بيىلعى جىلدىڭ 24 ماۋسىمى كۇنى قىتايدىڭ ءۇرىمشى قالاسىنداعى «تيان-شان» كينوستۋدياسىنىڭ كينوزالىندا قازاق رەجيسسەرى ەركىن راقىشيەۆتىڭ «ءايگەرىم» كوركەم ءفيلمىنىڭ جابىق كورسەتىلىمى ءوتتى. قوڭسى ەلدەگى قازاق زيالىلارى مەن كينو ماماندارى جاڭا تۋىندى جايىنداعى اقجارما ويلارىمەن جانە قۇندى پىكىرلەرىمەن ءبولىستى.
ءبىز قىتايدا جۇرگەن ارىپتەسىمىز، «قازاق ەلى» حالىقتىق قوزعالىسىنىڭ ءتوراعاسى قاجىمۇقان عابدوللامەن ءتۇسىرىلىم تۋراسىندا جانە كورەرمەننىڭ العاشقى اسەرلەرى جونىندە سىر بولىسكەن ەدىك.
– قاجىمۇقان اعا، ءسىزدىڭ ءتۇسىنىگىڭىزدە ەركىن راقىشيەۆ كىم؟
– ەركىن راقىشيەۆ - الدىمەن تازاقاندى قازاق، ۇلتشىل ۇلان، تالانتتى رەجيسسەر، اقىرىندا، قازاقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا جانى اشىپ، جۇرەگى اۋىرىپ، كەم-كەتىگىن تۇگەندەپ جۇرگەن جالىندى ازامات.
تۇلكىباستان تۇلەپ ۇشقان ەرەكەڭ تۋعان جەرىمىزدە «جارالى سەزىم»، «جەتىمدەر»، «استاناعا كوكتەم كەش كەلەدى»، «كەش كەلگەن ماحاببات» اتتى كوركەم فيلمدەر مەن رۋحى اسقاق «تۇرار رىسقۇلوۆ»، «اشارشىلىق»، «قاجىلىق»، «تەمىربەك جۇرگەنوۆ» اتتى دەرەكتى تۋىندىلاردىڭ اۆتورى رەتىندە ميلليونداردىڭ جۇرەگىن جاۋلاسا، «ايگەرىم» اتتى جاڭا كوركەم فيلمىمەن ۇلكەن كورشىمىز قىتايدىڭ ەكى ميللياردقا جۋىق حالقىن ءتانتى ەتۋگە كىرىسىپ كەتتى... ەرەكەڭنىڭ «تەمىر ناركوم تەمىربەك» اتتى دۇنيەسىن كورگەندە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ءاسانالى ءاشىموۆ: ««وتكەندى ۇمىتۋ – تاريحقا توپىراق شاشۋ، كەلەشەكتى تاسپەن اتۋ» دەگەن ەكەن راسۋل عامزاتوۆ. تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ قازاق مادەنيەتىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. وتكەن تاريحتى ەسكە الىپ، «تەمىر ناركوم تەمىربەك» ءفيلمىن تۇسىرگەن ەركىن مەن رامازانعا ۇلكەن راحمەت. بۇگىنگى كينوتۋىندى كەلەشەك ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە» – دەگەن ەدى. قازاق كينوسىنىڭ اقساقالى اسەكەڭنىڭ وسىنداي قۇندى تىلەك، اق باتاسىنان ارتىق نە ايتۋعا بولادى؟!.
– ەركىن راقىشيەۆ قيالى تەرەڭ رەجيسسەر عانا ەمەس، قازاعىنا شىنايى قامقور قوعام بەلسەندىسى دە ەمەس پە؟
– ونىڭ راس. ەركىن راقىشيەۆ – جاقىندا قايتا جاندانىپ، جاڭاشا قۇرىلعان، باسشىسى قازاقتىڭ اردا ازاماتى مۇحتار شاحانوۆ اعامىز بولىپ تابىلاتىن «قازاق ۇلتتىق كەڭەسى» ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارلارىنىڭ ءبىرى بولىپ سايلاندى. ءقازىر ۇلتشىل ازاماتتار مەن ساياساتكەرلەر بىرىككەن «ۇلتتىق كەڭەستىڭ» باعىت-باعدارلاماسى ازىرلەنىپ، ماقساتى ايقىنداۋدا. باستى ماقساتى – قاراپايىم حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جوقتاپ، مۇددەسىن قورعايتىن كەڭەستىڭ قىزمەتىن مۇحتار اعامىز مىقتاپ قولعا الىپ، قىزۋ جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتى.
