جۋىردا اقش ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ تاۋەلسىز بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن دامىتۋعا 15 ميلليون دوللار ءبولدى. قاراجات باعىتتالعان تىزىمدە قازاقستاندىق باق-تار دا بار. امەريكالىق مامانداردىڭ پىكىرىنشە قازاقستان، تاجىكستان جانە وزبەكستان مەديادا ساپالى ءارى الەۋمەتتىك ماڭىزى جوعارى كونتەنت جاساي الماي وتىر.

اقش تاراپىنان مۇنشاما اقشا نەلىكتەن ءبولىندى؟ بۇل باستامانىڭ نەگىزگى دىتتەگەنى – رەسەيلىك باق-تاردىڭ ورتالىق ازياعا ىقپالىن ازايتۋ. اقش-تىڭ حالىقارالىق دامۋ جونىندەگى اگەنتتىگىنىڭ باق-قا ۇسىنعان كەلىسىم-شارتىندا رەسەيلىك ۇگىت-ناسيحاتتىڭ كەسىرىنەن وڭىردە قوعامدىق پىكىردىڭ قاتە قالىپتاساتىنى، حالىقتىڭ الەمدىك وقيعالاردى دۇرىس تۇسىنبەيتىنى ايتىلعان.

ءار ەل سىرتتان تاراتىلاتىن باق-تى باقىلاپ، تەكسەرىپ وتىرادى. ال كەيبىر مەملەكەتتەر ءوز ايماعىنداعى شەتەلدىك ب ا ق ۇلەسىن 20 پايىزدان اسىرمايدى. بۇل تۇرعىدا قازاقستانداعى جاعداي اسا ءماز ەمەس. ق ر اقپارات جانە كوممۋنيكاسيالار مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، ەلىمىزدە 270 شەتەلدىك تەلەارنا مەن راديو جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ 185ء-ى – رەسەيدىڭ، 11ء-ى – اقش ونىمدەرى. 169 وتاندىق تەلەراديوكومپانيا تىركەلگەن. ونىڭ 108ء-ى – تەلەكومپانيا جانە 61ء-ى – راديوكومپانيا. رەسەيلىك ارنا سانىنىڭ كوپ ەكەنىن ەسكەرسەك، اقش باستاماسىنىڭ بەلگىلى دەڭگەيدە ماڭىزى بار. جۋرناليستەر الەمدىك وقيعالاردىڭ جاي-جاپسارىن بايانداۋ بارىسىندا رەسەي باق-تارىن دەرەككوز رەتىندە پايدالانىپ جاتادى.

قازاقستاندا رەسەيلىك ۇگىت-ناسيحات بەلگىلەرى 2014 جىلى ۋكرايناداعى داعدارىس كەزىندە انىق بايقالدى. سەبەبى قازاقستاندىقتار كييەۆتە بولعان وقيعالاردى رەسەيدىڭ كوزىمەن كورۋگە ءماجبۇر بولدى. سول كەزەڭدە قازاقستانداعى total.kz، capital.kz سىندى سايتتار ۋكرايناعا دەگەن رەسەيلىك اگرەسسيانى اشىق كورسەتتى. بۇل قازاقستانداعى رەسەي پروپاگانداسىنىڭ انىق كورىنىسى ەدى.

 2017 جىلى لاتىن الىپبيىنە كوشۋ تۋرالى جارلىققا قول قويىلعان تۇستا رەسەيلىك سايتتار «نازاربايەۆتىڭ بۇل شەشىمى ءتيىمسىز» دەپ جارىسا جازدى. مىسالى، «نەزاۆيسيمايا گازەتا» باسىلىمىندا «قازاقستاننىڭ لاتىنعا كوشۋى – رەسەيگە بەرىلگەن بەلگى»، «ۆزگلياد» باسىلىمىندا «نازاربايەۆ قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە نە ءۇشىن كوشىرىپ جاتىر؟» اتتى ماقالالار شىققان.

2014 جىلى اقپاندا نۇرسۇلتان نازاربايەۆ مەملەكەت اتاۋىن «قازاق ەلى» دەپ وزگەرتۋ ماسەلەسىن كوتەرگەندە رەسەيلىك باسىلىمدار كوپتەگەن ماقالا جاريالادى. ءتىپتى «Lenta.ru» سايتى بۇل باستامانى كەلەكە ەتىپ، بورات فيلمىندەگى كادردى پايدالانعان. ەڭ سوراقىسى، اتالمىش اقپارات سايتتىڭ «بۇرىنعى سسرو» بولىمىندە ورنالاسقان.

2017 جىلدىڭ قاراشاسىندا ق ر اقپارات جانە كوممۋنيكاسيالار ءمينيسترى داۋرەن ابايەۆ جاڭا زاڭ جوباسىن تانىستىرۋ كەزىندە: «1،5 ميلليون حالىق قازاقستاندىق اقپارات كەڭىستىگىنەن قالىس قالىپ وتىر. ناقتىراق ايتقاندا، 1،5 ميلليون ادام قازاقستانداعى جاڭالىقتاردان مۇلدە بەيحابار»، — دەگەن بولاتىن.

«KazakhSTAN 2.0» ساراپتاما پورتالى جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك ساۋالناماعا مامانداردىڭ بارلىعى: «رەسەي بيلىگى ءتۇرلى رەسۋرستار ارقىلى تىكەلەي جانە جاناما تۇردە قازاقستاندىقتارعا اقپاراتتىق مانيپۋلياسيا جاساپ وتىر»، — دەپ جاۋاپ بەرگەن.

