– دۇكەن ءماسىمحان ۇلى، قىتايتانۋ ءبىز ءۇشىن ءارى تانىس ءارى بەيتانىس عىلىم سا­لاسى. قازاقستانداعى قىتايتانۋ عى­لىمى ءسوز بولا قالسا، ساناۋلى مامانداردى عانا ايتا الامىز. سولاردىڭ قا­­تارىندا ءسىزدىڭ دە اتىڭىز اتالادى.ءايت­سە، ءسىز وسى قىتايتانۋ عىلىمىنا قا­لاي كەلدىڭىز؟ قازاقستانداعى اتالعان عىلىمنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى ءۇشىن قانداي جۇمىستار جاسادىڭىز؟ – تاريحي وتانعا قونىس اۋدارعاننان بە­ءرى قارايعى شيرەك عاسىرعا تاياۋ ۋاقىتتان بەرى تابان اۋدارماي قازاقستاننىڭ جە­تەك­ءشى جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاس، تاۋەلسىز ەلى­ءمىز ءۇشىن قىتايتانۋشى ماماندار دايىن­داۋ ىسىمەن اينالىسىپ كەلە جاتىرمىن. ءبۇ­گىندە ءوزىمدى بۇل سالادا وزىندىك مەكتەبى قا­لىپتاسقان ۇستازبىن دەپ تولىق سەنىممەن اي­تا الامىن. قىسقاسى، مەنىڭ قىتايتانۋعا كەل­ءۋىم – تىكەلەي قازاق ەلىنىڭ وسى سالا ما­­ماندارىنا دەگەن مۇقتاجدىعىنان تۋىن­دا­دى. تاعى ءبىر جاعىنان، قازاقستاندا جوو ۇستازدارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋمەن اينالىسۋى ەرەكشە تالاپ ەتىلەدى. وسى تالاپ تۇرعىسىنان، سونداي-اق، قازاقستاندىق جال­­پى وقىرمان ىرگەمىزدەگى الىپ كورشى­ءمىزدى جۇيەلىرەك، تەرەڭىرەك بىلە تۇسسە ەكەن دەگەن وي­مەن قىتايدىڭ ءتىلى مەن ادەبيەتىنە، ءما­دە­نيەتىنە قاتىستى كوپتەگەن عىلىمي جانە تا­نىمدىق ەڭبەكتەر جازىپ، جاريا­لادىق. اتاپ ايتقاندا، ءار جىلدارى «جىر-جەبە»، «ساراپ»، «سوز-جەلكەن»، «مۇحتار اۋەزوۆ ءجا­نە لۋ ءشۇن»، «قازاق جانە جۇڭگو ادە­بيەت­تەرى: ءداستۇر جانە جاڭاشىلدىق»، «ەۋ­را­زيا­لىق وركەنيەت: ەجەلگى تۇركى جانە جۇڭگو حا­لىقتارىنىڭ رۋحاني قارىم-قاتىناسى»، «قى­تاي تۋرالى قىرىق ءسوز» دەپ اتالاتىن مو­نوگرافيالار مەن زەرتتەۋلەر جيناعى جا­رىق كوردى. بۇدان تىس، بۇرىندارى جۇڭگو ءتىلى مەن ادە­بيەتى، جالپى قىتايتانۋ ماماندىعى بويىن­شا قازاق تىلىندە بىردە-بىر وقۋلىق نە­مەسە وقۋ قۇرالىنىڭ جوقتىعى وسى سالا­داعى ۇستازدار مەن شاكىرتتەرگە ەرەكشە قولبايلاۋ بولىپ كەلگەنى بەلگىلى. سونىمەن، بار شارۋانى ىسىرىپ قويىپ، كەي جىلدارىمىزدى تۇتاستاي وقۋلىقتار جازۋ­عا ارنادىق. كەيدە باسقا ءبىر حالىقتى سەنىڭ ايت­قا­نىڭمەن ەمەس، سول ەلدىڭ اقىن-جازۋ­شى­سى­نىڭ، قالامگەرلەرىنىڭ شىعارمالارى ار­قىلى تانىپ-بىلگەننىڭ اسەرى، ءونىمى تىپتەن جاق­سى بولادى. وسىنداي ماقساتپەن ءبىز قى­تاي اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعار­ما­لا­رىن، تاريحي-تانىمدىق