جاقىن كۇندەردەگى ءبىر سۇقباتىندا ەرەكەڭنىڭ ءوزى: «تۇرمىسى تومەن جانداردىڭ، ۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەن باۋىرلارىمىزدىڭ، تاعدىردىڭ جازۋىمەن كەمتار بولىپ قالعان جارىمجان-مۇگەدەكتەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋ كەرەك. جۇمىسسىزدار مەن ستۋدەنت جاستارعا قامقور بولىپ، زەينەتاقىسى كۇن كورىسىنە دە جەتپەيتىن قارتتارىمىزعا قارايلاسۋ قاجەت. اسىرەسە، قازاقتىڭ احۋالى كۇننەن-كۇنگە تومەندەپ بارادى. اتا-بابالارىنان امانات بولعان جەردىڭ جانە قازىنا-بايلىقتىڭ ناعىز يەسى - قازاقتار - ءوز ەلىندە قايىرشىنىڭ كۇنىن كەشۋدە. اركىم ءوزىنىڭ نەسىبەسىن الۋى كەرەك. اقيقاتتى تۋ ەتىپ، ادىلەتتى قوعام ورناتۋ قاجەت» – دەگەن بولاتىن...
– جۇڭگو كورەرمەندەرىنە ۇسىنىلعان ەركىن راقىشيەۆتىڭ «ايگەرىمى» قانداي ەكەن؟
– ءسوز جوق، تۋىندىدا تەرەڭ سەزىم، مول مەيىرىم بار. كوزى سوقىر، مۇگەدەك قىزدىڭ ومىرىنە ارقاۋ بولعان ءفيلمدى جىلاپ وتىرىپ قارادىق. ادامنىڭ ادامعا دەگەن قايىرىمىنىڭ كومىلىپ، جاناشىرلىعىنىڭ جانشىلىپ كەتپەگەنىنە كوز جەتكىزدىك. سونىمەن قاتار، مەنىڭ ەسىمە ەركىن راقىشيەۆ كەزەكتى تۋىندىسىن تاماشالاعان قوعام قايراتكەرى سەرىكبولسىن ءابدىلديننىڭ: «ەشكىممەن داۋلاسپاۋ كەرەك، جاۋلاسپاۋ كەرەك، دوستاسۋ كەرەك...» – دەگەن اتالىق ءسوزى ەرىكسىز ءتۇستى. جالپى، جۇڭگو مەن قازاقتىڭ شىنايى دوستىعىن كەمەڭگەر ابىلاي حاننان كەيىن وسى ەركىن راقىشيەۆ قانا تەرەڭ تۇسىنگەندەي اسەر قالدىردى...
– تۋ-ۋ، مىنا تەڭەۋىڭىز سۇمدىق شىقتى عوي...
– قازاقتىڭ ەركىندىگىن اڭساۋمەن ارماندا كەتكەن ۇلتتىمىزدىڭ ۇلىقتى ءارى سوڭعى حانى كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ: «مەن ورىس حالقىمەن ەمەس، مەن ادىلەتسىزدىكە قارسى سوعىسىپ جاتىرمىن» دەگەنى بار ەكەن. سول سەكىلدى قازاعى ءۇشىن وت پەن سۋعا تۇسۋگە دايار ەركىن راقىشيەۆ تا قازاقتىڭ تاريحىنداعى اقتاڭداقتاردىڭ جاسىرىنىپ-جابىلۋىنا قارسى كۇرەسىپ جۇرگەن ازامات.
