ءساۋىر كەلسە بولدى، ارمەنيا مەن تۇركيا سۇيەككە تالاسقان يتتەي ىرىلداسا قالادى. مۇنىڭ دا سەبەبى بار. وسىدان ءدال ءجۇز جىل بۇرىن وسمان يپرەياسى تۇسىندا قازا بولعان قانداستارىن ەسكە الادى. ال تۇركيا "ارميان گەنوسيدىن" رەسمي مويىنداۋدان باس تارتقان. وسمان يمپەرياسى كەزىندەگى گەنوسيدتى الەمنىڭ بىرنەشە مەملەكەتى مەن ساياسي حالىقارالىق ۇيىمدار جوققا شىعارماعانىمەن، انكارا ايتقانىنان قايتار ەمەس. مىسالى، 1965 جىلى ءبىرىنشى بولىپ ۋريگۆاي رەسمي تۇردە وسان يمپەرياسى تۇسىنداعى "ارميان گەنوسيدىن" مويىنداعان بولاتىن. اراعا 30 جىل سالىپ، رەسەي بيلىگى دە گەنوسيدتى مويىندايتىندىقتارىن مالىمدەگەن. كەيىننەن بۇلاردىڭ قاتارىنا - كيپر، يتاليا، ۆاتيكان، فرانسيا، گەرمانيا، گوللانديا، بەلگيا، پولشا، ليتۆا، سلوۆاكيا، شۆەسيا، شۆەيساريا، گرەسيا، ليۆان، كانادا، ۆەنەسۋەلا، ارگەنتينا، چيلي قوسىلعان. ارميان گەنوسيدىن سونداي-اق، ەۋروپا پارلامەنتى مەن بۇكىلالەمدىك شىركەۋلەر كەڭەسى دە مويىنداپ، اقش-تىڭ 50 شتاتىنىڭ 42ء-سى جىل سايىن 24 ءساۋىردى ارميان حالقىنىڭ گەنوسيد قۇربانى بولعان كۇنى رەتىندە ەسكە الۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. ءتىپتى، ەۋروپانىڭ ءبىرقاتار مەملەكەتىندە ارميان گەنوسيدىن جوققا شىعارعانداردى زاڭ الىندا جاۋاپقا تارتۋعا شەشىم شىعارىلعان. قازىرگى تاڭدا ارميان گەنوسيدىنە قاتىستى اڭگىمەنىڭ كۇشەيىپ كەلە جاتۋ سەبەبى، سانى از بولسا دا، سالماعى كوپ ارميان دياسپوراسى الەمدىك ساياساتتا ىقپالدى. جەر شارىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تاراپ كەتكەن ارمياندار اسىرەسە، اقش، فرانسيا، گەرمانيا سياقتى باسقا دا دامىعان مەملەكەتتەردە باسىمدىققا يە. سولاردىڭ باستاماسىمەن، حح عاسىردىڭ سوڭىندا «ارمياندار گەنوسيدىن جۇمسارتىپ مويىنداۋ» تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەن. ول قۇجاتتا قازىرگى تۇركيا ەمەس، وسمان يمپەرياسى كەزىندە ارميانداردى جاپپاي قىرىپ-جويعان قاتىگەزدىكتى مويىنداتىپ، ارمەنيا تاراپىنان تۇركيا ورىنداي المايتىن تالاپتاردى قويدىرماۋ قاراستىرىلعان. ونىڭ ۇستىنە، حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ارااعايىنداردىڭ ەكى جاقتى كەلىستىرۋگە ۇمتىلعان تالپىنىسى، شامادان تىس بەلسەندىلىگى «ارتىق قىلام دەپ، تىرتىق قىلىپتىنىڭ» كەرىن كەلتىردى. ارمياندارعا قاتىستى ماسەلەدەگى تۇرىك قوعامىندا ازاماتتاردىڭ پىكىرى مەن ۇستانىمى ەكىگە جارىلعان.
1915 جىلعى قىرعىنعا قاتىستى "گەنوسيد" تەرمينىن العاش قولدانعان - بەلگىلى باتىستىق قۇقىق قورعاۋشى لەمكين رافاەل. دەمەك، "گەنوسيد بولدى ما، جوق پا"، ناقتى بەلگىسىز.
