ۋرۋگۆايدىڭ پرەزيدەنتى حوسە مۋحيكانى زامانداستارى الەمنىڭ ەڭ قايىرىمدى  شەنەۋنىگى ساناپ جاتىر.  77 جاستاعى مۋحيكا پرەزيدەنتتىك ايلىعىنىڭ بارلىعىن تۇگەلدەي دەرلىك قايىرىمدىلىق شارالارعا اۋدارىپ وتىرادى. وسىنىسى ءۇشىن الەمدەگى ەڭ كەدەي ءارى قايىرىمدى پرەزيدەنت سانالماق. ول اي سايىنعى الاتىن 12 500 دوللاردىڭ تەك 10 پايىزىن ياعني 1250 دوللارىن عانا قالتاسىندا قالدىرىپ قالعانىن قايىرىمدىلىققا جۇمسايدى ەكەن. يرلانديالىق چاك فيني.  81 جاسقا كەلگەن چاك فيني «The Atlantic Philanthropies» قورىنىڭ نەگىزىن قالاعان دەپۋتات. ول سىرت كوزگە ەشتەڭەسى جوق، باقىر تيىنىن ساناعان ساراڭ بولىپ كورىنەدى. ول ءتىپتى سوڭعى 30 جىلدا مەيرامحاناعا بارىپ تۇستەنبەگەن، ءىرى سۋپەرماركەتتەردەن ساۋدا دا جاسايمايدى، قىمبات باعالى زاتتاردى مۇلدەم ساتىپ المايدى. ونىڭ جەكە قازىناسىندا 7،5 ملرد دوللار قارجىسى بار.  ول سونىڭ 6 ملرد دوللارىن قايىرىمدىلىققا جۇمساعان. ءبىلىم سالاسىنا، دەنساۋلىق سالاسىنا، الەۋمەتتىك پاتەرلەردى ۇستاۋعا سالعان ارينە قارجىسى ماراپاتقا لايىق. امەريكاندىق دجەك كيلبي باسىندا ەكونوميكا سالاسى بويىنشا فەدەرالدى قىزمەتتە ىستەگەن. ودان كەيىن زامانعا ساي كالكۋلاتوردى ويلاپ تاپقان دجەك كيلبي دە الەمدەگى قايىرىمدى ادامداردىڭ قاتارىندا. دجەك  كيلبي العاشقى ميكروچيپتى ويلاپ تاۋىپ  كالكۋلاتور مەن ەسەپتەۋىش ماشينالاردى قولدانۋعا بولاتىنىن دالەلەدەدى. ول جىل سايىن 10 ملن دوللارىن جەتىم بالالاردى دەمەۋگە جۇمسايدى.

ال وسى ءبىز مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتەردىڭ مۇنداي قايىرىمدى ىستەرىن ەستىدىك پە؟  بىزدە اتقامىنەرلەردىڭ  جوق-جىتىككە باسپانا الىپ بەرىپتى، بولماسا تاعى باسقا كومەك قولىن سوزىپتى دەگەنىن ەستۋ قيىنداۋ. 

جالپى، ەلىمىزدىڭ جالپى گەنتەيكا جانە سيتولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى  قايىرىمدىلىققا باستايتىن فورمۋلا قازاقتىڭ گەنىندە بار دۇنيە ەكەنىن نىقتاپ ايتىپ جۇرگەلى ءبىراز بولدى.  بۇل تۋراسىندا، جالپى گەنەتيكا جانە سيتولوگيا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى باقىتجان بەكمانوۆ بىلاي دەيدى: 
«قايىرىمدىلىقتىڭ نەگىزگى فورمۋلاسىن فرانسۋزدار الترۋيزم دەپ سانايدى. التۋريزم دەگەنىڭىز - باسقالارعا رياسىز قىزمەت ەتۋگە تىرىسۋ. بۇل ەگويزمگە قاراما-قارسى سەزىم. بۇل ۇعىمدى گەندىك تەورياعا ەنگىزگەن فرانسۋز فيلوسوفى ءارى الەۋمەتتانۋشىسى و. كونت. ول بويىنشا ءالترۋيزمنىڭ «باسقالار ءۇشىن ءومىر ءسۇر» قاعيداسى قوعامدى مورالدىق تۇرعىدا جەتىلدىرۋگە كومەكتەسەدى. ءبىزدىڭ جادىمىزدا ءجۇرۋى ءتيىس نارسە - ماراپات پەن ماداقتاۋ كۇتپەيتىن الترۋيزم ءتۇرى قازاقتىڭ گەنىندە باسىم. سوندىقتان الترۋيزم قازاققا تاڭسىق دۇنيە ەمەس».

ءبىز عالىمنىڭ وسى ءسوزىن نەگىزگە الا وتىرىپ ءارى قاراي تالداپ كورەلىك. راس، ءقازىر ءبىزدىڭ قوعامدا قايىرىمدىلىق جاساۋ بار. ءبىراق ءقايسىبىر جەردە بيلىكتىڭ اتقاراتىن شارۋاسىن جەكەلەگەن ادامدار، جەكەلەگەن كاسىپكەرلەر اتقارىپ جاتقانى دا شىندىق. مىسالى، ءبىز جەكەلەگەن كاسىپكەرلەردىڭ ەسەبىنەن، ەرىكتىلەردىڭ ەسەبىنەن جوق-جىتىككە كومەكتەسىپ، باسپانا الىپ بەرىپ، كيىم-كەشەكپەن قامتىپ جاتىرمىز. الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى وسىلايشا قوعام قايىرىمدىلىق شارالارى ارقىلى شەشىپجاتىر. ال مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا، بولاشاقتا قازاق ءۇشىن قايىرىمدىلىق كونسەپسياسىن جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزى زور.

بۇل رەتتە عالىم باقىتجان بەكامانوۆ  «بولاشاقتا اسىرەسە الەۋمەتكە كومەك قولىن سوزار  قازاق كاسىپكەرلەرىنىڭ قايىرىمدىلىق، ىزگىلىك كورسەتۋ مادەنيەتى جوعارىلاتۋدىڭ ماڭىزى ارتارى داۋسىز. سەبەبى قازىردە كوپتەگەن ىسكەرلىك تانىتىپ جۇرگەن كاسىپكەرلەرىمىز حالىققا پايدالى ىستەر اتقارىپ جاتقانى شىندىق. بىزگە جابايى كاسىپكەرلىكتەن ارىلاتىن كەز الدەقاشان جەتتى. سوندىقتان ءارى قاراي كاسىپكەردىڭ الەۋمەتكە كومەك قولىن سوزۋىن جەتىلدىرەمىز دەسەك، حالىقارالىق تاجىريبەگە ساي، زامانعا لايىق باستامالاردى قولعا الىپ ولاردى جەتىلدىرگەنىمىز ءجون.  سوندىقتان ساۋاتتى تۇردە جەتىلدىرىپ جىبەرسە، ءار ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن قازاق ازاماتتارىنىڭ قايىرىمدىلىق مادەنيەتىن تەرەڭدەتە الاتىنىنا كۇمانىمىز دە جوق» دەيدى.

بۇل ارادا دا  ماسەلەنىڭ ەكى جاعى بولاتىنى ءتارىزدى «اتتەگەن-اي» دەيتىن تۇستارىمىز بار. وكىنىشتىسى سول، قازاقتىڭ كەيبىر كاسىپكەرلەرىنىڭ ءوزى قىزدى-قىزدىمەن قايىرىمدىلىقتى اتاق شىعارۋدىڭ جاڭا تاسىلىنە اينالدىرىپ العانى دا جاسىرىن ەمەس. مىسالى، جەتىمدەر ۇيىنە ءبىر تەلەديدار مەن ءبىر كومپيۋتەر سىيلاپ، سونىسىن بۇكىل ب ا ق وكىلدەرىن شاقىرىپ الىپ كورسەتىپ، ءوزىن-وزى جارنامالاپ جۇرگەندەر بىزدە جەتىپ-ارتىلادى. مۇنداي ارەكەتتەرگە قاراپ «بىزدەگى قايىرىمدىلىق كونسەپسياسىنىڭ سيپاتىنىڭ جەتكەن جەرى وسى» دەيسىڭ امالسىز. 

اقىلدى-اقىلسىز قايىرىمدىلىق بولاتىنىن بىلەسىز بە؟

باعامداساق، قايىرىمدىلىقتىڭ دا اقىلدى-اقىسىزى بولاتىن كورىنەدى. 
مىسالى، قانداي دا ءبىر كاسىپكەر بالالار ۇيىنە قىمبات تەلەديدارلار، ۋنيتازدار اكەلدى دەلىك، شاتىر، دۋال ورناتتى، ءتىپتى لاگەرلەرگە بالالاردى دەمالۋعا اپاردى دەلىك. راس، بۇل – قايىرىمدىلىق. ءبىراق ناق وسى قايىرىمدىلىقتى ماماندار «اقىلسىز» قايىرىمدىلىققا جاتقىزادى. «ويتكەنى بۇل يگى ىستەر بالالار ۇيىندەگى نەگىزگى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشپەيدى. «بۇگىنگى كۇنى بالالار ءۇيىنىڭ تاربيەلەۋشىلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ، بالالاردى ەرەسەك ومىرگە دايىنداۋ ءۇشىن جانە باسقا كومەكتەر قاجەت» دەيدى ماماندار.

