قازىرگى تاڭدا قوعامدا بۇل تاقىرىپ وتە وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. وسى تۇرعىدا ايتارىمىز، كوپ ايەل الۋعا مۇلدەم بولمايدى دەپ ۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىعۋ دا، كوپ ايەل الۋدى ءدىننىڭ نەگىزگى تالابى ىسپەتتى جاپپاي ۋاعىزداۋ دا استامدىق ەكەنى. كوپ ايەل الۋ – باتىستا قاتتى سىنعا ۇشىراعان تاقىرىپ. الايدا كوپ ايەل الۋشىلىقتى العاش ويلاپ تاۋىپ، زاڭداستىرعان يسلام ءدىنى ەمەستىگى اقيقات. يسلام كەلگەنگە دەيىنگى، الەمدەگى ايەل زاتىنىڭ جاعدايى بارشاعا ءمالىم. ول كەزدە ايەل زاتشا ساۋدالاناتىن، قانشا ايەلمەن ۇيلەنەم دەسە دە ەركەكتەرگە شەك قويىلمايتىن. ايەلدى قالاعان ۋاقىتىندا قالاعان ادامىنا ساتىپ نەمەسە ايىرباستاي سالاتىن. ءتىپتى، كونە گرەك جانە ريم مادەنيەتتەرىندە ايەلدى ادام دەپ تە ەسەپتەمەگەن. ەفلاتوننىڭ پىكىرىنشە، ايەل ءبىر قولدان ەكىنشى ءبىر قولعا ءوتىپ جۇرە بەرەتىن ورتاق مۇلىككە جاتادى. ەسكى جۇڭگو مادەنيەتىندە ايەل زاتى ادام سانالماعاندىقتان، وعان ايدار تاعىپ، ات تا قويىلمايتىن بولعان. ءتىپتى، باتىس فيلوسوفتارى «ايەل زاتى جالپى ادام با، جوق پا؟ ادام بولسا، ونىڭ جانى بار ما، جوق پا؟ بار بولسا، ونىڭ جانى ەر ادامداردىڭ جانىنداي ما، جوق الدە جانۋارلاردىڭ جاندارىنا ۇقساس پا؟» دەگەن ءتارىزدى ادام شوشيتىن وي-پىكىر تالاستارىن دا تۋدىرعان.مىنە، ايەل بالاسىنىڭ جاعدايى وسىنداي جان تۇرشىگەرلىك قورلىققا تولى ءبىر زاماتتا يسلام ءدىنى ايەلدەردىڭ ابزال جاراتىلىس ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ، وعان ەرەكشە باعا بەردى. ونى زاتتىقتان ادامدىققا، قورلىقتان ارداقتى دەڭگەيگە كوتەردى. ءتىپتى، «جۇماق – انالاردىڭ تابانىنىڭ استىندا» دەگەن سىرى تەرەڭ، سىنى بيىك ۇستانىمعا باس ءيدىردى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي، يسلام كەلمەس بۇرىن ايەلدەرمەن ۇيلەنۋدە شەكتەۋ جوق ەدى. ەر كىسى قانشا ايەل الام دەسە دە ءوز ەركىندە ەدى. يسلام وسى شەكسىزدىكتى تورتەۋمەن شەكتەدى. ءوزىنىڭ سىرشىل كۇردەلى تالاپتارىن قويدى. ولاي بولسا، بۇل دا يسلامنىڭ ايەل بالاسىنا جاساعان جاقسىلىعى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
