جاز. شىلدەنىڭ ىستىق كۇندەرىنىڭ بىرىندە كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسىمدا نەمەرەلەرىمدى ەرتىپ، جاڭا استانامىز ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردى ارالاۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. جاڭا استانامىز باس قالا بولعانمەن، ءالى جاس قالا. نەگە دەسەڭىز، ءدال الىپ شاھار الماتىداعىداي ءيىن تىرەسكەن ۇيلەر مەن كولىك كەپتەلىسى ءالى-ازىر بايقالمادى. ءقازىر الماتىنىڭ ءىشى تۇگىلى سىرت جاقتارىندا، قالا ماڭىنىڭ وزىندە ۋسينە شانشار جەر تابۋ قيىن. اسپانمەن تىلدەسكەن بيىك ۇيلەر مەن ءزاۋلىم عيماراتتاردىڭ قالقاسىنان الاتاۋدى ازەر كورەتىن بولدىق. قالاي دەسەك تە، بىزدەر ءۇشىن كەزىندە جاسىل قالا، جاستار قالاسى، ءبىلىم ورداسى الماتىمىز اسىل قالا بولىپ جۇرەگىمىزدە ماڭگى قالا بەرەدى.
سونىمەن، قالادان كوپ ۇزاماي-اق سازدىڭ ءيىسى اڭقىعان دالالى جازىق جەرلەر باستالدى. تەپ-تەگىس داڭعىل جولمەن ماشينالار ەرسىلى-قارسىلى اعىلىپ جاتىر. ەندى بىردە، تاس جولدىڭ ەكى جاق قاپتالىن بويلاي سالىنعان ارحيتەكتۋراسى ەرەكشە ءساندى ۇيلەر قاتارى باستالىپ، لەزدە ارتتا قالىپ جاتتى. تاس جولمەن جەڭىل ماشينا زۋلاپ كەلەدى، بايقايمىن، بۇل جەردە قامىس ارالاسا قالىڭ ءشوبى جايقالعان شابىندىق جەرلەر جەتكىلىكتى ەكەن. ارينە، ءبىر مەزگىل قالانىڭ شۋىنان الىستاپ، تازا اۋا، كوگالدى جەردە تىنىستاپ، دەمالعانعا نە جەتەدى!
ايتپاقشى، نەگىزگى ماسەلەگە اۋىسايىن. الىستان كۇنمەن شاعىلىسقان بيىك مۇنارا كورىندى. ءا دەگەنشە، جول بويىندا ورنالاسقان عيماراتقا قاراي بۇرىلىپ كەلىپ توقتادىق. كولىكتەن ءتۇسىپ، تەمىر قورشاۋعا جاقىنداي تۇسكەنىمىزدە مۇراجاي قىزمەتكەرى ءبىزدى قارسى الىپ، تانىستىرۋدى باستاپ تا كەتتى. «بۇل – «الجير» مۇراجايى، كەزىندە لاگەر بولعان»، - دەپ تانىستىرا باستادى مۇراجاي قىزمەتكەرى. شاڭقايعان كۇننەن كوزىمىزدى كولەگەيلەي ءجۇرىپ، بيىك جالتىراعان توبەسى دوعال باعانعا قاراپ، ءبىراز ايالدادىق. تەمىر تور ەسىك ارقىلى اۋلاعا كىردىك. سول جاق كىرەبەرىستە توزىعى جەتكەن (ەسكىدەن قالعان دەگەن ماعىنادا)، قوڭىر بوياۋمەن سىرلانعان، ىرسيعان اعاشتارىنىڭ قيۋى كەتكەن ەسكى ۆاگون تۇردى. كادىمگى ءوزىمىز سوعىس تۋرالى فيلمدەردە كورەتىن ۆاگونىمىز. ماسەلە ۆاگوننىڭ ەسكىلىگىندە ەمەس، ەڭ قاسىرەتتىسى دە، قورقىنىشتىسى دا ىشىندەگى كورىنىستە بولىپ تۇر. ۆاگوننىڭ ماڭدايشاسىندا وسى لاگەر تۋرالى قىسقاشا ماعلۇمات تا جازىلىپتى. وندا وسى ۆاگوندارمەن كەزىندە جازىقسىز جازالانعاندار، وتانىن ساتقانداردىڭ ايەلدەرى، قىسقاسى، تۇتقىندار تيەلىپ كەلگەندىگى، ولاردىڭ ازاپتى جاعدايلارى تۋرالى ايتىلىپتى. جانسىز تاس مۇسىندەر دەمەسەڭىز، اياداي تار ۆاگوننىڭ ىشىندە ولاردىڭ وسىنشاما ايانىشتى حالدە وتىرعانىن، قيىنشىلىقتارىن ايتىپ جەتكىزۋ وڭاي ەمەس. ولاردىڭ ءبىرى – جانتايا قۇلاپ، ءبىرى – ءبۇرىسىپ بۇك ءتۇسىپ جاتسا، كەيبىرەۋى – بىر-بىرىنە تىعىلا ازەر وتىرعان بەينەلەرىن كورگەندە، العاشقىدا ءتىرى ادامدار وتىرعانداي اسەردە شوشىپ قالدىق. ايانىشتى تۇرلەرىنە، سىرت بەينەسىنە (ىشكى مورالدىق كۇيزەلىسى ءوز الدىنا) كوز توقتاتىپ قاراپ تۇرۋدىڭ ءوزى وتە اۋىر جانە قورقىنىشتى بولدى.
ورتادا تەمىر پەش تۇر، مۇرجاسى توبە ارقىلى شىعارىلعان ەكەن. وسى پەشتى جاعالاي جايعاسقان بۇل بەيشارا ايەلدەردىڭ اۋىر حالدەگى كۇيىن ادام بالاسىنىڭ باسىنا بەرمەسىن. ۇستىلەرىندەگى جىرتىق-جاماۋ كيىمدەرى جۇقا، اياقتارىندا توزىعى جەتكەن ەتىك، باتىڭكە ءبارى - سول ۋاقىتتاردا تۇتىنعان، پايدالانىلعان زاتتارى سول ءومىردى اينا-قاتەسىز ايعاقتايدى. ايەلدەردىڭ ايانىشتى بەينەلەرىن سول مەزەتتە، ءدال سول كۇنى ءولى دەنەلەرىن قاتىرىپ قويعانداي كورىندى ماعان. بارىنەن دە ايانىشتىسى – ولاردىڭ جانارلارىنداعى، بەت-الپەتتەرىندەگى مۇڭ! بۇل تەك تاس مۇسىندەر عانا، ەندى شىنايى ءتۇرىن ەلەستەتىپ كورىڭىزشى. بيىك مۇنارا ۇستىندە «كۇزەتشى» وتىر، جانىندا ءيتى دە بار. ۆاگون ىشىندەگى اۋىر كورىنىستەن سوڭ جۇرەك سىزداۋلى ىشكە كىردىك. مۇراجاي قىزمەتكەرى كىرگەن بەتتە كينوزالعا باستاپ باردى. جايعاسقان سوڭ دەرەكتى فيلم كورسەتىلدى. ۆاگونداعى كورگەنىمىز بەر جاعى عانا ەكەن، مىنا سۇمدىقتى كورە وتىرىپ، ونسىز دا جەتىم كورسەم جىلاي سالاتىن مەن بەيباق، كوز-جاسىمدى كورسەتپەۋگە تىرىسسام دا بولمادى. نەمەرەم اجەسىن جۇباتىپ اۋرە. بەس-التى جاستاعى ءسابي نە تۇسىنەدى، ولاردى سىرتقا شىعارىپ جىبەردىك. «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالسىز ولمەيدى» دەگەندەي سول قاسىرەتتى جىلداردان امان قالعان بىرەن-ساران ادامدار، ولاردىڭ ۇرپاقتارى ءسوز سويلەپ، ەستەلىكتەر ايتتى. وسى دەرەكتى فيلمدە اق شاشتى قاريا كىسى: «بالا - باۋىر ەتىڭ، ءبىر ايەل بالاسىن ساعىنىپ جىلاسا، تۇتقىنداعى ءۇش ءجۇز ايەل تۇگەل قوسىلىپ بوزداعاندا اسپاننان قارا نوسەر جاۋعانداي بولاتىن» دەپ، سول ءوزىنىڭ اناسى دا بالالارىن اڭساپ ساعىنعانىن، ۋايىمداپ، سولار ءۇشىن ءتىرى قايتۋدى ماقسات ەتىپ، جانكەشتى ءومىر سۇرگەندەرىن كوز-جاسىن كول ەتىپ وتىرىپ ەسكە الدى.
