كىتاپتاردىڭ كوپشىلىگى – شەت تىلدەرىنەن اۋدارىلعان ەڭبەكتەر، اراسىندا ەرتە سوۆەت كەزەڭىنىڭ ايگىلى شى­عىس­تانۋشىلارى جازعان سيرەك جازبالار دا ۇشى­راسادى. ءبىر قاتار الەم ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرىنە بۇيى­رىپتى. كىتاپ شكافىنا قاراما-قارسى تۇرعان شا­عىنداۋ ۇستەلدىڭ ۇستىندە شام، پاراقتارى بەلگىمەن ءبو­لىنگەن تاعى ءبىراز كىتاپ، ەسكى كارتالار مەن كادىمگى جازۋ ماشينكاسىن كورەسىز. قازاق-سوۆەت جازۋ­شى­لارىنىڭ كوپشىلىگىنە ءتان داعدىمەن مۇحتار ماعاۋين دە ماشينكامەن باسادى دا، ءماتىنىن كومپيۋتەردە ار­نايى مامانعا اقىسىن تولەپ تەرگىزەدى. ماشينكادا جىل­دام باسۋعا ماشىققان جازۋشىنىڭ شاعىن نوۋ­ت­بۋگى دە بار. ءبىراق ونى ۇيقىسىنان تۇرعاسىن جارتى سا­عاتتاي ينتەرنەت قاراۋ ءۇشىن عانا پايدالانادى. كى­تاپ شكافىنا جالعاسىپ تۇرعان الىپ ديسپلەيلى تە­ليەۆيزوردان جازۋشى ارا-تۇرا حايۋاناتتار تۋرالى، يا تاريحي دەرەكتى فيلمدەر مەن جاپوننىڭ سۋمو كۇرەسىن تاماشالايدى. جازۋ ۇستەلىنىڭ باسىندا وتىرعان كەزدە كوزى ۇنەمى تۇسەتىن بوساعا قابىرعادا شىڭعىس حا­ن­نىڭ الىپ سۋرەتى ءىلىنىپ تۇر. ال كرەسلوسىنىڭ ارتىندا قو­جا احمەت ءياسساۋيدىڭ دۇربەسى بەينەلەنگەن جاسىل كى­لەم­شە ىلىنگەن. تەليەۆيزوردىڭ قارسىسىنداعى ديۆان ءۇس­تىندە قۇراق كورپەلەر جاتادى. ەدەنگە سىرماق ءتو­سەل­گەن. سالەم بەرۋگە بارا قالسام، باقىتجامال اپا: «جاق­سى بولدى، اعاڭ ەندى سەنىمەن قالاعا، يا ورمانعا شى­عىپ سەرۋەندەپ ءجۇرىپ قايتسىن، ايتپەسە جازۋدان قو­لى بوسامايدى، ۇيدەن مۇلدەم شىقپاۋعا اينالدى، بۇ­لاي وتىرا بەرسە، بۋىندارىنا زيان»، – دەيدى. مۇن­داي ەسكەرتۋ اقساقالعا ۇناڭقىرامايدى. «ۇيقىم – تىنىش، تابەتىم – جاقسى. دەنساۋلىقتىڭ ەڭ باستى ەكى بەلگىسى – وسىلار. اپاڭ قىزىق، تاماق ىشكەن سايىن جاياۋ ءجۇرىپ قايتۋعا شاقىرادى. بارشا جاراتىلىس يە­لەرى بىركەلكى بولمايتىنىن تۇسىنبەيدى. مىسالى، قو­رەكتەنىپ العاسىن كەيبىر اڭ-قۇس ىشكەن-جەگەنى قو­رى­تىلىپ بولعانشا تىنىم تاپپاي قوزعالادى، يا اۋىز جاپ­پاي سايرايدى. ولار ءسويتتى ەكەن دەپ، ارىستان دا تا­ماقتانا سالا ارى-بەرى قوقىراڭداپ جۇگىرمەيدى عوي. كە­رىسىنشە، كولەڭكەگە بارىپ ازىعىن بويىنا ءسىڭىرىپ جا­تادى»، – دەپ، مۇرتىن شيراتا ءبىر سيپاپ، جىميىپ قويا­دى. سوسىن اس بولمەدە قوسىلىپ تۇرعان شاعىنداۋ تە­ليەۆيزورعا نۇسقاپ: «كوردىڭ بە، اپاڭ چەحيادا تۇرىپ جات­سا دا، ناعىز قازاقستاندىق قۇساپ رەسەيدىڭ ۇگىت-نا­سيحات ارنالارىنان اجىرامايدى. وتكەندە وسى­لاردىڭ جاڭالىعىن ۇزبەي تىڭداپ ءجۇرىپ ۋكراينا ءاس­كەرىن باسقىنشى دەپ تانۋعا از قالدى عوي»، – دەپ كۇ­لەدى. بۇل ءسوزىنىڭ ءازىل ەكەنىن جاقسى بىلەم. قاشان بار­سام دا، باقىتجامال اپا ەرىنىڭ جازۋدان باسقا شارۋا­عا الاڭ بولماۋىن قاداعالاپ، ارنايى ديەتالى اس-سۋىن ازىرلەپ بايەك بولىپ جۇرەدى. ەۋروپا كۋلي­نا­ريا­سىنداعى جاڭا تەندەنسيالار مەن قازاقستاننىڭ سايا­سي-ەكونوميكالىق ومىرىنە قاتىستى سوڭعى اق­پارات­تى دا سول كىسىنىڭ اۋزىنان ءبىرىنشى ەستيمىن. «اعاڭ­نىڭ ەكى داعدىسىن وزگەرتە المادىم: ەتقۇمارلىعى مەن تۇندە جازاتىنى»، – دەپ كۇلەدى باقىتجامال اپا. جازۋشىلىققا ءبىرجولا بەت بۇرعان كەزىنەن بەرگى ادەتپەن مۇحتار ماعاۋين تەك تۇندە جازىپ، تاڭنان ءتۇس­كە دەيىن كوز شىرىمىن الادى. مەن باراتىن كۇن­دەرى ءتارتىبىن ءسال وزگەرتىپ، ەرتەرەك جاتىپ تاڭەرتەڭ تۇ­رىپ الادى. اس ۇيدەگى شاعىن ماگنيتوفوندا «قازاق­تىڭ مىڭ كۇيى»، يا «قازاقتىڭ مىڭ ءانى» انتولوگياسىنىڭ ءبىر ديسكىسى ۇنەمى ويناپ جاتادى. «وسى اپتا قاراتاۋدىڭ شەرت­پە كۇيلەرىن تۇگەل قايتا تىڭداپ شىقتىم» نەمە­سە «ارقا اندەرىن ءبىر تۇگەندەدىم» دەپ وتىرادى. ءان مەن كۇي بۇل ۇيدەگى ەرلى-زايىپتىلاردىڭ كوزقاراسىن ءبىر جەردەن شىعاراتىن ورتاق تاقىرىپ ەكەنى باي­قا­لادى. جازۋشىمەن داستارقان باسىنداعى اڭگىمەمىز كو­بىنە ءقازىر ءوزى جازىپ جاتقان «شىڭعىس حان» دەرەكتى تا­ريحي رومانىنداعى جاڭا تاراۋعا قاتىستى ءوربيدى دە، اراسىندا باياۋ دىبىسپەن قۇلاعىمىزعا مانادان بە­ءرى تولاسسىز قۇيىلىپ جاتقان ءبىر ءداستۇرلى ءان، يا كۇي­ءدىڭ تاريحىنا ويىسىپ كەتەدى. كۇيدىڭ، يا ءاننىڭ شىعۋ تا­ريحىن، اۆتورىنىڭ ءومىربايانى مەن ورىنداۋشىسىنىڭ تاع­دىرىن ەسىنە الادى. تابيعاتىنان ەرەكشە بالاجان اق­ساقال بارلىق بالالارى مەن نەمەرەلەرىنىڭ جاڭا­لىقتارىن، جەتىستىكتەرى مەن قىلىقتارىن ءبىر ءتىزىپ ءوتۋدى دە ۇمىتپايدى. مەنىڭ بالالارىمنىڭ حال-جاعدايىن ءتاپ­تىشتەپ سۇرايدى. سوسىن «قۇرداسىمنان نە حابار؟» دەيدى قۋلانا جىميىپ. بۇل – ەلدەن حابار سۇراعانى ءھام