قازاقستاندىق زەرتتەۋ توبى جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك ساۋالناما بويىنشا، جۇڭگو قازاقتارى ءوز وتانىن جۇڭگو دەپ بىلەدى. سويتە تۇرا، ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاقستاندا تۇرعىسى كەلەدى.
ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ 92،5 پايىزى قازاق تىلىندە، 7،5 پايىزى جۇڭگو تىلىندە ءبىلىم العانىن ايتقان. قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعىنا "قاتتى الاڭداۋشىلاردىڭ" قاتارى 61،5 پايىز، "ازداپ الاڭدايتىنداردىڭ" ۇلەسى 32،7 پايىزدى كورسەتكەن. جاس بالالارعا قازاق ءتىلىن وقىتۋدا ايتارلىقتاي قيىندىق كورىپ وتىرعانداردىڭ ۇلەسى 58،3 پايىزدى قۇراعان. دەگەنمەن، بوتاگوز راقىشيەۆانىڭ سوزىنشە، ءتىل احۋالىنا قاتىستى بۇل كورسەتكىشتەر ءقازىر ءتىپتى ناشارلاپ كەتۋى مۇمكىن. سەبەبى سوڭعى ءۇش جىلدا قازاقتار تۇراتىن وڭىردە قوس تىلدىلىك ناۋقانى باستالعان. جۇڭگو ءتىلىن بىلمەيتىن ادامعا قالادا جۇمىس تابۋ قيىنداعان.
"بولاشاقتارىنا الاڭدايدى"
ال ۇلتتىق ءسالت-داستۇردى ساقتاۋ، ونى جاستارعا ۇيرەتۋ، جەتى اتا شەجىرەسىن بىلۋگە قاتىستى سۇراقتارعا جاۋاپ قاتقانداردىڭ 80 پايىزعا جۋىعى «ءيا، بىلەمىز» دەگەن. «قانداي ۇلىسپەن نەكەلەستىڭىز» ساۋالىنا 83،2 پايىز - "قازاقپەن"، 7،3 پايىز - "ۇيعىرمەن"، 3،8 پايىز - "قىتايمەن"، 2،9 پايىز - تاتارمەن، 1،9 پايىز - "دۇنگەنمەن" دەپ جاۋاپ بەرگەن.
رەسپوندەنتتەردىڭ 56،7 پايىزى ءتورتىنشى نەمەسە ودان دا ارعى اتا-باباسىنان بەرى سول جەردە تۇراتىندارىن كورسەتسە، 43،3 پايىزى قازىرگى قونىستارىن اتا-باباسىنىڭ "تۇپكىلىكتى اتاجۇرتى" دەپ بىلگەن. ال وتانعا قاتىستى سۇراققا 88،4 پايىزى قىتايدى، 10،6 پايىزى قازاقستاندى "ءوز وتانىم" دەپ تانىعان. وسىعان قاراماستان ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ 88،8 پايىزى قازاقستاندا (وزدەرى نەمەسە بالالارى - رەد.) تۇرعىسى، 90،5 پايىزى جۇمىس ىستەگىسى، 81،5 پايىزى ءبىلىم العىسى، 77،7 وتباسىن قۇرعىسى كەلەتىنىن كورسەتىپتى.
الەۋمەتتانۋشى بوتاگوز راقىشيەۆا ازاتتىق تىلشىسىنە جۇڭگو قازاقتارىنىڭ 88،4 پايىزى «ءوز وتانىن جۇڭگو» دەپ بەلەتىنى، سويتە تۇرا قازاقستانعا جاپپاي كوشكىسى كەلەتىندەرىندە تاڭ قالارلىق ەشتەڭە جوق دەيدى.
– ارينە، ولار جۇڭگو مەملەكەتىندە تۋىپ ءوستى. ەكىنشىدەن، ولار تۇرىپ جاتقان جەرىن اتا-جۇرتىم دەپ بىلەدى. ال ول جەر بۇگىندە جۇڭگو مەملەكەتىنىڭ يەلىگىندە. سوندىقتان، قىتايدى وتانىم دەپ سانايدى. ال، قازاقستانعا كوشكىسى كەلەتىنى تۇسىنىكتى. بولاشاقتارىنا الاڭدايدى، – دەيدى بوتاگوز راقىشيەۆا.
الەۋمەتتىك ساۋالنامانىڭ تانىستىرىلىمىنا قاتىسقان تاريحشى جاراس ەرمەكباي ازاتتىققا بۇل زەرتتەۋدەن «ەشقانداي جاڭالىق ەستىمەگەنىن» ايتتى.
