جەلتوقسان – قويدان قوڭىر، جىلقىدان تورى قازاقتىڭ 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنەن سوڭ تۋرا جەتپىس جىلدان كەيىن بۇقارالىق بۇرق ەتە قالعان اشۋ ورلىگى، توتەننەن باس كوتەرگەن الاپات رۋح كۇشى ەدى...
تاۋەلسىزدىكتىڭ قاينار باستاۋى رەتىندە جانىمىزدا ۇنەمى جالاۋ بوپ جەلبىرەۋى ءتيىس جەلتوقسان كوتەرىلىسىن جۇلىن-جۇيكەمىزبەن سەزىنە الماۋىمىزدىڭ سەبەپ-سالدارىن ىزدەسەڭ، ساندالعان سان سۇراق القىمىڭنان الا تۇسەدى. سونىڭ بىرەۋىن عانا ىلگەك ەتسەك، جوعارىداعى شەن-شەكپەندىلەر ءالى كۇنگە دەيىن ۇلتتار دوستىعىنا سىزات ءتۇسىرىپ المايىق دەگەن جەلەۋمەن، بەرىسى ءوز ىشىمىزدەگى ورىس-ورمانعا، ارىسى ايۋ كورشىمىزگە قاراپ جالتاقتاپ، جەلتوقساندى «جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە» قالدىرۋدى قالايتىن سياقتى. ساياسي باعا بەرۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە پارلامەنتتىڭ، ۇكىمەتتىڭ 32 جىل بويى ءۇن-تۇنسىز تىرپ ەتپەي جاتىپ الۋى وسىنى ۇقتىرادى.
جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ ايبىنىن اسىرۋعا نە كەدەرگى؟ تىم بولماسا كەڭەس وداعىنىڭ تاريحىنان نەگە تاعىلىم المايمىز؟ 1916 جىلى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ كوسەمدەرىن نەگە كەڭەس وكىمەتى كوككە كوتەردى؟ سەبەبى، ولار پاتشالىق رەسەيدى تاعىنان تايدىرۋعا سەپتەستى. ورىس حالقىنا ەمەس، اق پاتشانىڭ زۇلىم ساياساتىنا قارسى شىعىپ، كەكتەستى. ءدال وسىلاي، جەلتوقسانشىلار دا قان ۋىستاپ تۋعان قىزىل يمپەريانى تاعىنان تايدىرۋعا سەپتەسكەن جوق پا، كەرەك بولسا كۇرەستى باستاپ بەرىپ، وت كەشكەن جوق پا؟! ورىس حالقىنا ەمەس، كەلمەسكە كەتكەن كومپارتيانىڭ زۇلىم ساياساتىنا قارسى شىققان جوق پا؟! ال سول كومپارتيانىڭ كوزى قۇرىعالى 27 جىل بولىپتى، ەندەشە، جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ تولىققاندى ساياسي باعاسىن بەرۋگە نەدەن جاسقانامىز، كىمنەن تايساقتايمىز؟!
جەلتوقسانمەن ايبىنىمىزدى اسىرۋدىڭ ورنىنا، ونىڭ شىڭعىرعان شىندىعىن نەگە جاسىرىپ-جابۋعا ءتيىسپىز؟ جەلتوقسان ارقىلى ەزىپ-جانشىلعان رۋحىمىزدى نەگە كوككە كوتەرمەيمىز؟ وسىدان كەيىن كەيىنگى جاستارعا كۇرەسكەرلىك رۋح، وتانشىلدىق قايدان داريدى؟!
كەڭەس زامانىندا وقۋشىلارعا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ ءۇشىن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ باتىرلارىن ۇلگى ەتتىك، ءدال سولايشا جەلتوقسانشىلار وتانشىلدىققا تاربيەلەۋدە يدەولوگيالىق قۇرال بولا الماي وتىر. بوتەن ءبىر ەلدىڭ مۇددەسى جولىندا تەر توگىپ، ەڭبەك سىڭىرگەن اۋعاندىقتاردى، چەرنوبلشىلاردى ارداقتايمىز، ال ءوز ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن قىرشىنىنان قيىلعان، مۇگەدەك بولعان، قان توككەن جەلتوقسانشىلاردىڭ مارتەبەسىن نەگە سولارمەن بىردەي تەڭەستىرىپ، ارداقتامايمىز؟! بۇرىنعى برەجنيەۆ الاڭىندا قىرشىنىنان قيىلعان جاستاردىڭ سۋرەتتەرىن ومىرباياندارىمەن باستى الاڭعا قاز-قاتار ءىلىپ قويساق، بىرەۋ قولىمىزدى كەسىپ، ءتىلىمىزدى تەسە مە؟! بىلە بىلسەك، قانشا جەردەن قاندى، قارالى تاريح بولسا دا، الىپ يمپەريانى العاش رەت شىرت ۇيقىسىنان شوشىتىپ وياتقان مۇنداي ۇلى جوسىن وقيعا، كسرو-نىڭ ىدىراۋىنىڭ باسى بولعان جەلتوقسان كوتەرىلىسى – كەز كەلگەن تالايسىز حالىقتىڭ ماڭدايىنا جازىلا بەرمەيتىن باقىت! ال باقىتتى باسقا تەبۋگە بولمايدى.
