لاتىن الىپبيىنە نەگىزدەلىپ جازىلعان جاڭا ەملە ەرەجەسىنىڭ جوباسى دايىن. ءبىراق ءالى دە تالقىلانادى. لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن ءالىپبيدىڭ ەملە ەرەجەلەرى نۇسقاسىنىڭ سوڭعى ۇلگىسى كەلەر كوكتەمدە جاريالانادى. ءتىل ماماندارى قازاق ءتىلىنىڭ تازالىعىن ساقتاپ ءارى كىرمە سوزدەردى قازاقىلاندىرۋدا ناقتى قانداي وزگەرىستەر بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى.
لاتىن الىپبيىنە كوشۋ – قازاق ءتىلىنىڭ تازالىعى ءۇشىن اسا قاجەتتى رەفورما. وسىلاي دەگەن عالىمدار جاڭا ەملە ەرەجەسىنىڭ جيناعى جۇرتقا بارىنشا ۇعىنىقتى بولادى دەپ ەسەپەيدى. 9 تاراۋدان تۇراتىن ەملە ەرەجەسىنىڭ ەڭ باستى جاڭالىعى-كىرمە سوزدەرگە قاتىستى بولماق. سونداي-اق، ءتول سوزدەر دە وزگەرىسكە ۇشىرۋى ىقتيمال.
«ءو»، «يا»، «يۋ» سياقتى ارىپتەر جاڭا الىپبيدە جوق. سوندىقتان ولاردىڭ جازىلۋى قالاي بولادى؟ ولار فونەتيكالىق پرينسيپ بويىنشا، ياعني ايتىلىم زاڭدىلىعى بويىنشا جازىلادى. مىسالى «ءو» ءارپى «ە» ارپىنە الماستىرىلادى. ماسەلەن، «ءو» بوپ ەستىلگەن جەردە مىسالى، «ديريجەر»، «اكتەر» دەگەن سياقتى سوزدەردەگى «ءو»-گە الماستىرىلادى»، – دەدى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءنازيرا ءامىرجانوۆا.
جاڭا الىپبيدە جىڭىشكەلىك جانە جۋاندىق بەلگىسى جوق. ماسەلەن، «سۋبەكت»، «وبەكت» دەگەن سوزدەردەگى جۋاندىق بەلگىسىنىڭ ورىنا «ي» ءارىپى جازىلادى. ال «برون» دەگەن سوزگە جالعاۋ جالعانعان كەزدە، جىڭىشكەلىك بەلگىسى ءتۇسىپ قالادى. ناتيجەسىندە، برونداۋ بولىپ ءبىرىڭعاي جۋان بولىپ جازىلماق.
«جاڭا ەملە ەرەجەسىندە جىڭىشكەلىك بەلگىسى جوق. سوندىقتان ولاردىڭ جازىلۋىنا قاتىستى بىرنەشە باپتار ەنگىزىلدى. جاي عانا الىپ تاستامايمىز. ونى يگەرۋ مەحانيزمدەرى بولادى. مىسالى، «انسامبل» دەگەن ءسوز «ءانسامبىل» بوپ جازىلادى»، – دەدى ءنازيرا ءامىرجانوۆا.
لاتىن الىپبيىنە كوشۋ – كيريلل قارىپىمەن جازىلعان قاتە سوزدەردىڭ بارلىعىن تۇزەيدى دەيدى ماماندار. ءتىلدىڭ بۇزىلعان زاڭدىلىعىن، ساقتالماعان سينگارمونيزمدى قايتا رەتكە كەلتىرۋگە مۇمكىندىك مول. وعان قوسا لاتىنشا جازۋ كىرمە سوزدەردىڭ قازاق تىلىنە ىڭعايلى اۋدارىلۋىنا سەپ بەرەدى. ءدال وسى تۇستا كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ سىرتتان كىرگەن سوزدەردى قازاقىلاندىرۋعا تىيىم سالعان ساياساتىنا جاۋاپ بەرەر ءساتى ەندى كەلگەندەي. ەكى تىلدە شۇبارلاپ سويلەۋگە ەتى ۇيرەنىپ كەتكەن قوعامعا جاڭاشىلدىق بەرەرى ءسوزسىز ەكەنىن العا تارتادى عالىمدار.
«كىرمە سوزدەر ەلىمىزگە كوپتەپ كىرەدى. ءبىراق كىرگەن جاعدايدا، احاڭنىڭ ءپرينسيپىن ساقتاۋمىز كەرەك. بىرىنشىدەن، ءتول بالاماسى بولسا، پايدالانۋعا تىرىسۋ كەرەك. ەكىنشىدەن، ءتول بالاما بولماسا، ونى ءوزىمىز تۋدىرىپ جاساۋىمىز كەرەك. كەزىندە يسلام جارىلقاپوۆ اعامىز جاساعانداي، مىسالى، «وركەنيەنت» دەيمىز. تۇرىكتەر «سيۆيليزاسيا» دەيدى. ال وركەن دەگەن سوزدەي ويلاپ تابۋعا بولارلىق مىڭداعان ءسوز بار»، – دەدى احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەردەن قاجىبەك.
«ءبىر عانا «ءديستالدى» دەگەن ءسوزدى مەديسينالىق سوزدىكتەردە، بىرەۋىندە» ءديستالدى» دەپ جىڭىشكەلىك بەلگىسىنەن كەيىن «ءدى» جالعانعان. ەكىنىشىسىندە «ل»-دان كەيىن «ءدى» جالعانعان. ۇشىنشىسىندە، جىڭىشكە بەلگىسى الىپ تاستاستالىنىپ، «ديستالدى»دەپ جازىلعان. ءبىر بەتتە 3 ءتۇرلى جازلىپ تۇر. ورىس تىلىندە تەرميندەردىڭ ءبارى لاتىنشا، ءبىراق ورىس ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعىمەن دىبىستالادى. مىسالى، «نەرۆ» دەگەن ءسوز جوق. ول لاتىننىڭ «نەرۆۋس» دەگەن ءسوزى. ال ورىستار «نەرۆنىە بولەزني» «نەرۆوز» دەپ ءسوز جاساپ الادى»، – دەدى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى تولەۋبەك زايسانبايەۆ.
وسىنداي تالاس-تارتىس تۋردىراتىن ءاربىر ءسوزدى سۇزگىدەن وتكىزىپ، بۇقاراعا تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن بەرىلگەن 4 جىل جەتكىلىكتى دەيدى ءتىل ماماندارى. باستىسى، وزگەنىڭ شاتاسقانى ءبىزدى شالىس باستىرماۋ كەرەك. ماسەلەن، 1991 جىلى لاتىنعا اۋىسقان ازەربايجاندىقتار ءاۋ باستا ءتول دىبىستارىنان ايىرىلىپ قالعان. كەيىننەن «ءا»، «ڭ»، «ق» تاڭباسىن قايتا ەنگىزۋگە تۋرا كەلىپتى. وزبەكستان دا، لاتىنعا 1993 جىلى كوشكەنىمەن، ءالىپبيدى ءۇش رەت اۋىستىرسا كەرەك. ءتىپتى ءالى كۇنگە دەيىن بۇقارانىڭ كەيبىرى كيريلل ءقارىپىن پايدالاندى ەكەن. تۇركى اعايىندارىنىڭ تەك تاجيىربيەسىن كادەمىزگە جاراتساق تا جەتكىلىكتى دەيدى فيلولوگتار.