ەكىنشىدەن، ءتورت ايەل الۋدىڭ دىندەگى ورنى پارىز ياكي ءۋاجىپ ەمەس. ياعني، ءاربىر مۇسىلمان ەر كىسى كوپ ايەل الۋعا مىندەتتى ەمەس. كوپ ايەل الۋ، بار بولعانى، كەي جاعدايلارعا بايلانىستى ادامدارعا بەرىلگەن رۇقسات قانا. بۇعان قوسا كوپ ايەل الۋدىڭ وزىندىك كۇردەلى شارتتارى مەن تالاپتارى بار. مىسالى، ەكى ايەل العىسى كەلەتىن كىسىنىڭ ەڭ اۋەلى ولاردى باعىپ-قارايتىنداي جاعدايى بولۋى ءتيىس. مۇنىمەن قوسا، ايەلدەرىنىڭ اراسىندا قارا قىلدى قاق جارارداي ادىلدىك تەڭ قارىم-قاتىناس قۇرۋى كەرەك. ياعني، بىرەۋىنە جىلى شىراي تانىتىپ، ەكىنشىسىمەن سۋىق قارىم-قاتىناس جاساۋ، بىرەۋىنىڭ جانىندا كوپ بولىپ، ەكىنشىسىنىكىندە از ۋاقىت قانا بولۋ سەكىلدى كوڭىلدەرىنە كىربىڭ سالار ادىلەتسىز ارالاستىقتا بولۋ دۇرىس ەمەس. بىرەۋىنە جاعداي جاساسا، ەكىنشىسىنە دە جاعداي جاساۋى كەرەك. ال مۇنداي تالاپتاردى ورىنداي الاتىنداردىڭ سانى وتە از ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ارداقتى ەلشى (س.ع.س.): «ەكى ايەلى بار كىسى ايەلدەرىنىڭ بەرەۋىمەن ارتىعىراق قارىم-قاتىناس جاساپ، ادىلەتسىزدىككە جول بەرەتىن بولسا، ونداي ادام اقىرەت كۇنى ءبىر يىعى تومەن سالبىراعان كۇيدە كەلەدى»-دەپ ايەلدەرىنىڭ اراسىندا ادىلەتسىز قارىم-قاتىناس جاساعان ەركەكتىڭ اقىرەتتەگى ايانىشتى جاعدايىن بىلدىرگەن. اللا تاعالا «نيسا» سۇرەسىندە: «ەگەر ايەلدەر اراسىندا ادىلدىك جاساي المايمىن دەپ قورىقساڭدار وندا بىرەۋى جەتكىلىكتى...» دەگەن.
ال ەندى يسلام ءدىنىنىڭ كوپ ايەل الۋعا رۇقسات ەتۋىنىڭ وزىندىك ءبىرقاتار سەبەپتەرىنە توقتالايىق. ەر ادامداردىڭ سانى ايەل ادامدارعا قاراعاندا اجەپتەۋىر از. ونىڭ سەبەبى، ەر ادامداردىڭ قازالى وقيعالارعا كوپتەپ دۋشار بولۋىندا. مىسالى، سوعىستاردا، جول اپاتتارىندا، تاعىسىن تاعى باسقا جاعدايلاردا ەر ادامنىڭ كوپتەپ قازا تاباتىنى ءسوزسىز. ءى-ىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ميلليونداعان ەر ادامنىڭ قازا تاپقانىنا تاريح كۋا. قازا تاپقان بۇل ەر كىسىلەردىڭ ارتىندا كوزى جاۋتەڭدەگەن بىرنەشە بالاسىمەن اڭىراعان جاس ايەلدەرى جەسىر قالدى. وسى مىڭداعان، ميلليونداعان جەسىر قالعان ايەلدەردىڭ دە ۇيلەنىپ جانۇيا قۇراتىن ەر ادامنىڭ، جاس بۇلدىرشىندەرىنە قامقورلىق كورسەتەر اكەنىڭ قاجەت ەكەنى ءسوزسىز. ەكى ايەل الۋعا رۇقسات جوق جاعدايدا بۇل ماسەلە قالاي شەشىلمەك؟ قورعانسىز انالار مەن بۇلدىرشىندەر كىمگە امانات؟
قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن ەلدەردە سوعىس بولماسا دا ايەل سانىنىڭ ەر ادامداردان الدەقايدا باسىم ەكەنى بەلگىلى. وسىنىڭ سالدارىنان كوپتەگەن بويجەتكەندەر ۋاقىتىندا ۇيلەنە الماي ۇيدە وتىرىپ قالۋدا.ارينە، بۇل قىزداردىڭ دا ۇيلەنگىسى كەلەتىنى، انا بولۋدى اڭسارى، بەلگىلى بىرەۋدىڭ قامقورلىعىن، ومىردەگى تىرەگىن ىزدەرى حاق. ال بۇل ماسەلەلەر زاڭدى تۇردە ءارى جاۋاپكەرشىلىك شەڭبەرىندە شەشىلمەگەن جاعدايدا قوعامدا ءتۇرلى كەلەڭسىز جايتتاردىڭ ەتەك الارى ءسوزسىز.