قازاقتى قىناداي قىرعان ەرماك پەن كولچاك تۋرالى فيلمدەر ەكراندارىمىزدى جاۋلاپ الىپ جاتقاندا، ءبىز جالعىز «اللاجار» ءفيلمىن دۇرىستاپ كورسەتە دە الماي وتىرمىز. جازالاۋشىلاردىڭ اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەي الماي وتىرمىز. اتاعى دارداي، بوركى قازانداي ازاماتتارىمىز قولىمەن ىستەگەندى موينىمەن كوتەرۋدىڭ ۇلى ەرلىك ەكەنىن ءالى كۇنگە دەيىن ۇققان جوق. جەلتوقسان وقيعاسىن باسىپ-جانشىپ العان وردەنىنەن باس تارتقان قىرعىز جىگىتى قۇرلى بولا الماي وتىر. ال سىن ساعاتتا زيالىلارىمىز باتىر بولا الماسا دا، ساتقىن بولماۋى كەرەك ەدى.
ورىستار، ۋكرايندار، وزبەكتەر ءوز تاريحىن كوتەرۋ، جاستارىنا تەرەڭ ۇعىندىرۋ جولىندا ۇلكەن جوبالار جاساپ، كوپتەگەن يگى جۇمىستار اتقارىپ جاتىر. وكىنىشكە قاراي، بىزدە ونداي ءىرى جوبالار ءالى كۇنگە ىسكە اسپاي وتىر. بۇل – ءوز تاريحىمىزعا ءاتۇستى قاراۋشىلىق. جالپى، جەلتوقسان كوتەرىلىسى حالىقتىڭ سانا-سەزىمىن وياتۋدا، وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋدە ۇلكەن العىشارت بولۋى ءتيىس! ونسىز ەشتەڭە ونبەيدى. بولاشاعىمىز جارقىن بولمايدى. بۇل – ءبىر.
ەكىنشىدەن، الاڭعا شىققان جاستارعا قارسى اسكەر، ميليسيا، ءورت سوندىرگىش ماشينالارىمەن جازالاۋ شارالارىنا ناقتى بۇيرىق بەرگەن كىم؟ قازىرگى كەزدە ءبارىنىڭ دە ايتاتىنى – كىنالى تەك قانا ماسكەۋ. شىن مانىندە، جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قاتىسۋىنسىز بۇل ماسەلە ناسىرعا شاپپاس ەدى، قان توگىلمەس ەدى. ەندەشە، جاستارعا كۇش قولدانۋدىڭ ارتىندا تۇرعان ءوز ەلىمىزدەگى قانداي كۇشتەر؟ ءالى كۇنگە دەيىن مۇنى ەشكىم كەسىپ ايتقان جوق. ەكىنشىدەن، كوتەرىلىستىڭ ءوزىن قاس-قاعىم ساتتە كىم ءبىرىنشى بولىپ ۇيىمداستىردى، بۇل جاعىنان دا ناقتى اقپارات، دەرەكتەر ءالى كۇنگە دەيىن جوق. مۇحتار شاحانوۆتىڭ جاقسى باستاپ كوتەرگەن باستاماسى اقىرى اياقسىز قالدى. سوندىقتان بۇل – جەلتوقسان كوتەرىلىسىن حالىقتىڭ نازارىنان تىس قالدىرۋدى كوزدەيتىن ءوز ارامىزدا مۇددەلى كۇشتەر بار دەگەن ءسوز. جەلتوقساننىڭ اقيقاتى وسىلايشا ايتىلماي، شىندىق بۇركەمەلەنىپ، اقتاڭداق بولىپ قالا بەرسە، كەيىننەن ولارعا جاۋاپ تابۋ قيىنداي بەرەدى. مۇنىڭ ءبارى بىزگە وتكەن تاريحتى دەر كەزىندە ءبىلىپ قانا قويماي، ودان جەتكىلىكتى ساباق الۋ ءۇشىن كەرەك!
ۇشىنشىدەن، جەلتوقسان كوتەرىلىسى جونىندە جازىلعان دۇنيەلەر: كىتاپتار، عىلىمي ماقالالار، تۇجىرىمدار ءوز وقىرماندارىنا جەتپەي جاتىر. جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ ءمان-ماڭىزىن جۇرت اراسىندا ءتۇسىندىرۋى ءتيىستى جەلتوقساننىڭ اينالاسىندا جۇرگەن كوشباسشىلارىنىڭ اۋىزبىرشىلىگى جوق. ماسەلەن، بۇگىنگى تاڭدا جەلتوقسان اتىن جامىلعان الدەنەشە قوعامدىق ۇيىم تىركەلگەن. جالپى، مۇنىڭ ءبارى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ بۇكىل قازاق حالقىن تاۋەلسىزدىككە، توتاليتارلىق جۇيەگە قارسى ەلدى بىرىكتىرگەن كۇشىن تۇسىندىرۋگە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. سوندىقتان، ەڭ االدىمەن قازاق ۇلتىنىڭ بىرلىگى كەرەك، قازاق حالقىنىڭ جەلتوقسان جونىندەگى تۇسىنىگى ءبىر بولۋ ءۇشىن جەلتوقساننىڭ اينالاسىنداعى ۇيىمداردىڭ باسى بىرىگۋى كەرەك. ال ونى ۇيىمداستىراتىن بيلىكتىڭ ءوزى بولۋى ءتيىس. سوندا عانا جەلتوقسان جونىندەگى قوعامدىق پىكىر وزگەرەر ەدى.
تورەعالي تاشەنوۆ