« جوعارىداعى رەسۋرستار تەككە كەتىپ، جاردەم نىسانادان تىس كەتەدى. سول بارلىق قىمبات دۇنيەلەردى، تەلەديدارلاردى جيناپ الىپ، ساتىپ، بىرنەشە ۇزاق مەرزىمدى جوبالار جاساۋعا بولار ەدى. جوبالار بالالار ءۇيىنىڭ جۇمىس جاساۋ جۇيەسىن، ۇجىمدى، بالالاردى وزگەرتەتىن ەدى. بۇل دەگەنىمىز جۇيەنى، قارىم-قاتىناستى وزگەرتەتىن، ستەرەوتيپتەر مەن ميفتەردى جوياتىن «اقىلدى» قايىرىمدىلىق بولاتىن ەدى. تاعى ءبىر مىسال، جەتىم بالالار جازدا لاگەرلەرگە كەتىپ، ۋاقىتتارىن بوسقا وتكىزەتىن جاعدايدى الايىق. ارينە، بۇل دا دۇرىس. ءبىراق مۇنىڭ ورنىنا وزگە دە شەتەلدەردە ترەنينگتەر، سەمينارلار، وقىتۋ ارقىلى ولاردى ەرەسەك ومىرگە دايىنداۋعا بولادى ەمەس پە؟ ەرتەڭگى كۇنى بۇل ولارعا ماڭىزدىراق بولاتىن ەدى. مىنە، ءبىزدىڭ قازاق قوعامىنداعى قايىرىمدىلىق جاساۋ مادەنيەتى وسىنداي دەڭگەيگە كوتەرىلسە، ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز دا جارقىن بولار ەدى»،-دەيدى الەۋمەتتانۋشى ايمارا تىلەۋكينا.
ءسويتىپ، ماماندارىمىزدىڭ پايىمداۋىنشا، قايىرىمدىلىق ءىلىمىن سىزىپ، جوباسىن جاساقتاۋ ەلدە قايىرىمدىلىق جاساۋ مادەنيەتىن كوتەرەدى. بۇل – ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن ناق ءقازىر قاجەتتىلىك.

   قايىرىمدىلىقتى جوسپارلاڭىز، ءبىراق جاريا قىلماڭىز

وسىلايشا عىلىمي تۇجىرىم بويىنشا قايىرىمدىلىق جاساۋعا دا ارنايى جوسپار قۇرىپ، دايىندالۋ كەرەك ەكەن. ول ءۇشىن الدىمەن وزىڭىزگە-وزىڭىز «قايدا؟ قالاي؟ نە ءۇشىن؟» دەگەن ساۋالداردى قويا بىلگەنىڭىز ءجون. مىسالى، «قايدا» دەگەن سۇراق ءسىزدىڭ قاي جەردە، قانداي قايىرىمدىلىق جاسايتىنىڭىزدى انىقتايدى. ءسويتىپ، بۇل ساۋالدى وزىڭىزگە ءجيى قويۋ ارقىلى ءسىز ءوز قاجەتتىلىگىڭىزدى دە وزگەنى دە قاناعاتتاندىرا الادى ەكەنسىز. ال «قالاي» دەگەن ساۋال ءسىزدى قايىرىمدىلىق جاساۋعا جان-جاقتى دايىندالۋعا باعىتتايدى. دەمەك، ءسىز جاي عانا قايىرىم جاساي سالمايسىز، بۇل ورايدا مۇقتاج جانعا نە قاجەتتىگىنە زەرتتەۋ جاسايسىز. قارجى كەڭەسشىلەرىنىڭ ايتۋىنشا، العا بەلگىلى ءبىر ماقساتتار قويىپ، ول ماقساتتاردى ءتىزىپ، وعان جەتۋدىڭ باعاسىن ءبىلىپ، مەرزىمىن انىقتاۋ قاجەت.
«نەگىزىندە، جوسپارلاۋعا قاتىستى جوعارىدا ايتىلعان ارەكەتتەر قايىرىمدىلىق جاساي وتىرىپ، قالتاڭىزداعى قارجىنى باقىلاۋدىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى. ەگەر ءسىز «قايىرىمدى ءىس جاساۋعا كەتكەن شىعىستى كەلەسى ءبىر بيزنەس جوسپاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى ورنىن تولتىرامىن» دەپ ويلاساڭىز، ىزگى ىستەن ايانباڭىز. ءتىپتى قايىرىمدى ءىس جاساۋ ءۇشىن بۇرىن جوسپارلانعان ماقساتتاردىڭ ءبىرىن قۇرباندىققا شالساڭىز دا ارتىقتىق ەتپەيدى. مۇنداي قايىرىمدىلىقتىڭ سىزگە كەرىسىنشە كۇش-قۋات بەرەتىنىن عىلىم الدەقاشان دالەلدەگەن. جالپى، قازاق ءوزى كوپشىل حالىق قوي. كەزىندە تىڭ يگەرۋ كەزىندە، سوعىس كەزىندە، اۋمالى-توكپەلى زاماندا كوپتەگەن ۇلتتى باۋىرىنا باستى. قايىرىمدىلىق ءبىزدىڭ قانىمىزدا بار. وسىنى ەندى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردەن باستاپ، قولىندا قارجىسى بار كاسىپ يەلەرى ساۋاتتى مەڭگەرسە، قايىرىمدىلىق جاساۋ مادەنيەتى دە داميتىن ەدى. اسىرەسە مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى شەنەۋنىكتەر ءۇشىن جاقسىلىق جاساپ جارىسۋدى ۇيرەنگەن ابزال»، - دەيدى الەۋمەتتانۋشى ايمارا تىلەۋكينا. 

قارلىعاش زارىققان قىزى