بۇلاردان دا ءجيى كەزدەسەتىن ءبىر جاعداي – ەر ادامنىڭ ەكى ايەل الۋعا ءماجبۇر بولۋ جاعدايى. پەرزەنت سۇيگىسى كەلەتىن ەر ازامات نەكەلەسكەن ايەلى دۇنيەگە بالا الىپ كەلە المايتىن بەدەۋ بولعان جاعدايدا نە ىستەيدى؟ ءبىرىنشى ايەلىمەن اجىراسىپ، باسقامەن ۇيلەنە مە؟ ياعني، ءسابي دۇنيەگە اكەلە الماعاندىعى ءۇشىن ونسىز دا جارىم كوڭىل جۇرگەن ايەلىنە وپاسىزدىق جاساپ، ونى تالاق ەتىپ، باسقا بىرەۋمەن قول ۇستاسىپ كەتە بارماق پا؟ جوق الدە ايەلىن دە دالاعا تاستاماي، وعان كۇيەۋ ءارى سۇيەۋ بولىپ ەكىنشى ءبىر ايەلمەن نەكەلەسە مە؟ ارينە، بۇل تۇستا اقىلعا دا، ار-وجدانعا دا قونىمدىسى ەكىنشى تاڭداۋ ەكەنى ءسوزسىز. وسى جەردە ءبىرىنشى ايەلىمەن دە اجىراسپاسىن، ەكىنشى ايەل دە الماي جۇرە بەرسىن دەگەن وي تۋىنداۋى مۇمكىن. الايدا، بۇعان بارلىق ازامات كونە المايدى عوي. ءار ادامنىڭ وزىنشە ءبىر الەم ەكەنى دە اقيقات. ومىردە ءوز بەلىنەن پەرزەنت ءسۇيۋ سياقتى ارمانى بار ادام ماقساتىنا جەتپەي بايىز تاپپاسى جانە بەلگىلى. ءتىپتى، ەكى-ۇش بالا ەمەس، ۇرپاعىنىڭ كوپ بولعانىن قاتتى قالايتىن ەركەكتەر دە كەزدەسەدى.
سونداي-اق، ادام بالاسى ومىردە ءار ءتۇرلى جاعدايعا تاپ بولادى. مىسالى، ايەلى ايىقپاس دەرتكە شالدىعىپ، كۇيەۋىنە دۇرىس قاراي المايتىنداي جاعدايعا دۋشار بولسا، ەر ازاماتتىڭ تاعى دا ەكىنشى نۇسقانى تاڭداعانى ابزال ەمەس پە؟
جوعارىدا ايتىلعان جاعدايلار بولماعان كۇننىڭ وزىندە دە كوپ ايەل الۋعا يسلام ءدىنى رۇقسات ەتەدى. ولاي دەيتىنىمىز، ءبىرىنشى ايەلىن جاقسى كورۋمەن قاتار كوڭىلى باسقا ايەلگە دە بۇرىپ تۇراتىن ادامداردىڭ دا كەزدەسەرى ءسوزسىز. سەبەبى، بارلىق ادامنىڭ تابيعاتى، جاراتىلىسى بىردەي ەمەس. كەيبىر ازاماتتاردىڭ جىنىستىق قابىلەتى مەن قۇمارلىعى ارتىقتاۋ كەلەدى. بۇعان قوسا، ءبىرىنشى ايەلى كوڭىلىنەن شىقپاي قالۋى دا ابدەن مۇمكىن. كوپ ايەل الۋعا تىيىم سالعان جاعدايدا مۇنداي كۇيدەگى ادامدار ايتەۋىر ءبىر جولىن تاۋىپ العاشقى جۇبايىمەن اجىراسىپ تىنۋى نەمەسە جاسىرىن كوڭىلدەس