قازاقستاننىڭ بۇكىل ساياسي-ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك-مادەني ءومىرىنىڭ وزىمەن قۇرداس جالعىز ادامعا تاۋەلدى كۇيگە ۇشىراعانىنا مەڭزەگەنى. اق­ساقالمەن اڭگىمەلەسۋ كەزىندە بۇل تاقىرىپتى كوپ تا­راتپاي اينالىپ وتەم. سيرەك سۇحباتتاردى ساياسات تال­قىلاۋعا سارپ ەتۋگە قيمايمىن. باقىتجامال اپا­نىڭ يشاراسىن بايقاي سالا، مۇحتار اعانى قالاعا شى­عىپ سەرۋەندەپ قايتۋعا ىڭعايلايمىن. جاس كەزىنەن مىرزا كيىنىپ ۇيرەنگەن جازۋشى 75-كە كەلگەن شاعىندا دا ۇقىپتى ءھام ىقشام ستيلىنەن اي­نىماعان. باسىنا بەرەت، ۇستىنە ەۋروپاشا جەڭىل كۋرت­كا، يا جەڭسىز كوپ قالتالى كەۋدەشە، جازدا بالاعى ءتى­زە­دەن ءسال تومەن تۇسەتىن شورتى، قىستا قىرسىز بار­قىت شالبار، اياعىنا جۇمساق سەرىپپەلى تاباندى كروسسوۆكي نەمەسە ترەككينگ باتەڭكە كيىپ شىعادى. قولشاتىرى مەن پاركتەگى ورىندىققا توسەيتىن جۇقا كورپەشە الا شىعۋدى دا ۇمىتپايدى. بۇل تۇرىندە اقساقال شەتەلدىك تۋريستكە كوبىرەك ۇقسايدى، ونىڭ پوست-سوۆەتتىك شى­عارماشىلىق ورتا وكىلى ەكەنىن كوزى تىم قىراعى ادام تەك جىبەك شارفىنان تانىر ەدى. جازدىگۇنى مۇحتار اعانى قاراعايلى ورمان ىشىمەن ەلەني سكوك شوقىسىنا الىپ شىعىپ، كارلوۆى ۆا­رىنىڭ ۇستىنەن قاراپ وتىرىپ اڭگىمە-دۇكەن قۇرا­مىز. قىس مەزگىلىندە تەپلا وزەنىن بويلاپ ورتالىق كوشەمەن شيپالى اراسان سۋلارىن شارلاپ قايتامىز. قىپشاقتار مەن ۆيزانتيانىڭ قارىم-قاتىناسىنان باستالاتىن اڭگىمەمىز ۇلى موعول يمپەراتورى اۋران­گ­زەبتىڭ دەكان جورىعىندا ءجۇرىپ كالكۋتتاعا ورنىعا باستاعان اعىلشىنداردىڭ الەۋەتىن جەتە باعالاي الماعانى تۋرالى تۇجىرىممەن ءبىر قايىرى­لادى. ال شىڭعىس حان قۇرعان يمپەريا تاريحىنا كەل­گەندە جازۋشى ءدۇر سىلكىنىپ ءارۋاقتانا سويلەپ كەتەدى. سول ءسات­تە چەحيانىڭ كۋرورت قالاسىندا جاياۋ ەمەس، قا­راقورىمنىڭ قاق ورتاسىندا ات ۇستىندە جورتىپ كەلە جاتقانداي كۇي كەشەم. ءوز الەمىنەن سىرتقا سيرەك شى­عاتىن جازۋشى ءۇشىن قازىرگى مەكەنى شىعار­ما­شىلىقپەن اينالىساتىن دەمالىس ءۇيى سياقتى شارتتى مانگە يە مە ەكەن دەپ قالام. كەيبىر شەتەلدىك تۋريس­ت­ەر الدەبىر تۇسىنىكسىز سيرەك تىلدە شۇيىركەلەسىپ كەلە جاتقان ەكەۋمىزگە تاڭىرقاي قاراپ وتەدى. «سۆوبودا» دەپ اتالاتىن سۇيىكتى شيپالى بۇلاعىنىڭ با­سىن­داعى بەسەدكاعا كەلگەندە عانا مۇحتار اعانىڭ ۆيرتۋالدىق تاريحي كەڭىستىگىنەن شىعىپ، ءححى عاسىرداعى كۋرورتقا ورالامىز. اعاش بەسەدكا ىشىندەگى ارقالى ورىندىققا جايعاسىپ، تەمپەراتۋراسى 60 گرادۋسقا جەتەتىن تەگىن ىستىق اراسان سۋىن ارنايى تۇتىكشەلى شىنى ىدىستان سوراپتاي ءىشىپ وتىرعاندا بارىپ توڭىرەگىمىزگە نازار سالا باستايمىز. كارلوۆى ۆارىداعى دەمالۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى – رەسەي مەن قازاقستاننان. سول سەبەپتى كو­شەگە شىققان سايىن كەم دەگەندە، ون شاقتى قازاق قار­سى ۇشىرايدى. كوبىنىڭ كوزى تايعاناقتاپ، باس يزەس­پەي وتە شىعادى. ال ءجۇزى جىلىسى كەزىكسە، اقساقال ءمىن­دەتتى تۇردە ءجون سۇرايدى. سوڭعى جولى بەسەدكا ءىشىن­دەگى ءبىر ەگدەلەۋ ازيالىقپەن امانداسىپ ەدى – رە­سەي­لىك قازاق بولىپ شىقتى. قاسىنا ەرتكەن ايەلى ورىس ەكەن. «قاراشى، قانداي جاقسى، سىيلاسىپ بىرگە قار­تايعان. ال سوۆەت كەزىندە كارەرا جاساۋ ءۇشىن عانا ورىس­تان ايەل الىپ، كەيىن اجىراسىپ، دالادا قالعان قا­زاقتار قانشاما ەدى»، – دەپ جاڭا ءبىر ەستەلىككە كىرى­سەدى. ماسكەۋدە وقىپ ءجۇرىپ ميحايل سۋسلوۆتىڭ ءۇيىن جي­نايتىن قىزعا ۇيلەنىپ، «سۋسلوۆتى تانيدى» دەگەن داق­پىرتپەن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كومي­تەتىنىڭ مادەنيەت بويىنشا لاۋازىمدى قىزمەتكەرىنە اينالعان ءبىر قازاقتىڭ دا تاريحى بەس-التى يلليۋ­س­تراسيا­نىڭ قاتارىندا ايتىلادى. جازۋشى الگى قازاق­تاردىڭ ايەلدەرىمەن اجىراسقاننان سوڭعى ايانىشتى تاعدىرلارىن سيپاتتايدى. بۇل حيكايالار دا شىڭعىس حان يمپەرياسىنىڭ تاريحى سياقتى ناقتى ادام اتتارى، وقيعا مەكەنى مەن ۋاقىتى تۇرعىسىنان ءدال باياندالادى. مۇنداي كەزدەرى مۇحتار ءماعاۋيننىڭ جادىنا ەرىكسىز تاڭ قالاسىز. ۇيگە قايتار جولدا: «نە سەبەپتى سوڭعى جىلدارداعى شىعارماشىلىق الەۋەتىڭىزدى جاڭا كوركەم شىعار­مالار جازۋدىڭ ورنىنا ابدەن زەرتتەلگەن شىڭعىس حان تۋرالى تاريحي رومانعا ارناپ جاتىرسىز؟» – دەپ سۇرايمىن. «شىڭعىس حان مەن ونىڭ اۋلەتى قۇرعان بيلىك ءداستۇرى – قازاق ەلدىگىنىڭ نەگىزى. كىتاپتارىمدى وقىعان جۇرت سونى ءبىلىپ جۇرسە دەيمىن. جاس كەزىمنەن-اق ءاربىر ماڭىزدى ماسەلەگە قاتىستى تاۋەلسىز ءوز پىكىرىمدى قا­لىپتاستىرىپ، ۇستانۋعا تىرىستىم. بۇل