مەنىڭ پىكىرىممەن ءفيلمدى تاماشالاعان قىتايداعى قازاقتىڭ زيالى قاۋىمى، عالىم-پروفەسسورلارى، جازۋشىلارى، رەجيسسەرلەرى، اكتەرلەرى جانە كاسىپكەرلەرى دە كەلىسەتىنىنە سەنىمدىمىن. مىسالى، قىتايداعى مادەنيەتتانۋشى عالىم بەكسۇلتان كاسەي: «تالاي فيلمدەردى كورىپ ءجۇرمىز، ءبىراق، «ايگەرىم» مەنى قاتتى تەبىرەنتتى. ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق – تاريحقا نەگىزدەلىپ ناقتى كورسەتىلگەن. وسىنداي تۋىندىلار ۇلتتار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن دوستىقتى ودان ارى نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى»، – دەسە، بۇرىنعى وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى ءمانسۇر ءابىل: «زاماناۋي فيلمگە تاريحي وقيعانىڭ سىنالاي ەنگىزىلۋى - جاس ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەيدى. «ايگەرىم» ءفيلمىن مۇرالىق تاربيە وقۋلىعى رەتىندە قولدانىسقا ەنگىزىپ، قىتاي مەملەكەتىندە تۇراتىن ءاربىر ازامات كورۋى كەرەك» - دەگەن ۇسىنىس ايتتى.
– تۋىندى قىتايدا تۇسىرىلگەن بە؟
– فيلم الماتى مەن ءۇرىمىشى قالالارىندا تۇسىرىلگەن ەكەن. باستى ءرولدەرءدى قازاقستاندىق اكتەرلەرمەن بىرگە، قىتايلىق اكتەرلەر دە وتە اسەرلى سومداپتى.
– اق پەيىل، تازا نيەتپەن تۇسىلىگەن تۋىندى دا ومىرشەڭ شىقسا كەرەك؟!.
– ءفيلمدى باسىم كوپشىلىك كورەرمەن كوزىنە ەرىكسىز جاس الىپ كوردى. ويتكەنى، ەركىن راقىشيەۆتىڭ «ايگەرىمى» – ىزگىلىك پەن ادامگەرشىلىكتى، ۇلتتار اراسىنداعى دوستىق پەن ادامي ماحابباتتى قاتار وربىتكەن تۋىندى. كورشى ەلدىڭ ءقازاقتىلدى ءجۋرناليسى اسان ءابۋ: «كەمتار ادامداردىڭ قوعامداعى قاسىرەتىن جەرىنە جەتكىزە كورسەتىپ، سوڭىندا كورەرمەنگە قۋانىش ءلاززاتىن سىيلاعان، ۇلتتار اراسىنداعى دوستىقتى جىرلايتىن كوركەمدىك ورەسى جوعارى تۋىندى بىزدەگى قازاقتاردىڭ مەرەيىن اسپانداتتى» - دەپ اعىنان جارىلدى. ال، قىتايلىق قازاق رەجيسسەرى قۇربانجان باۋىرىمىز فيلمنەن العان اسەرىن جاسىرماي: «ءفيلمنىڭ سەنارييى وتە تارتىمدى جازىلعان ەكەن. اكتەرلار ءوز رولدەرىنە بايلانىستى وتە ءساتتى تاڭدالعان. اكتەرلار كاسىبي شەبەرلىكتەرى جوعارى دەڭگەيدەگى، ءوز كەيىپكەرلەرىن شىنايى سومداعان ەرەكەشە فيلم بولىپتى. باستى رولدەگى كىشكەنتاي قىز ويناعان ساز سىرنايدى ءفيلمنىڭ اياعىنا دەيىن كوبىرەك قولدانعاندا جاقسى بولار ەدى...» – دەگەن جۇرەكجاردى ءسوز ايتتى.