دۇنيەلەرىن اۋ­دارۋعا دا كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ، ۋاقىت اجىراتىپ وتىردىق. سونداي ماقساتپەن قولعا الىنعان اۋ­دارما سالاسى بويىنشا بۇگىندە جۇڭگو­دىڭ لۋ ءشۇن باستاعان كلاسسيك جازۋشىلارى بار كوپتەگەن جۇڭگو اقىن-جازۋ­شىلارىنىڭ شىعارمالارى ءبىزدىڭ اۋدارمامىزبەن جا­رىق كورىپ وتىردى. تاۋە­ءلسىز­دىك­تەن كەيىن پرە­­زيدەنت ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ تىكەلەي باس­تا­ماسىمەن «مادەني مۇرا» دەپ اتالاتىن مەملەكەتتىك جوبا قولعا الىنىپ، جۇزەگە اسا باستادى. سول جوبانىڭ ءبىر تارماعى «الەم ادەبيەتى كىتاپحاناسى» دەگەن سەريامەن دۇنيەجۇزى حالىقتارىنىڭ 100 كلاسسيك جازۋشىسىن ءتۇپنۇسقادان تىكەلەي قازاق تىلىنە اۋدارىپ شىعارۋ بولاتىن. سول 100 جازۋشىنىڭ ءبىرى بولىپ قىتايدىڭ ۇلى جازۋ­شىسى لۋ ءشۇن اتالعان جوباعا كىرگەن ەكەن. لۋ ءشۇندى اۋدارۋ مىندەتى ماعان جۇكتەلدى. 2009 جىلى «اۋدارما» باسپاسىنان جازۋشىنىڭ 30 باسپا تاباق كولەمىندەگى «لۋ ءشۇن. پوۆەست جانە اڭگىمەلەر» دەپ اتالاتىن اكادە­ميا­لىق جيناعى جارىققا شىقتى. سوڭعى كەزدە نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى، جازۋشى مو ياننىڭ پوۆەستەرى مەن اڭگىمەلەرىنەن تۇرا­تىن ءبىر تومدىق تاڭ­دا­ما­لىسىن اۋدارىپ جاتىرمىز. قورىتىپ ايت­قاندا، جۇڭگو ادەبيە­ءتىنىڭ قازاق ەلىندە اۋ­دارىلۋى مەن تانىستىرىلۋى كوڭىل كون­ءشىت­پەيدى. ساناسىن ەۋروسەنتريستىك تانىم مەن تالعام جاۋلاپ العان ەلدە، شىعىس ەل­دەرىنە، ولاردىڭ ادەبيەتى مەن ونەرىنە دەگەن ىقىلاستىڭ بۇدان باسقاشا بولۋى دا ءمۇم­كىن ەمەس. ايتپەسە، ادامزاتقا لي باي، دۋ فۋلارداي اقىندى، لۋ شۇندەي ۇلى جازۋ­شىنى بەرگەن ادەبيەتتىڭ، ەكى بىردەي قا­لامگەرى نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتانىپ وتىر­عان ادەبيەتتىڭ اناۋ ايتقانداي سون­شا­لىق سورلى بولۋى مۇمكىن ەمەس قوي. – ەلىمىزدەگى قىتايتانۋ عىلىمىنىڭ نەگىزى قاشان قالاندى؟ ونىڭ باسىندا كىم­دەر تۇر؟ – جالپى، قازاق حالقى، ونىڭ تىكەلەي اتا-باباسى بولىپ ەسەپتەلەتىن ەجەلگى تۇركى تايپالارى مەن حان جۇرتى جەر جارالىپ، سۋ اققالى بەرى ازيانىڭ شىعىسى مەن ور­تا­لىعىندا قاتار قونىپ، بىرگە جاساپ كەلە جا­تىر. ەكى حالىق سوناۋ باعزى زامانداردا-اق ءبىر-بىرىنىڭ ەلدىك الەۋەتىنە، سالت-سا­نا­سىنا، تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ءوزارا دەن قويىپ، نا­زار اۋدارىپ وتىرعان. ەجەلگى جۇڭگو جاز­بالارىنداعى ءبىزدىڭ تاريحىمىزعا قاتىستى دە­رەكتەر سونىڭ جارقىن مىسالى. ال