىمپازدار، قۋشىكەشتەر مەن جىلپوستاردىڭ زامانى بولىپ تۇر عوي بۇگىندە دەدى جاقىندا ءبىر دوسىم. مىنە، قازاقتى، وسى ءبىر «نەعىلاسىڭ»، «قايتەسىڭ» كەرى كەتىرەتىنىن تالاي-تالاي عۇلاما شايىرلار ايتقان. ءقازىر الگى مەمسىيلىق لاۋرەاتى، «الاش» لاۋرەاتى اتانىپ العان اقىندار وزدەرىنىڭ بۇل اتاقتى الۋ جولىنداعى الگىندەي «ادىستەمەلەرى» مەن «ومىرلىك تاجىريبەلەرىن» وزدەرىنىڭ شاشباۋىن كوتەرىپ جۇرگەن، بۇگىنگى الاكۇلىك  زاماننىڭ قۋلىق-سۇمدىعىن ابدەن يگەرىپ العان كەيبىر جىلماقاي  جاستارعا ۇيرەتەتىن سياقتى. ءيا، ءقازىر اسىرەسە قولىنا قالام ۇستاپ، جۇرتقا تانىمال بولۋدى عانا الدىنا ماقسات ەتىپ قويعان، شالاقۇمار ولەڭشىلەر كوپ. زامانا-تۇلكىنى تازى بوپ قۋۋ جولىنا ءتۇسىپ اپ جورتىپ جۇرگەن قۋلار الگى 60-تى القىمداپ، 70-كە جەتىپ قالعان لاۋرەات اعالارىن جاعالايدى. ماداق ماقالاسىماقتار جازىپ، بىر-بىرىمەن ينتەرۆيۋ ۇيىمداستىرادى دا سول اعالارىن ەش دالەل-دايەكسىز ماقتاي جونەلەدى. ولار مەمسىيلىق لاۋرەاتى اتاعىن الىپ انا جەردە دە مىنا جەردە دە دۇركىرەتىپ كەزدەسۋلەر وتكىزىپ جۇرگەن اعاتايىنا ارناپ «ۇستاز» دەپ «ۇلاعا» دەپ، ەندى ءبىرى «ماەسترو» دەپ گازەتكە اتىن اتاپ تۇرىپ ولەڭ جازعانىن دا كوردىك. سونداي اقىن سىماقتىڭ بىرەۋى ءقازىر اقوردادا اجەپتاۋىر قىزمەتتە ءجۇر. وزدەرىن ءسويتىپ وتىرىك كوككە كوتەرىپ جاتقان سوڭ لاۋرەات اعالار دا  بۇگىنگى جاستار پوەزياسىنىڭ كەم-كەتىگى تۋرالى اعالىق ءسوز ايتۋدىڭ ورنىنا الاعان قولىم بەرەگەن دەپ سولاردى ماقتاپ قويادى. جاقىندا ءبىر لاۋرەات اعاسى وسىنداي ءبىر ءىنىسىن «100 جاڭا تۇلعانىڭ» ءبىرى دەپ ۇسىنعانىمەن تۇرماي، «رۋحاني جاڭعىرۋ» بايگەسىنىڭ كوميسسيا مۇشەسى قىپ قويدى. بۇل لاۋرەات اقىنداردىڭ بىردە-بىرى بۇگىنگى جاستار پوەزياسىنداعى كوزگە شىققان سۇيەلدەي بولىپ كورىنىپ تۇرعان كەمشىلىكتەر، كوركەمدىكتىڭ، شەبەرلىكتىڭ جوقتىعى، ولاردا جالعان ۋايىم، جالعان ويشىلدىق باسىم ەكەنى، ونىسى ادامدى سەندىرمەيتىنى، ءتىپتى، ءتىل بىلمەيتىندىگى تۋرالى جۇمعان اۋزىن اشپايدى. ءويتۋدىڭ ورنىنا سوندايلاردىڭ  بىر-ەكەۋىن «سارت مازىرەتىن جاساپ» دەگەندەي ماقتاپ قويادى. اۋ، مۇنىڭ نە دەسەڭ، بۇل –جاستارعا قامقورلىق دەيدى. ءقازىر نە كوپ ءمۇشايرا، بايگە، فەستيۆال، پالەنشەكەمنىڭ اتىنداعى سىيلىق سياقتى ءىس-شارالار كوپ. الگى لاۋرەات اعالار  اقتى-اق، قارانى-قارا دەپ ءادىل ءسوزدىڭ اق تۋىن كوتەرىپ وتىرۋدىڭ ورنىنا سوندايلاردى ءمۇشايرا، بايگە، فەستيۆالداردىڭ لاۋرەاتى، جۇلدەگەرى، جەڭىمپازى اتاندىرىپ اسىعىن الشىسىنان ءتۇسىرىپ وتىرادى. ول از بولسا «سەندەر ادەبيەتتىڭ التىن كوپىرىسىڭدەر» دەپ ودان سايىن ەسىرتىپ قويادى. ولار  بۇگىنگى ادەبيەتىمىزدىڭ مىنا كۇيىمەن كەتە بەرسە بۇراتولا قۇردىمعا كەتەتىنىن بىلمەي جۇرگەن جوق. بىلەدى. ءبىراق ولارعا ءبارىبىر. الار لاۋرەات اتاعىن الىپ الدى. وزدەرى جازعان شاتپاقتارىن شەت ەلدەر تىلىندە شىعاراتىن اقشانى بىرەۋلەر تاۋىپ بەرىپ جاتىر. سول شەت ەلدىكتەر ولاردىڭ شاتپاقتارىن وقىپ قازاق پوەزياسىن مازاق قىپ كۇلىپ جاتىر ما ونىمەن شارۋاسى جوق. مىنا جاقتا مەمسىيلىق، الاش سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ەدىم، اقىن ەدىم دەپ اۋدان، وبلىس اكىمدەرىنە، اقشالىلارعا شارۋاسىن ءبىتىرتىپ الادى، جەر-جەردە كەزدەسۋلەر وتكىزەدى. قىسقاسى، ءوز ەسەبى تۇگەل. سوسىن بىرەۋگە سىن ايتىپ جەككورىنىشتى كورىنىپ باسىنىڭ ىسكەنى نە؟ مىنە، كەيبىرەۋلەر ءقازىر وسىلايشا «رۋحاني جاڭعىرىپ» ءجۇر. ال ادەبيەتىمىزدىڭ حال-جاعدايى الگىندەي.

مىرزان كەنجەباي، اقىن

مادەنيەت قايراتكەرى