– قاجىمۇقان اعا، قازاق تۋىندىسىن جۇڭگو قوعامى قالاي قابىلدادى؟
– قىتايلىق بەلگىلى رەجيسسەر لۋ گاننىڭ ءسوزى جۇڭگو قاۋىمىنىڭ ورتاق وي-پىكىرىن ايقىنداسا كەرەك. ول بىلاي دەدى: «فيلم مەيلىنشە ءساتتى شىققان. مەن اكتەرلاردىڭ ويناۋ شەبەرلىگىنەن قاتتى اسەر الدىم. ءقازىر ءوزىم ءبىر فيلمگە كاستينگ جۇرگىزىپ، اكتەرلەر تاڭداپ جاتىرمىن. ەركىن راقىشيەۆتىڭ «ايگەرىم» فيلمىندە باستى ءرولدىڭ ءبىرىن سومداعان ەرىك جۇماعۇلوۆتى ءوز فيلمىمە تۇسۋگە شاقىرامىن»...
– ادەتتە، «جاقسى تۋىندى ءتۇسىرۋ ءۇشىن بىرنەشە جىلدار ۇزدىكسىز ازىرلىك، تىڭعىلىقتى دايىندىق قاجەت» دەپ جاتادى...
– شىندىعى دا وسى. بىردە جازۋشى، قوعام قايراتكەرى سوفى سماتايەۆ اعامىز: «ۇلتتىق سىلكىنىس – ۇلىلاردىڭ بەسىگىنىڭ تەربەلىسىنەن باستالادى. ءبىز ۇلىلىلارىمىزدى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك، ولاردى ۇلىقتاۋىمىز كەرەك» – دەگەن ەدى. سوندىقتان، مىقتى ادام تۋرالى تۋىندى بولسىن نەمەسە بولمىسى مىقتى شىعارما جاساۋ ءۇشىن دە مىقتىلىق كەرەك.
كينوتۋىندىنىڭ مىقتىلىعى – شىنشىلدىعىندا. ءبىز ۇلتىمىزدىڭ مىقتى تاريحىن، مادەنيەتىن، وركەنيەتىن، قۇندىلىقتارىن كورسەتۋى ءۇشىن – ءوزىمىز دە مىقتى بولۋعا ءتيىسپىز. وسال قارۋمەن وعلان بولا المايسىڭ...
ۇلتىمىزدىڭ رۋحىن كوتەرىپ، رۋحاني قۇندىلىقتار تۇعىرىنا قوندىرۋ – تاۋەلسىزدىگىمىزدى قورعاپ قالۋدىڭ سارا جولى. «ءبىز «كوشپەلى حالىق بولعانبىز» دەپ تەك كيىز ۇيلەردى كورسەتىپ قۇتىلا سالماۋىمىز كەرەك. بىزدە دە اسەم قالالار مەن ورەلى وركەنيەت، عاجاپ عيماراتتار مەن ءزاۋلىم سارايلار بولعان. كەرەك دەسەڭىز، بۇگىنگى كرەمل قازاقتىڭ سارايشىق قالاسىنىڭ جوباسىمەن سالىنعان» – دەپ وي تولعاعان قازاق كينوسىنىڭ قايسارى، بەلگىلى رەجيسسەر ەركىن راقىشيەۆتاي ەڭسەلى ونەر يەسىنىڭ بيىكتەردى باعىندىرا بەرۋىنە تىلەكشىمىز!
اڭگىمەلەسكەن
نارتاي جاقسىلىق
P.S: ءۇرىمشى قالاسىنداعى «تيان-شان» كينوستۋدياسىندا قازاق رەجيسسەرى ەركىن راقىشيەۆتىڭ «ايگەرىم» اتتى كوركەم ءفيلمىنىڭ جابىق كورسەتىلىمى وتكەن ءىس-شارانىڭ اياعىندا كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىققان ءفيلمنىڭ كورسەتىلىمىنە مۇرىندىق بولعان بەلگىلى اكتەر دالەلحان قادىر ۇلى مەن كاسىپكەر ەسبول باۋىرلارىمىز ءفيلمنىڭ رەجيسسەرى ەركىن راقىشيەۆ پەن سەناريي اۆتورى رامازان قۇرمانبايەۆقا قازاقى شاپان جاۋىپ، ۇلتتىق داستۇر-سالتىمىزبەن قوشەمەت كورسەتتى. كەشتىڭ سوڭى قازاقى كيىزۇيدەگى ارنايى قوناقاسىلىق وتىرىسقا جالعاستى.
