قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى، ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ كەيىنگى جىلدارى «ۇلتتىق كود» دەگەن ءسوزدى ءجيى ايتىپ كەلەدى. تاياۋدا عانا جارىق كورگەن «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا دا قازاقتىڭ بايىرعى ونەرىنە توقتالىپ: «ۇلى دالانىڭ كونە سارىندارى» جيناعىن باسىپ شىعارۋ كەرەك» دەپ ارنايى اتاپ ءوتتى. وتە دۇرىس باستاما. قۋاناسىڭ. «رۋحاني جاڭعىرۋ» ماسەلەسىندە ۇلتتىق ونەردىڭ قولداۋ تابۋى قازاق ونەرىنىڭ ەرتەڭىنە دەگەن سەنىمدى بەكەمدەي تۇسەدى. جەر بەتىندە جاپپاي جاھاندانۋ ءجۇرىپ جاتقان بۇگىنگى تاڭدا شىنىمەن دە ۇلتتىق ەرەكشەلىك كىم-كىمگە دە اۋاداي قاجەت. اسىرەسە، قازاققا. قازاقى قانىمىزعا ءتان ونەرىمىزدە دە ۇلتتىق بوياۋدىڭ بولۋى جاھاندىق ۇردىسكە جۇتىلىپ كەتپەي، جالپاق جەر بەتىنەن وزىندىك قولتاڭبامىزدىڭ قالىپتاسۋىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتەدى.
«ءاۋ» دەمەيتىن قازاق جوق» دەيدى دانا حالقىمىز. شىنىمەن دە، قامشى سابىنداي قىسقا عۇمىرىندا جىر جاتتاپ، جاق كىرىسىن اشپايتىن قازاق كەمدە-كەم. ۇلتىمىزدىڭ جاڭا تۋعان نارەستەسى شاتتىق ءۇنى شالقىعان «ءالدي-الدي» جىرىمەن تال بەسىككە سالىنىپ، قيماستىقتان كوز جاستارى كول بولعان «جوقتاۋ» ۇنىمەن جەر بەسىككە بولەنەدى. وسىدان-اق قازاق ءومىرىن ءان-جىرسىز ەلەستەتە المايتىنىمىزدى اڭعارۋ قيىن ەمەس.
عۇلاما، دانىشپان اقىنىمىز اباي قۇنانبايەۆ:
«قۇلاقتان كىرىپ، بويدى الار،
اسەم ءان مەن ءتاتتى كۇي.
كوڭىلگە ءتۇرلى وي سالار،
ءاندى سۇيسەڭ مەنشە ءسۇي»، — دەيدى. شىركىن، كەرەمەت-اق، جاقسى ءان جاننىڭ راحاتى، ءتاننىڭ ساۋىقتىرۋشىسى عوي.
تىڭداعان سايىن بويدى بالقىتىپ، ويدى شالقىتىپ سالا بەرەتىن ءانى مەن كۇيى بار ۇلت ناعىز ومىرشەڭ. ونەرى مەن مادەنيەتى تاسقا باسقان تاڭباداي قانىق تۇسكەن حالىقتىڭ رۋحاني تامىرى تەرەڭدەي تۇسەرى ايدان انىق. رۋحاني تامىرى تەرەڭگە تارتقان ۇلت ەشقاشان جەر بەتىنەن جوعالمايدى.
ءبىرجان سال، اقان سەرى، ۇكىلى ىبىراي سالىپ كەتكەن قازاق ءانىنىڭ سارا جولى جاھاندىق ۇردىستەگى «ۇلتتىق كودىمىز» ەكەنى دە داۋسىز. ويتكەنى، ءداستۇرلى ءان ونەرىمىزدىڭ وزىنە عانا ءتان مىنەزى، قوڭىر تاۋدىڭ قويداي قوڭىر قازاعىنا ءتان مانەرى بار. ءبىز باتىستىڭ ەستراداسىن، ەۋروپانىڭ وپەراسىن ناقىشىنا كەلتىرە ورىنداي الۋىمىز ابدەن مۇمكىن. ورىنداپ تا ءجۇر ءبىزدىڭ انشىلەر. ءبىراق ولاردىڭ قولىنا قارا دومبىرا الىپ، قوڭىر مىنەزدى قازاق ءانىن قوڭىرلاتا ورىنداي الۋى ەكىتالاي. مىنە، ناعىز ۇلتتىق كود!
قازىرگى تاڭدا ءوز ۇلتىمىزدىڭ ساپ التىنداي مادەنيەتىنەن، سالت-داستۇرىنەن، ونەرىنەن ۇركىپ، ونى كونەلىكتىڭ بەلگىسى ساناپ، جات جۇرتتىڭ قاڭسىعىن تاڭسىق كورىپ جۇرگەندەر دە جوق ەمەس. ارينە، بۇل بارلىق ادام وسىلاي بولىپ كەتتى دەگەندى بىلدىرمەيدى. دەيتۇرعانمەن دە، باسىلىم بەتتەرى كەيىنگى قازاق ءانىنىڭ ماتىنىنەن ءمان، اۋەنىنەن ءار كەتكەنىن، قازاقى سارىنى سارقىلىپ، وزگە ۇلتتىڭ ىرعاقتارى باسىپ بارا جاتقانىن جارىسا جازىپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. ب ا ق وكىلدەرىنىڭ وكسي جازۋى دا وتە ورىندى. تىڭدارمان قاۋىمنىڭ ءبىرى رەتىندە كورىپ تە، ەستىپ تە ءجۇرمىز. شىنىندا دا، بۇگىنگى ەسترادامىز قازاقى قالپىن بۇزىپ، قاراقالپاق، تۇركىمەن، تاجىك، وزبەك اۋەندەرىنە بەيىم بولىپ بارادى.