وسىنداي قايعىلى ەستەلىكتەردى تىڭداۋدىڭ ءوزى وتە اۋىر بولدى. بۇكىل دەنەڭە مۇزداي سۋ توبەڭنەن تومەن قاراي قۇيىلىپ تۇرعانداي اسەردە توڭا باستادىم. مۇراجاي عيماراتى ءىشىنىڭ سالقىندىعىنان ەمەس، مىنا جانتۇرشىگەرلىك كورىنىستەن تۇلا بويىم تۇرشىگىپ، ەكى تىزەم دىرىلدەپ ازەر ارالاپ شىقتىم. دالادا شىلدە ايى، اپتاپ ىستىق. مىنا سۇمدىق زۇلماتتىڭ ىزعارىنان دۇرسىلدەگەن جۇرەك تۇسىمىزدى قولمەن باسىپ، قالشىلداعان كۇيدە تىسقا شىقتىم. مۇراجاي اۋلاسىن ارالادىق. مۇراجايدىڭ ءتور جاق تۇسىنا سول قاسىرەتتى جىلداردىڭ كۋاگەرلەرى رەتىندە ادامداردىڭ تاس مۇسىندەرى قويىلىپتى. ارىق، قالجىراعان، تەك قۇر سۇلدەرىن سۇيرەتكەن تۇرلەرى وتە ايانىشتى بەينەلەنگەن ەكەن. مۇراجاي اۋلاسىنىڭ شەتىندە ءتورت قابىرعاسى كىرپىشتەن قالانعان جاپپا تام تۇردى. ءىشىن ارالاپ كورمەك بولىپ جاقىنداپ كەلدىك. ەسىگى جابىق ەكەن، تەرەزەلەرى كىشكەنە ءارى بيىك بولدى. كىرۋگە دە ءداتىمىز بارماي، الىستاي بەرگەنىمىزدە، ازاپتان شارشاپ قاجىعان انالاردىڭ بالالارىن ساعىنىپ، اڭساپ اڭىراعان داۋىستارىنىڭ زارلى سارىنى ەستىلگەندەي ارتىما قارايلاي بەردىم. سول جاپپا تامدى جاعالاي بىرنەشە تومپەشىكتەر كورىنىپ جاتتى. بەتىمىزدى سول جاققا بۇرىپ، جازىقسىز وپات بولعانداردىڭ، زارداپ شەككەن انالاردىڭ جاتقان جەرلەرى جارىق، توپىراقتارى تورقا بولسىن ايتىپ، ءبىر ءسات تۇردىق. قولدان جاسالعان زۇلماتتىڭ زاردابىن تارتقان جانداردىڭ اۋىر تاعدىرىن ءوز كوزىمىزبەن كورىپ، ايانىشتان زىلدەي اۋىر وي سالماعىن ازەر كوتەرە تۇرىپ، مۇراجاي عيماراتى الدىندا بالاسىنان، وتباسىنان اجىراپ، زار ەڭىرەگەن انالاردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتتىك. قاسىرەتتى قارا ۆاگون جاققا ۇرەيلەنە قاراپ قويدىم. ولاردىڭ رۋحتارىمەن ءۇنسىز «قوش ايتىسىپ»، قالاعا قاراي بەت الدىق. نەمەرەلەرىم بەتىمە تۇسىنىكسىز كوزبەن قاراپ قويادى. «سەندەر كەيىن بىلەرسىڭدەر، ءالى بالاسىڭدار» دەدىم ىشتەي.
مەن جول بويى ويعا قالدىم. وسى ومىرىمدە وقىعاندارىم مەن كورگەن فيلمدەرىمىز مىنا تراگەديالىق كورىنىستىڭ جانىندا اسا قاسىرەتتى ەمەستەي بولىپ كورىندى ماعان. سەبەبى، وقىعان ءبىر بولەك تە، كوزىڭمەن كورگەن ودان دا قورقىنىشتى ما دەيمىن.
جاسىمىز ۇلعايعان، ءومىردىڭ ازدى-كوپتى اششى-تۇششىسىن كورىپ جۇرگەنىمىز بار بولسا دا، مىناداي تاعدىر تالكەگىنىڭ تاۋقىمەتىن، ازابىن تارتقان جانداردىڭ جاعدايلارىن ءوز كوزىممەن كورگەننەن كەيىن، جۇرەك تۇكپىرىندەگى اياۋشىلىق سەزىمىم ەرىكسىز قولىما قالام الدىردى. ءوزىم عانا ءبىلىپ قويماي، وزگەلەر دە ءبىلىپ جۇرسە دەگەن وي مەنىكى.
ءوزىم تاريحشى، يا ساياساتكەر دە ەمەسپىن. قاراپايىم كوپتىڭ ءبىرى جانە ۇرپاق ءوسىرىپ وتىرعان انا رەتىندە ايتارىم بار: بىرەۋ تويىپ سەكىرسە، بىرەۋ توڭىپ سەكىرىپ ءجۇر! راس، ءقازىر توقشىلىق زامان، ءبارى بار. شۇكىر اللاعا! ەل ىرگەسى تىنىش، ءتاۋبا دەيمىز. ايتسە دە، جاستارىمىز سول توقشىلىقتى، تىنىش، بەيبىت ءومىردىڭ ءمانىن، بارشىلىقتىڭ قادىر-قاسيەتىن تەرەڭ، كەڭىنەن تۇسىنسە عوي. مىڭ رەت ەستىگەننەن، ءبىر رەت كوزبەن كورگەن ارتىق شىعار. استانا قالاسىنىڭ ىرگەسىندە اشىلعان «الجير» مۇراجايىن ءوز كوزىمەن كورگەن ادام (مەيلى، جاس بولسىن، جاسامىسى بولسىن) ازاپتى ءومىر مەن ازات ءومىردىڭ پارقىن بىلەر ەدى. قۋعىن-سۇرگىنسىز، مامىراجاي ءومىردى، ەركىندىگىمىزدى باعالاي بىلسەك، سونى جاستار، جالپى ادامزات بالاسى تەرەڭ تۇسىنسە عوي دەگەن وي مازالاي بەردى. زامانىمىز تىنىش، ەلىمىز ەركىن. ەركىن ەلدىڭ ەركە قىزدارى، ازات ەلدىڭ ازاماتى بولعانىمىز ءۇشىن ءبىز باقىتتىمىز. باقىتىمىزدى باعالاي بىلەيىك!
رىسكەن ابىشيەۆا، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ اعا وقىتۋشىسى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