تاريحي دەرەكتى حيكايانى جازۋدى «التىن داپتەر» دەپ اتاعان ستۋدەنت كەزىمدەگى كۇندەلىگىمدە-اق جوسپارلاعام. شىڭعىس حاننىڭ تاريحى ابدەن زەرتتەلدى دەپ ويلامايمىن. باتىس عالىمدارى بولسىن، سوۆەت عالىمدارى بولسىن ابدەن بۇرمالادى، كوپتەگەن جايتتاردى قاتە ءتۇسىندى. ءبىر عانا مىسال: سونداي زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى حاننىڭ جەسىرلەرىنە اس ۇستىندە تيەسىلى جىلىك تارتۋ كەزىندە تۋعان داۋدى دۇرىس تۇسىنبەي، «اش حانشايىمدار تا­ماققا تالاستى» دەپ سيپاتتاعان. شىڭعىس حان تەك ءوزى­ءنىڭ ەلشىلەرىن ولتىرگەن بيلەۋشىلەردى جازالاعانىن اشىپ جازباي، ءبىرجاقتى قانىشەر جاۋىز ەتىپ كور­سەتكەن. مورىندەگى جازۋىنا دەيىن تۇركى تىلىندە بول­عانىنا قاراماستان ونىڭ تەگىن تۇركىگە جاتقىزباي كەل­گەن»، – دەيدى جازۋشى. مۇحتار اعانىڭ قازىرگى قازاقتىڭ بويىنان بۇ­رىن­عى التىن وردا مەن قازاق حاندىعىندا ءومىر سۇرگەن جەڭىمپاز جۇرتتىڭ جۇرناعىن كورگىسى كەلەتىن ءداستۇرلى كونسەرۆاتيزمىن ىشتەي تۇسىنەم. كيىز ۇيدە قىستاعان كوشپەلى قازاق تۇرمىسىن ءوز كوزىمەن كورگەن سوڭعى بۋىن وكىلى رەتىندە، فولكلور مەن ورتاعاسىرلىق ادە­بيەت تاريحىنا جەتىك مامان رەتىندە ونىڭ التىن وردا زامانىنداعى كوپتەگەن ماڭىزدى وقيعالاردىڭ استارىن ينتۋيسيا دەڭگەيىندە-اق ءبىرقاتار كاسىبي تاريحشىلاردان گورى تەرەڭىرەك زەردەلەيتىنىنە ءشۇبام جوق. جازۋشى شىڭعىس حان ارقىلى ءتۇپ تاريحىن تانۋ – قازاقستاندى بولاشاقتا الەمدىك ساياسات پەن مادە­نيەت ساحناسىندا بەدەلدى ەلگە اينالدىراتىن ماڭىزدى شارتتاردىڭ ءبىرى دەپ بىلەدى. مۇحتار ءماعاۋيننىڭ قازاق حاندىعىن التىن وردا­نىڭ بىرەگەي مۇراگەرى دەپ تانۋى دا قيسىندى كورىنەدى. قيىر شىعىس پەن شىعىس ەۋروپا اراسىن مەكەندەيتىن قا­زىرگى ەۋرازيا تۇرعىندارىنىڭ 8 پايىزىنىڭ قا­نى­نان شىڭعىس حاننىڭ گەندىك كودىن تاپقان سوڭعى زەرت­تەۋلەر ناتيجەسىمەن دە تانىسپىن. ءبىراق ليبەرال كوز­قاراستى ادام رەتىندە ەتنيكالىق، يا ازاماتتىق دا­رالىعىمدى «تاريحي گەنىم»، يا قانداي دا ءبىر «ور­تا­عاسىرلىق تايپالىق تەگىم» ەمەس، ءدال ءقازىر ءوز ومىرىمدە ۇستاناتىن پرينسيپتەرىم ايقىندايدى دەپ ويلايمىن. سول سەبەپتى، كونسەرۆاتيزممەن دە، ەتنيكالىق ۇلتشىل­دىق­پەن دە تولىق كەلىسە المايمىن. قازاقستان