"ەكسترەمالدىق الەۋمەتتانۋ"
– ەشقانداي جاڭالىق ەستىگەم جوق. سوسىن قىتايدا مۇنداي جۇمىس جۇرگىزۋگە [الەۋمەتتىك ساۋالناما جۇرگىزۋگە] رۇقسات بەرمەيدى. ول جاق اشىق ەمەس. [بۇل زەرتتەۋ توبى] وزدەرىنشە ءوز جولدارىمەن بارىپ كەلگەن. كوپ جاڭالىعى جوق. بۇرىننان ايتىلىپ، جازىلىپ جۇرگەن ماسەلە. [ساۋالنامانى] قالاي جۇرگىزگەنى تۇسىنىكسىز، – دەيدى جاراس ەرمەكباي.
الەۋمەتتانۋشى بوتاگوز راقىشيەۆا قىتايدا الەۋمەتتىك ساۋالناما جۇرگىزۋدىڭ قيىن ەكەنىن راستايدى جانە وزدەرىنىڭ جۇمىسىن «ەكسترەمالدىق الەۋمەتتانۋعا» تەڭەيدى. ەكسپەديسيالارىنىڭ ءتورت جىلعا سوزىلۋ سەبەبىن جۇمىستىڭ قيىندىعى مەن كۇردەلى ەكەنىنەن كورەدى.
– ءبىز انكەتا ۇستاپ كوشەدە جۇرگەن جوقپىز. كوپ جاعدايدا ادامدارمەن سويلەسىپ، ولاردىڭ ايتقانىن جازىپ الىپ نەمەسە ەسكە ساقتاپ، قوناقۇيدە ءوزىمىز تولتىردىق. وزگە قۇپيالارىمىز دا جەتكىلىكتى. ولاردى اشىپ ايتپايمىن. زەرتتەۋشى رەتىندە جولىمنىڭ بولعانى قازاقستانداعى جۇڭگو ەلشىلىگىمەن قارىم-قاتىناسىم جاقسى، [قىتايعا] وڭاي بارىپ كەلۋگە، سونداعى عالىمدارمەن بايلانىس ورناتۋعا ونىڭ دا سەپتىگى ءتيدى، – دەيدى بوتاگوز راقىشيەۆا.
ون جىلدان بەرى شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ جاعدايىن زەرتتەپ جۇرگەن الەۋمەتتانۋشى جۇڭگو قازاقتارى ساۋالناماسىنىڭ ناتيجەسى ءوزى كۇتكەندەي شىققانىن ايتادى.
ال ساياساتتانۋشى ءادىل كاۋكەنوۆ الەۋمەتتىك ساۋالنامادان پايدالى دەرەكتەر تاۋىپتى:
– جۇڭگو قازاقتارىنىڭ جاعدايىن جەكەلەگەن ادامداردان ەمەس، وسىنداي مامانداردىڭ ەڭبەكتەرىنەن ءبىلۋ پايدالى بولدى. كوپ نارسەگە كوزىم جەتتى. بۇگىنگى تالقىلاۋ وتە تارتىستى ءوتتى. ونىڭ سەبەبى ءالى دە تەرەڭدەپ زەرتتەيتىن تاقىرىپتاردىڭ كوپتىگى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس توقتاپ قالماسا دەيمىن، - دەدى ساياساتتانۋشى.
«قوعامدىق پىكىر» زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى بوتاگوز راقىشيەۆا جۇڭگو قازاقتارى تۋرالى دوكتورلىق ديسسەرتاسيا قورعاعان. 2010 جىلى وعان قىتايدا الەۋمەتتىك ساۋالناما جۇرگىزۋگە مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى تاپسىرما بەرگەن. راقىشيەۆا ازاتتىققا جۇڭگو قازاقتارىنىڭ بۇگىنگى جاعدايىنا قاتتىستى زەرتتەۋ قورتىندىسىن مينيسترلىككە تاپسىرعانىن ايتتى.
2010 جىلى وتكەن جۇڭگو حالىق ساناعىنىڭ رەسمي دەرەگى بويىنشا، بۇل ەلدە 1 557 457 قازاق تۇرادى. قازاق كوپ شوعىرلانعان جەردىڭ ءبىرى – شىڭجاڭ ولكەسىنە قاراستى ىلە قازاق اۆتونوميالىق وكرۋگى. ونداعى قازاق سانى – 1 223 252. قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ رەسمي ستاتيستيكاسىنا سايكەس 1991 - 2014 جىلدار ارالىعىندا 136 مىڭنان استام جۇڭگو قازاعى قازاقستانعا "ورالمان" مارتەبەسىن الىپ كوشىپ كەلگەن. وسى جىلدارى تاريحي اتاجۇرتىنا قايتقان جالپى ورالمان سانى ءبىر ميلليونعا تايايدى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى - وزبەكستاننان كەلگەندەر. ال ورالمان كۆوتاسىن الماي، ءوز كۇشىمەن تاريحي اتاجۇرتىنا ورالعان جۇڭگو قازاقتارى تۋرالى انىق دەرەك جوق.
azattyq.org