ءبىز ءان ونەرىنە ەشۋاقىتتا نەمقۇرايلى قاراماۋىمىز كەرەك. قازاقتىڭ ءان ونەرى – قازاق رۋحانياتىنىڭ قاينار كوزى. ءان ونەرى – الىپ اينا. وندا ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ، ۇلتتىق ءتىلدىڭ، ۇلتتىق تانىمنىڭ، ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ، ورىنداۋشىنىڭ بەينەسى انىق كورىنەدى. قازاق ءانىمىزدىڭ تەكستى شاتقاياقتاپ تۇرسا، ادەبيەتىمىز دامىپ، ىلگەرىلەپ كەتتى دەپ ايتا الماي، اۋزىمىز بىردەن بۋىلارى بەلگىلى. سونى سەزەتىن سەرگەك ويلى، كەمەڭگەر كوزدى كوكىرەك بولسا، ارينە!
بايىرعى قازاق اندەرىنىڭ كوبى كەڭ تىنىستى، ءماتىنى ءماندى، ماعىنالى، سارىنى سازدى بولىپ كەلەدى. بەينە قازاقتىڭ دالاسىنداي دارحان، پەيىلىندەي كەڭ. سول اندەرىمىزدىڭ بۇگىنگى تاڭدا قاتارى تىم سيرەپ كەتتى. مەن عانا ەمەس، كوپ ادام اڭعارىپ ءجۇر. وسى ءۇردىس ۇزدىكسىز جالعاسا بەرسە، ءبىر كۇنى قازاقى سارىننان بۇتىندەي ايىرىلىپ، سان سوعىپ قالۋىمىز عاجاپ ەمەس. جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىن جات جۇرتتىڭ اۋەنىمەن ارلەپ الساق، ۇلتتىق سارىنىمىز ولاردىڭ ساناسىنا سىڭبەي قالارى ءسوزسىز. بۇدان ءارى كوكەيىندە قازاقى اۋەنى جوق ۇرپاقتان كەلەشەكتە ۇلتتىق بوياۋى قانىق ءان تۋادى دەپ ايتۋ تىم قيىن.
ءدال ءقازىر سىرت كوزگە تويدان باسقا ەرمەگى جوق حالىق بولىپ كورىنەمىز. انشىلەر دە، سازگەرلەر دە تەك تويعا ارناپ ءان جازۋدى باستاپ كەتكەلى دە ءبىراز جىلدار بولدى. ناتيجەسى دە جوق ەمەس. توي بيزنەسىنە ارنالعان اندەردىڭ قاتارى قاۋلاپ ءوسىپ كەلەدى. توي باسقاراتىن اسابالاردىڭ دا، قۋانىش يەلەرىنىڭ دە ساناسىنا «تويدا جۇرت جاپپاي بيلەسە عانا داستارحان قىزىقتى بولادى، قوناقتار جاقسى دەمالىپ قايتادى» دەيتىن تۇسىنىك قالىپتاستىرىپ ۇلگەردىك. وسىدان كەيىن ءمان-ماعىناسى بار، تىڭدارماندى ويلاندىراتىن، تولعاندىراتىن اندەر ورىندامادى دەپ انشىلەردى كىنالاۋدىڭ ءوزى ورىنسىز. تويمەن ءناپاقاسىن تاۋىپ جۇرگەن ونەر يەلەرى وزگەنىڭ اۋەنىنە كوشپەي ءقايتسىن.
ءاندى كۇن كورىستىڭ كوزىنە اينالدىرىپ وتىرعان انشىلەردى اقتاۋعا تولىق نەگىز بار. الايدا، ونەر يەلەرى اباي اتامىزدىڭ «ءسوز تۇزەلدى، تىڭداۋشىم سەن دە تۇزەل» دەگەنىن ەستەن شىعارماعاندارى ءجون. ويتكەنى، تىڭدارمان قاۋىم ونەر يەلەرىنە قاراپ وي تۇزەيدى، بوي تۇزەيدى. تىڭدارمان قاۋىمنىڭ كوكەيىنە نە ۇيالاتساق، سونىڭ جەمىسىن كورەتىنىمىز دە شىندىق. ەرتەڭگى كۇنى ەلىمىزدىڭ اتى قازاق، زاتى وزگە بولىپ قالماس ءۇشىن ءبارىن دە بۇگىننەن باستاعانىمىز ءجون. ۇتىلمايمىز، ۇتامىز. ۇتارىمىز – قازاق ءانىنىڭ ءقادىرىن دە، قاسيەتىن دە ساقتاپ قالۋمەن قاتار، جاھاندىق ءان ونەرىنەن ويىپ تۇرىپ ورنىمىزدى الامىز.
مەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءانىن جوققا شىعارىپ، ولارعا قارسى تۇبەگەيلى توڭكەرىس جاريالاپ وتىرعان جوقپىن. وزگەنىڭ ونەرىن ۇيرەنگەن – ارتىقشىلىق بولماسا، كەمشىلىك ەمەس. ەلباسىمىزدىڭ ماقالاسىندا دا ايتىلعان وي وسى. تەك ءوز ونەرىمىزدى وگەيسىتپەي، وزگەنىڭ ونەرىنەن جوعارى قويا بىلسەك بولعانى.
تۇرسىنبەك كەشۋباي
گۋمانيتارلىق عىلىم ماگيسترى
ءانشى، جۋرناليست