بەلگىلى  زاڭگەر ەۆگەنيي جوۆتيس: «قازاقستاندىقتار الەمگە رەسەيدىڭ كوزىمەن قاراپ وتىر»، — دەيدى.

ال ساياساتكەر دوسىم ساتپايەۆ ۋكرايناداعى جاعدايدان كەيىن رەسەي گيبريدتىك سوعىستىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى – قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرۋ ەكەنىن تۇسىنە باستادى دەگەن پىكىر ايتادى.

بيىل قازاقستان بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە سيريا ماسەلەسىنە قاتىستى رەسەيدىڭ رەزوليۋسياسىنا قول قويۋدان باس تارتقان كەزدە ورىس باق-تارى ۇلارداي شۋلادى. قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتىمەن سايكەسەتىن بۇل قادامدى رەسەي پروپاگانداسىنىڭ وكىلى جۋرناليست ۆلاديمير سولوۆيەۆ «ۆوسكرەسنىي ۆەچەر» توك-شوۋىندا ابدەن سىناعان ەدى. «قازاقستانمەن ءبىزدىڭ اليانس قانداي ءوزى؟ ولار نەگە بىزگە قولداۋ بىلدىرمەي، ءۇنسىز قالدى؟ ءبىز بىلمەيتىن شىعارمىز، بالكىم ارامىزدى قارا مىسىق كەسىپ وتكەن شىعار؟ الدە كەلەسى «مايدان» قازاقستاندا بولادى دەپ كۇتەمىز بە؟»، — دەدى سولوۆيەۆ.

بۇل قىجىرتپاعا اقپارات جانە كوممۋنيكاسيا ءمينيسترى داۋرەن ابايەۆ: «رەسەيلىك جۋرناليست سولوۆيەۆ؟ جوق، مەن ەفيردى كورمەدىم. بۇل تانىمال شوۋ ما؟ شىنىمدى ايتسام، مۇنداي ءجۋرناليستى تانىمايمىن»، - دەپ جاۋاپ بەردى.

2016 جىلى چەحيادا «رەسەي ءباسپاسوزىنىڭ ۇگىت-ناسيحاتىمەن جانە جالعان اقپاراتتارىمەن كۇرەس» دەپارتامەنتى قۇرىلعان. قۇرامىنا 20 ادام كىرەتىن دەپارتامەنت 2017 جىلدان بەرى تاباندى تۇردە رەسەي پروپاگانداسىمەن كۇرەسىپ، بۇقاراعا الەمدىك وقيعالاردان وبەكتيۆتى اقپارات تاراتاتىن حالگە جەتىپ وتىر. ال 2016 جىلى ەۋرووداق دەزينفورماسيانى اشكەرەلەيتىن سايت اشىپ، رەسەيدىڭ قيتۇرقى ارەكەتتەرىن الەمگە اشىق جاريالاي باستادى.

سونىمەن، اقش-تىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋىنىڭ استارىندا قانداي ءمان بار؟ امەريكا الەم ەلدەرىن باسىپ وزاتىن ءۇش ءتۇرلى جەتىستىككە يە: ءبىرىنشىسى – دەموكراتيا، ەكىنشىسى – اسكەري ۇستەمدىك، ءۇشىنشىسى – اقپارات سالاسىنداعى باسىمدىق. ال اقپارات كىمدە بولسا، الەم سونىڭ الاقانىندا دەگەن تەورياعا ەشكىم قارسى داۋ ايتا المايدى. CNN، Washington Post، The New York Times سىندى باسىلىمدار مەن Facebook، Instagram، Twitter، YouTube سىندى الەۋمەتتىك جەلىلەر امەريكالىق ونىمدەر ەكەنى بەلگىلى.

باق-قا باعىتتالعان قاراجاتتىڭ نەگىزىندە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اقپارات كەڭىستىگىندە ءبىرقاتار ماڭىزدى وزگەرىستەر كۇتىلەدى:

كەز كەلگەن ماڭىزدى اقپاراتقا قولجەتىمدىلىك پايدا بولادى؛

تەلەارنالار مەن باسىلىمدارداعى، ينتەرنەت رەسۋرستارداعى كونتەنت ساپاسى ارتادى؛

جۋرناليستەر تاجىريبە الماسۋ ارقىلى كاسىبي جاعىنان شىڭدالادى؛

شىنايى اقپارات پەن مانيپۋلياسيانىڭ ارا-جىگىن اجىراتا الاتىن بولادى؛

وبەكتيۆتى كوزقاراس قالىپتاسادى.

دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەيتىن، ءسوز بوستاندىعىن بارىنەن جوعارى قوياتىن الپاۋىت ەل ۇلگى الۋعا لايىق. الايدا بۇل قازاقستان بىرەۋدىڭ سويىلىن سوعادى دەگەن ءسوز ەمەس. اقش-تىڭ كومەگى تەرىستىكتەگى كورشىمىزدىڭ ارىنىن تەجەپ، اقپارات كەڭىستىگىندەگى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا ىقپال ەتسە يگى. ال ءبىز كەز كەلگەن دەرەكتى وي ەلەگىنەن، سىن سۇزگىسىنەن وتكىزىپ، الەمگە قازاقتىڭ عانا كوزىمەن قارايتىن دەڭگەيگە جەتۋىمىز كەرەك.