ءبىزدىڭ باع­زىداعى اتا-بابالارىمىزدىڭ تىرشىلىك قالپى، ءومىر سالتى، تاريحي جاعداياتتار ون­داي دەرەكتەردى حاتتاپ-شوتتاپ جيناپ وتىرۋ­عا مۇمكىندىك بەرگەن جوق. الايدا، وسى كورشى ەكى حالىق شىڭعىس حان جو­رىقتارىنان كەيىن بىر-بىرىمەن تىكەلەي قارىم-قاتىناس جاساۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلىپ قالدى. ودان بەرگى تاريح بەلگىلى عوي، بىزدە التىن وردا، ودان كەيىن قازاق حان­دىعى، ودان كەيىن پاتشالىق رەسەي جانە كسرو وتارشىلدىعى... ال اسپاناستى ەلىندە قۇبىلاي نەگىزىن قالاعان يۋان پاتشالىعى (1271-1368 ج.ج.)، ودان كەيىن ميڭ ديناس­تياسى (1368-1644 ج.ج.)، سوسىن مانجۋر حال­­قى ۇستەمدىك ەتكەن چيڭ (ورىس دەرەك­كوز­دەرىندە سين) پاتشالىعى (1644-1912 ج.ج.) ءومىر ءسۇردى. ءبىزدىڭ ابىلاي حاننىڭ ەلشى جىبەرىپ سويلەسىپ جۇرگەنى ەتنيكالىق جۇڭگو پاتشالارى ەمەس، مانجۋر بيلەۋشىلەرى بولاتىن. دەمەك، قاراحانيدتەر پاتشالىعى تۇسىنان باستاپ، كسرو ىدىراپ، تاۋەلسىزدى­گىمىز قايىرا قولعا تيگەنگە دەيىن ەتنيكالىق قىتايلارمەن ءبىر ۇستەل باسىندا قاتار وتى­رىپ، تەڭ دارەجەدە پىكىر الماسۋدىڭ ءمۇم­كىندىگى بولعان ەمەس. ءيا، ارادا پاتشالىق رەسەي كەزىندە عۇ­لa­ما عالىم شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ءماس­كەۋ­ءدىڭ تاپسىرماسىمەن جۇڭگو ەلىندە، ناق­تىراق ايتقاندا، تاريحي شىعىس تۇركىستان ولكەسىندە بولىپ قايتقانى بەلگىلى. ونىڭ سوناۋ 1856 جىلعى جۇڭگو ساپارىنان جازىلعان «جۇڭگو يمپەرياسىنىڭ باتىس ولكەسى جانە قۇلجا قالاسى» دەپ اتالاتىن ساياحات كۇندەلىگى قازاق توپىراعىنداعى قىتايتانۋ عىلىمىنىڭ ەڭ العاشقى عىلىمي ۇلگىسى دەپ ايتۋىمىزعا ابدەن بولادى. سەبەبى، عالىمنىڭ بۇل ەڭبەگى جاي-انشەيىن جولساپار ەستەلىگى عانا ەمەس، قىتايدىڭ ءداستۇرلى تۇرمىس-سالتىنا جاسالعان تاماشا ەتنوگرافيالىق سيپاتتاما ەكەندىگى ارعى-بەرگى، الىس-جاقىننىڭ ءبارى مويىن­داعان اقيقات. وكىنىشكە وراي، ش.ءۋاليحا­نوۆ­تان ءساتتى باستالعان «قىتايتانۋ» عىلىمى قازاق دالاسىندا ءارى قاراي ءوز جالعاسىن تابا العان جوق. ال كەڭەس وداعى تۇسىندا قىتايتانۋ ماماندىعىنا كىمدى وقىتۋ تۋرالى ماسەلەنى ماسكەۋ ءوزى شەشىپ وتىرعان­دىق­تان، ءبىزدىڭ ەلىمىزدەن ول ماماندىق بويىن­شا ساۋساقپەن سانارلىق قانا ماماندار دايىندالدى. ولاردىڭ ىشىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن وسى سالادا تۇراقتى تەر توگىپ، اينىماي اينالىسىپ كەلە جاتقان، قى­تايدىڭ ءتىلىن دە جاقسى مەڭگەرگەن عالىم­دار­دان ك.ش.حافيزوۆا، م.م.اۋەزوۆ، ق.ك.