تاۋىپ، شاريعات تىيعان زينا سياقتى حارام ىستەرگە بارۋى بەك مۇمكىن. ءسويتىپ، جاراتۋشىنىڭ الدىندا – كۇناھار، ال بالا-شاعاسىنىڭ الدىندا – ەكىجۇزدى بولادى. «بىرەۋ ءبىلىپ قويا ما؟» دەگەن كۇدىكتى ويدان قۇتىلا الماعاندىقتان، پسيحولوگيالىق تۇرعىدان مازاسىز بولادى. ول ول ما، كوڭىلدەس ايەلدەردى تەك وتكىنشى توسەك ءلاززاتى ءۇشىن عانا پايدالانعاندىقتان، ولاردىڭ دا ابىرويى ايرانداي توگىلىپ، اركىمنىڭ قول جاۋلىعىنا اينالارى بەلگىلى. ەكى ورتادا ءتىرى جەتىم قورعانسىز سابيلەر مەن ولاردىڭ قورلانعان شەشەلەرى قالادى. بۇگىندە كوپ ايەل الۋعا ۇزىلدى-كەسىلدى تىيىم سالعان ەۆروپا بۇنىسىمەن قانشاما ايەلدەرمەن جاسىرىن تۇردە توسەكتەس بولۋعا، ياعني كوڭىلدەستىك پەن ويناستىقتىققا، جەزوكشەلىكتىڭ ەتەك الۋىنا، مىڭداعان بالالاردىڭ اكەسىز دۇنيەگە كەلۋىنە، سانسىز تۇسىك تاستالۋىنا كوز جۇمىپ قاراۋدا.
بۇل شىندىقتى باتىستىق عالىم گۋستاۆ لي ۆون: «مۇسىلمانداردىڭ كوپ ايەلمەن نەكەلەسۋى – زاڭدى تۇردە ءبىر ايەلمەن نەكەلەسىپ، جاسىرىن تۇردە كوپ ايەلمەن كوڭىلدەس بولىپ جۇرە بەرەتىن ەۆروپالىقتاردان الدەقايدا ارتىق» دەپ اشىق مويىنداعان.
ءيا، كوپ ايەل الۋدىڭ يسلام دىنىندەگى ۇكىمى – پارىز نە ءۋاجىپ ەمەس. تەك كەيبىر جاعدايلارعا بايلانىستى رۇقسات ەتىلگەن جول رەتىندە عانا قاراستىرىلادى. جوعارىدا ايتىلعانداي، كوپ ايەل الۋدىڭ وزىندىك كۇردەلى شارتتارى مەن ارنايى تالاپتارىنىڭ بارىن ەسكەرەر بولساق، كوپ ايەل الۋدىڭ اركىمنىڭ باتىلى جەتە بەرمەيتىن جاۋاپكەرشىلىگى زور ءىس ەكەنىن بايقايمىز. بۇعان قوسا، ەر كىسىنىڭ ەكى جانۇيانى بىردەي باسقارۋعا قابىلەتى جەتكىلىكسىز بولسا نەمەسە ەكىنشى ايەل العان جاعدايدا ءبىرىنشى جانۇيانىڭ شاڭىراعى شايقالار بولسا، مۇنداي ىسكە بارۋدىڭ ءوزى قاتەرلى ءارى جاۋاپكەرشىلىگى دە اۋىر. سوندىقتان ۇيلەنەتىن ادامنىڭ ءوز جاعدايىن، جانۇياسىنىڭ ءارى قوعامىنىڭ احۋالىن، تىنىس-تىرشىلىگىن ەسەپكە الماستان مۇنداي قادامعا بارۋى مۇلدەم دۇرىس بولماسا كەرەك-تى.
ۆكونتاكت جەلىسىنەن الىنعان