دەسە دە ارميان مەن تۇرىكتىڭ اراسىنداعى سالقىن قاتىناس الەمدىك ساياساتتا انىق بايقالادى. وسى رەتتە، تۇركيا پرەزيدەنتى اقش-تاعى بۇۇ مۇشەلەرى جينالعان ءبىر جيىندا رەسمي مالىمدەمە جاساعان. اتالمىش مالىمدەمەنىڭ قازاق تىلىنە اۋدارىلعان نۇسقاسىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
https://www.youtube.com/watch؟v=DNIC7aNa07Q&feature=youtu.beتۇركيا پرەزيدەنتى، ر.ت.ەردوعان:
- ءسىز ايتتىڭىز: "حريستياندارعا كورسەتىلگەن قورلىق، ارمياندارعا جاسالعان گەنوسيد". سوندا ءسىز وسى مالىمدەمە ارقىلى نەنى مەڭزەمەكسىز؟ بۇل ارينە، لاس ءجۇرىس. ءسىزدىڭ قانداي دالەلدەرىڭىز بار؟
ارمەنيانىڭ ءسىم ءقازىر ورتامىزدا وتىر. قاراڭىز، مەن ءوز شاقىرتۋىمدى سوناۋ 2005 جىلى-اق، جىبەرگەم. حات تا جازدىم. مەن قايتالاي الامىن. ءبىز ءوزىمىزدىڭ بارلىق ارحيۆتەرىمىزدى اشىپ بەردىك. ميلليونداعان قۇجاتتاردى الدارىڭىزعا ۇسىندىق. ەگەر ارميان ارحيۆتەرىندە قانداي دا ءبىر دالەلدى قۇجاتتار بولاتىن بولسا، كانە، اشسىن ءارحيۆتى. ول قۇجاتتاردى دا قارايىق. ءبىز "ارميان گەنوسيدى" اتالىپ جۇرگەن بۇل وقيعاعا قاتىستى تىڭ مالىمدەمەلەر جاساۋ ءۇشىن، تاريحشىلاردى، عالىمداردى، ساياساتتا جۇرگەن ادامداردى، زاڭگەرلەردى تارتايىق. بۇعان قاتىسى بار ءۇشىنشى ەل بولسا، ولاردى دا شاقىرايىق. سوسىن بارىپ، ءبىز ساياساتكەرلەر، قورىتىندى جاسايىق. ال، تولىق قۇجاتتىق-دالەلدەر بازاسى بولماي جاتىپ، اشىقتان-اشىق تۇركيانى "1915 جىلى گەنوسيد جاسادى" دەپ كىنالاۋ، ەشكىمگە ابىروي الىپ بەرمەيدى.
ءبىزدىڭ قوعامدا، مادەنيەت پەن تاريحىمىزدا "گەنوسيد" جايلى ناقتى دەرەكتەر جوق. سوندىقتان بىزگە تاعىلعان ايىپپەن كەلىسە المايدى ەكەنبىز، كەشىرىڭىزدەر. ءبىز كەز-كەلگەن ۋاقىتتا ناقتى فاكتىلەرگە سۇيەنە وتىرىپ، ارمەنيا تاراپىمەن كەلىسسوزدەر وتكىزۋگە دايىنبىز. ءبىراق، ەشقانداي ناقتى دەرەكتەرسىز، ءار ەلدىڭ پارلامەنتىنىڭ سىرتتاي، مۇددەلىك كوزقاراستارىنا، داۋىسىنا سۇيەنىپ، ءبىزدى گەنوسيدكە ايىپتى ساناۋعا ءبىز مۇلدە كەلىسپەيمىز. قايتالاپ ايتام، ءبىز بۇعان كەلىسپەيمىز. الدىمەن، دالەل-دەرەكتەر كەلتىرىڭىزدەر. باسقا ەشتەڭە دە ەمەس. سودان كەيىن، كەرەك بولسا، ءبىز ءوز تاريحىمىز ءۇشىن جاۋاپ بەرەمىز. مەن گەنوسيد تۋرالى سىزگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن مالىمدەيمىن.
ال ەندى، وزكايان مىرزانىڭ ءبىزدىڭ ەلدەر اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستار تۋرالى ساۋالىنا جاۋاپ بەرە كەتسەم. قاراڭىز، وزكايان مىرزا، مەن تۇركيانىڭ پرەمەر-مينيسترى بولىپ تۇرعان كەزىمدە، بىلەسىز، ارمەنيا مەن تۇركيا اراسىندا اۋە جولى مۇلدە بولماعان. مەن پرەزيدەنت بولدىم، اۋە كوريدورىن اشتىم. ءقازىر، ىستامبۇلدان ارمەنياعا تىكەلەي رەيس ۇشۋدا.
ەكىنشىدەن، مەنىڭ ەلىمنىڭ شىعىسىندا ۆان كولى بار. وسى كولدە اكدامىر ارالى بار. وسى ارالدا جەرگىلىكتى ارميان دياسپوراسى ءۇشىن سالىنعان حريستيانداردىڭ ورتودوكسال شىركەۋى بار. ءدال وسى شىركەۋ قيراعان كەزدە، ءبىز قايتا سالىپ بەردىك. ءقازىر مەنىڭ ەلىمدە ءومىر سۇرەتىن ارميان باۋىرلارىم بەيبىت كۇن كەشۋدە. سىدەردى بىلمەيمىن.
اۋدارعان نۇرگەلدى ءابدىعاني ۇلى