توقايەۆ، ا.ش.قادىربايەۆ، ت.س.س. تۇلعالار­دى ايتۋعا بولادى. جالپى، تازا قازاق­ستان­دىق قىتايتانۋ عىلىمى ارنايى عىلىم رە­تىندە، جۇيەلى تۇردە تەك تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن عانا قالىپتاسا باستادى. – قىتايتانۋ عىلىم رەتىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جاڭا قالىپتاسىپ كەلە جات­قا­نىمەن، وركەنيەتتى ەلدەردە ونىڭ ءال­دەنەشە عاسىرلىق تاريحى بار، قاتەپ­ءتى ەلتانۋ عىلىمى ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. الەم ەلدەرىندەگى اتالعان عىلىمنىڭ قازىرگى حال-احۋالى قالاي؟ – قىتايتانۋ عىلىمى ءبىزدىڭ ەلدە ءالى دە بولسا، «قاجەت پە، قاجەت ەمەس پە؟» – دەگەن ءراۋىش­تەگى ساۋاتسىز تالقىنىڭ ءدۇبارا تە­زىنە ءتۇسىپ جاتقانىمەن، وركەنيەتتى ەلدەردە ول كادىمگى 3-4 عاسىرلىق تاريحقا يە دەربەس ءپان. تاريحتىڭ ءار كەزەڭىندە ءومىر سۇرگەن، قى­تايتانۋ عىلىمىن بيىك بەلەستەرگە كو­تەرىپ كەتكەن الەمدىك ايدىك سينولوگتاردان بەلگيالىق فەرديناند ۆەربەست پەن فيليپپ كوۋپلەتتى، پولشالىق ميششەل بوۋمدى، گەر­مانيالىق دجون ادام سكۋل، وتتو فرانك، ريچارت ۆيلگەلم، ۆيلگەلم گرۋبە جانە ۆولفگانگ بوۆەر­ءدى، رەسەيلىك ا.ل.لەونتيەۆ، ۆ.پ.ۆاسيليەۆ، ي.ك.رازسوحين، ك.ا.سكاچكوۆ، ن.يا.بيچۋرين، ب.ل.ريۆتين، ۆ.ف.سوروكين، ن.ت.فەدورەنكو، م.ل.تيتارەنكو، س.ل.تيح­­­ۆينسكييلەردى، فران­سيالىق د.گولمان، ە.چاۆاننەست، م.گرانەت، پ.پەلليوت، يا.پرۋششەكتەردى، امەريكالىق پ.حانان، پ.ا.كوحەن، س.ۋ.ۆيلليام، س.اللان قاتارلى عالىمداردى اتاپ ايتۋىمىزعا بولادى. ال بۇلاردان وزگە، ۇلىبريتانيا­لىق، جا­پو­نيالىق، چەحيالىق، شۆەيساريالىق، كو­رەيا­­لىق، يسپانيالىق، يتاليالىق سينو­لوگ­تار­دىڭ ەسىمدەرى مەن ولاردىڭ ەڭبەك­تەرىن تىزبە­لەپ جاتقاننان گورى، ەتنيكالىق جۇڭگو عا­لىم­­­دارىنىڭ ءوزى كوپ جاعدايدا وسى ەلدەر­دەگى سينولوگتاردىڭ پىكىرلەرىمەن ۇنەمى ساناسىپ وتىراتىنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. دەمەك، وركەنيەتتى ەلدەردە قىتايتانۋ عىلىمى باياعى زامانداردان بەرى-اق وركەن جاي­عانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءبىر قىزىعى، سينولوگيا عىلىمى ەرەكشە وركەن جايعان ەلدەرمەن رەسمي بەيجىڭنىڭ ءوزى بايقاپ-بايقاپ سويلەسەدى. امەريكالىق شىعىستانۋشى-عالىم گ.ر.بويدتىڭ: «قىتايتانۋ بۇگىنگى ادامزات تاپ بولىپ وتىرعان ەڭ وزەكتى رۋحاني جانە الەۋمەتتىك ماسەلە. سونداي-اق، بۇل ماسەلە كۇن وتكەن سايىن كۇردەلەنە تۇسپەك»، – دەگەن پىكىرىمەن تولىق كەلىسۋگە بولادى. – قازاقستانداعى قىتايتانۋ عى­لى­مىن بۇگىندە عىلىم رەتىندە قا­لىپتاسۋ كە­زەڭىنە اياق باستى دەۋگە بولاتىن سە­كىلدى. وسى شيرەك عاسىرعا تاياۋ ۋاقىتتان بە­ءرى قىتايتانۋ عىلىمى ەلگە نە بەردى دەپ ويلايسىز؟ – قايدا، قاشان بولماسىن، عىلىم، ءبى­ءلىم سالاسىنىڭ دامۋى مەن جەتىستىگى تۇتاس ەل­دەگى يندۋستريادان، الەۋمەتتىك دامۋدان، قو­عامداعى پروگرەستەن، ادامدار وي-سا­ناسىنىڭ جاڭعىرۋىنان، ازاماتتاردىڭ قۇ­ن­دىلىق كوزقاراستارى مەن ءتانىم-تۇس­ءى­نىكتەرىنەن بايقالادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى جۇڭگو تۋرالى مىناداي ەكى ءتۇرلى ۇشقارى كوز­قاراستا بولدى. ونىڭ ءبىرى، كەڭەس ودا­عى­نان قالعان «قىتايىڭىز – باقا-شايان» دەپ ۇيرەنگەن يمپەريالىق وكتەم پسيحولوگيا. ەندى ءبىرى، ارعى اتا-بابالارىمىزدان قالعان «اقىر زامان بولعاندا جەردىڭ بەتىن قا­را جۇڭگو قاپتايدى»، – دەيتىن دارمەنسىز تا­نىم. ايتىپ-ايتپاي، بۇل ەكى ءتۇرلى كوز­قا­راستىڭ ەكەۋى دە اقيقاتتان تىم الىس جات­قان، وتە سىڭارجاق، ۇشقارى تانىم بولاتىن. كوپ ۇزاماي ەكى ەلدىڭ حالقى دا، بيلىگى دە بىر-بىرىنە عىلىمي تۇرعىدان ۇڭىلە باستادى، ءبىر-بىرىن زەرتتەي، زەردەلەي باستادى. سونداي عىلىمي تۇسىنىكتىڭ ناتيجەسىندە ەكى ەل اراسىندا ءوزارا سىيلاستىق ورنادى، با­رىس-كەلىس جيىلەدى. بۇگىندە قازاقستان مەن جۇڭگو ەلدەرى شەكارالارىن بەيبىت جاعدايدا شەگەندەپ العان تاتۋ كورشى، دوس ەل، سەنىمدى ارىپتەس. ەكى ەلدىڭ قارىم-قا­تىناسى بارلىق سالادا قاناتىن كەڭگە جايىپ كەلەدى. دەمەك، وسىنىڭ ءبارىن ەلى­ءمىز­دە تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن قارقىن الا تۇسكەن قىتايتانۋ عىلىمىنىڭ جەمىس-جەڭىسىنەن، قىتايتانۋشى جاس مامانداردىڭ ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قىز­مەتكە، ەلىمىزدىڭ بيلىك بۇتاقتارىنا كوپتەپ تارتىلۋىنان بولە قاراۋعا بولمايدى. ارينە، ەكى ەل قارىم-قاتىناسىنىڭ اقاۋسىز دامۋىندا ەلباسىمىز ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ اتقارعان ءرولى مەن سىندارلى ساياساتىن، قىتايتانۋشى-عالىمدار، ايدىك ديپلوماتتار، كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرلەرى ق.ك.توقايەۆ پەن ق.س.سۇلتانوۆتىڭ ەڭبەكتەرىن دە بولە-جارا اتاپ ايتۋعا ءتيىسپىز. – مەنىڭ تۇسىنىگىمدە، قىتايتانۋ عى­لى­مى دەگەنىمىز – جۇڭگو ەلىنىڭ ءسالت-داس­ءتۇرى، تاريحى مەن مادەنيەتى، ءتىلى مەن ادە­بيەتى، ءدىنى مەن فيلوسوفياسى، ىشكى-سىرت­قى ساياساتى، ەكونوميكاسى، ت.