بيلىگى­ءنىڭ اقساقالدىڭ سوڭعى ماقالالارىندا ءجيى ايتىلاتىن «قازاققا قارسى ساياسات» ۇستانىپ وتىرعانىنا دا كۇما­ءنىم بار. ويتكەنى، بۇگىنگى بيلىكتىڭ جالپى قانداي دا ءبىر سالاعا قاتىستى جۇيەلى ساياسات ۇستانۋ قابىلەتىنىڭ بار­لىعىنا سەنبەيمىن. بۇل كوزقاراسىمدى جەتكىزگەنىمدە مۇحتار اعا رەنجىمەيدى. كەرىسىنشە، ەرەكشە كوڭىلدەنىپ، ءوز كوزقاراسىن دالەلدەيتىن جاڭا ارگۋمەنتتەرىن شىعارادى. سول كەزدە بارىپ باتىس ەۋروپالىق جانە سوۆەتتىك وريەنتاليزم قالىپتاستىرعان «قانىشەر، جاۋىز شىڭعىس حان» بەينەسى مەن بۇگىنگى يدەولوگتار ۇسىنعان «زاماناۋي عاسىر عۇلاماسى» وبرازىن ويلانباستان وپ-وڭاي قابىلداي سالعان ورتادان جازۋشىنىڭ بويىن نەگە اۋلاق سالعانىن تۇسىنە باستايمىن. ءما­سە­لە «جاۋىز شىڭعىس حاندى» اقتاعانى ءۇشىن ءماعاۋيننىڭ ۇستىنەن ۇيىمداستىرىلعان قيساپسىز ارىز-جالادا ەمەس، سول ناۋقاندى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ تاريحي تانىمىنىڭ تايازدىعىندا. سوۆەت داۋىرىندە كوركەم شى­عارمالارى ارقىلى باتىل ەكسپەريمەنتتەر جاسا­عان كلاسسيك جازۋشى، پوست-سوۆەتتىك كەزەڭدە ساياسي-قوعامدىق ماسەلەلەرگە قاتىستى اشىق پىكىر ايتاتىن اۋزى دۋالى اقساقالعا اينالدى. امال نە، وزىمەن تەڭ ءدا­رەجەدە ينتەللەكتۋالدىق سايىسقا تۇسەتىن زامان­داستىڭ از ەكەنىن كوردى، ءوز سوزىمەن ايتقاندا، «جەم­قور­لىقتى ساياسي مادەنيەتكە اينالدىرعان» بيلىك يە­لە­رىنەن دە كوڭىلى قالدى. اللانىڭ بۇيرىعى، تاعدىر­دىڭ جازۋىمەن چەحياعا ورنىعىپ قالعان جازۋشى ماعىناسىز ايتىس-تارتىستان شەتتەپ، الاڭسىز شى­عار­ماشىلىقپەن اينالىسۋعا بەل بۋعان. «ەلدەن كەتىپ قالعانىڭىز قالاي؟» – دەگەن ساۋالعا قازاق مادەنيەتى مەن تاريحىنىڭ شەجىرەشىسى مۇحتار ءماعاۋيننىڭ قالاي جاۋاپ بەرەتىنىن ويشا شامالايمىن. «ەلدەن قالاي كەتەم؟ ەل دەگەنىڭ مەن ەمەس پە؟» دەر-اۋ. اڭگىمەمىز اقساقالدىڭ اقىن-جازۋشى ارىپتەستەرى تۋرالى جىلى ەستەلىكتەرگە اۋعاندا ىمىرت تا جابىلادى. بۋىندارى جازىلىپ، ءجۇرىسى شيراي تۇسكەن مۇح­تار اعا ءۇشىنشى قاباتقا جاياۋ جەڭىل شىعىپ، پاتەرىنىڭ قوڭىراۋىن باسادى. كۇلىمسىرەي ەسىك اشقان باقىتجا­مال اپا: «ارىستاندى» بۇگىن ۇزاق سەرۋەنگە كوندىردىك، ءا؟» – دەيدى. «كوندىردىك»، – دەپ كۇلەم مەن دە.

"قازاق ادەبيەتى" باسىلىمى