ب. تۋرا­لى عىلىمداردىڭ جيىنتىعى بولۋ كەرەك. وسى رەتتەن كەلگەندە قازاق ەلى ءۇشىن قىتايتانۋ عىلىمىنىڭ ناقتى قاي سالاسىنا كوبىرەك باسىمدىق بەرگەن دۇرىس؟ – قازاقستاندىق قىتايتانۋ عىلىمى جو­عارىدا ايتقانىمداي، تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءوزىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىن باستان وتكەرىپ جاتقانىمەن، ءىشىنارا جوعارى وقۋ ورىندارىندا ساناۋلى قىتايتانۋشى ماماندار جانە جۇڭگو ءتىلىنىڭ ماماندارى دايىندالىپ جاتقانى بولماسا، ونى عىلىم رەتىندە دامىتۋعا رەسمي قازاق وكىمەتى تا­راپىنان لايىقتى ءمان بەرىلگەن دە، ءبا­لەندەي قارجى بولىنگەن دە ەمەس. ياعني بۇل سالادا اتقارىلىپ جاتقان شارۋالاردىڭ، تىندىرىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ ءبارى دەرلىك تۇتاستاي، عالىمداردىڭ جەكە بەل­سەندىلىگى ارقاسىندا جۇزەگە اسىپ جاتىر. ىرگەلەس رەسەيدە قىتايتانۋ عىلىمىنىڭ بەرى بولعاندا ەكى عاسىرلىق تاريحى بار. ءتىپتى، كەڭەس وداعى ىدىراپ، رەسەي فەدەراسياسى قايتا جاساقتالىپ جاتقان قيىن كەزدىڭ وزىندە دە رەسمي ماسكەۋ ەلدەگى بىرنەشە قىتايتانۋ ورتالىعىن قارجى­لاندىرىپ وتىردى. ول ەلدە ءقازىر قىتايتانۋ عىلىمىنىڭ ەرەكشە دامىعانى سونشالىق، ءوزىڭ ايتىپ وتىرعان جۇڭگو ەلىنىڭ ءسالت-داستۇرى، تاريحى مەن مادەنيەتى، ءتىلى مەن ادەبيەتى، ءدىنى مەن فيلوسوفياسى، ىشكى-سىرت­قى ساياساتى، ەكونوميكاسى دەگەندەردى بىلاي قويىپ، قىتايدىڭ بەلگىلى ءبىر تاريحي كە­زەڭدەرىن، تاريحي تۇلعالارىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن، جەكەلەگەن اقىن-جازۋشىلارىن، جۇڭگو مادەنيەتى مەن ونە­ءرىنىڭ وتە جىڭىشكە سالالارىن زەرتتەيتىن عا­لىمداردىڭ شوعىرى بار ءارى سولاردىڭ ءبارىن مەملەكەت قارجىلاندىرىپ وتىر. ال بىزدەگى جاعدايعا كەلەتىن بولساق، جۇڭگو­تانۋدىڭ قاي سالاسى كىمنىڭ وڭ جامباسىنا كەلەدى، سونىمەن عانا اينالىسىپ جاتقان «قوشان تىرلىك» قانا. ەگەر ءبىزدىڭ وكىمەت رە­سەي­دەگىدەي بىرنەشە عىلىمي-زەرتتەۋ ورتا­لىقتارىن قۇرىپ، قارجىنى ۇيىپ-توگىپ بەر­مەسە دە، جەتكىلىكتى قولداۋ كورسەتىپ جات­سا، سول كەزدە «الدىمەن قىتايتانۋدىڭ مى­نا سالاسىن كوتەرىپ الايىق» دەپ ايتۋعا بو­لار ەدى... – ءبىزدىڭ سانامىزدىڭ ەۋروسەنتريستىك تۇماننان ايىعۋىنا ءالى دە ءبىراز جىلدار كەرەك سەكىلدى عوي... وتاندىق قىتايتانۋ عىلىمىنىڭ الدىندا قانداي مىندەتتەر تۇر دەپ ويلايسىز؟ سول مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ – قىتايتانۋشى عالىم-كادرلار شوعىر­لان­عان جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرىنىڭ جانىنان ارنايى قىتايتانۋ ينستيتۋتتارى مەن عىلىمي ورتا­لىقتارىن اشىپ، مەملەكەت ارنايى قار­جىلاندىرىپ وتىرسا، قۇبا-قۇپ بولار ەدى. سول عىلىمي ورتالىقتار ارقىلى ءبىز قى­تايدىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى سالت-داستۇرىنە، ءتىلى مەن ادەبيەتىنە، ءدىنى مەن دىلىنە قاتىستى زەرتتەۋلەردى تەرەڭ­دەتۋمەن بىرگە، ەڭ باستىسى، قىتايدىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىنىڭ دامۋ بەتالىسىن كۇن­دەلىكتى تارازىلاپ، باقىلاپ وتىرۋىمىز كە­رەك. ماسەلەن، رەسمي بەيجىڭنىڭ اقش، رە­سەي، جاپونيا، ءۇندىستان سەكىلدى الپاۋىت­تار­مەن قارىم-قاتىناسى قالاي بەتتەپ بارادى؟ بولاشاقتا تايۆان ماسەلەسى نەگە اپا­رىپ سوعۋى مۇمكىن؟ قىتايدىڭ ورتا ازيا ەلدەرىمەن، يسلام الەمىمەن، جال­پى تۇركى الەمىمەن بولعان قارىم-قاتى­ناسىندا قانداي ناقتى ماقسات-مۇددە بار؟ قازىرگى جۇڭگو بيلىگىنىڭ ىشكى احۋالى قانداي؟ جۇڭگو كوم­مۋنيستىك پارتياسىنىڭ بولاشاعى قان­داي بولادى؟ ەگەر جۇڭگو كومپارتياسى تاق­تان تايعان جاعدايدا ەل ىشىنە قالاي اسەرى بولۋى مۇمكىن؟ قازىرگى جۇڭگو ءبيلى­گىندەگى توپتار مەن جىكتەردىڭ قايشىلىعى ءتۇپتىڭ تۇبىندە نەگە اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن؟ جۇڭگو ۇكىمەتىنىڭ از ۇلتتارعا ۇستانعان ساياساتى قالاي ورىستەپ بارادى؟ ۇلتتىق اۆتو­نو­ميالىق وڭىرلەردەگى ۇلت­ارا­لىق جاع­دايدىڭ بەتالىسى قانداي؟ تيبەت، ۇيعىر ماسەلەسىن كوتەرىپ جۇرگەن دالاي لاما مەن ءرابيا قا­دىر باستاعان شەتەلدەگى ۇلتشىل كۇش­تەر­ءدىڭ جوسپارى، مۇمكىندىكتەرى قانداي؟ جۇڭگو ەلىندە الدا-جالدا ەگەر ىشكى تول­قۋلار بولسا، ول ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ساياسي-الەۋ­­مەتتىك، ەكونوميكالىق جاعدا­يىنا قالاي اسەر ەتۋى مۇمكىن؟ جۇڭگو ەلىندەگى 1،5 ميلليوننان اس­تام ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ الەۋمەتتىك حال-احۋالى نە كۇيدە؟ ترانس­شەكارالىق وزەن­دەر ماسەلە­سىنە رەسمي بەيجىڭ قانداي پو­زيسيا ۇستانىپ وتىر؟ ت.س.س. تولىپ جاتقان ماسەلەلەر ءبىر ادام، ەكى ادام اينالىساتىن شارۋا ەمەس. سونداي-اق، اتالعان ءما­سەلەلەرگە 1700 شاقىرىمدىق ورتاق شەكاراسى بار، ىرگەلەس جاتقان جاس مەملەكەت رەتىندە ءبىز قالاي بەي-جاي قاراپ وتىرا الامىز؟! دەمەك، قىتايتانۋ عىلى­مىنىڭ ەلىمىزدىڭ بولاشاعى مەن تاۋەل­ءسىز­دىگىمىزدىڭ تاعدىرى ءۇشىن اتقارار جۇگى استە اناۋ ايت­قانداي جەڭىل ەمەس. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

سۇحباتتاسقان سەرجان توقتاسىن

"قازاق ادەبيەتى"